૯. સુભસુત્તં

૪૬૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો સાવત્થિયં પટિવસતિ અઞ્ઞતરસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસને કેનચિદેવ કરણીયેન. અથ ખો સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો યસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસને પટિવસતિ તં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ગહપતિ – ‘અવિવિત્તા સાવત્થી અરહન્તેહી’તિ. કં નુ ખ્વજ્જ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પયિરુપાસેય્યામા’’તિ? ‘‘અયં, ભન્તે, ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તં, ભન્તે, ભગવન્તં પયિરુપાસસ્સૂ’’તિ. અથ ખો સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો તસ્સ ગહપતિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘બ્રાહ્મણા, ભો ગોતમ, એવમાહંસુ – ‘ગહટ્ઠો આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં, ન પબ્બજિતો આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલ’ન્તિ. ઇધ ભવં ગોતમો કિમાહા’’તિ?

૪૬૩. ‘‘વિભજ્જવાદો ખો અહમેત્થ, માણવ; નાહમેત્થ એકંસવાદો. ગિહિસ્સ વાહં, માણવ, પબ્બજિતસ્સ વા મિચ્છાપટિપત્તિં ન વણ્ણેમિ. ગિહી વા હિ, માણવ, પબ્બજિતો વા મિચ્છાપટિપન્નો મિચ્છાપટિપત્તાધિકરણહેતુ ન આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલં. ગિહિસ્સ વાહં, માણવ, પબ્બજિતસ્સ વા સમ્માપટિપત્તિં વણ્ણેમિ. ગિહી વા હિ, માણવ, પબ્બજિતો વા સમ્માપટિપન્નો સમ્માપટિપત્તાધિકરણહેતુ આરાધકો હોતિ ઞાયં ધમ્મં કુસલ’’ન્તિ.

‘‘બ્રાહ્મણા, ભો ગોતમ, એવમાહંસુ – ‘મહટ્ઠમિદં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં ઘરાવાસકમ્મટ્ઠાનં મહપ્ફલં હોતિ; અપ્પટ્ઠમિદં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં પબ્બજ્જા કમ્મટ્ઠાનં અપ્પફલં હોતી’તિ. ઇધ ભવં ગોતમો કિમાહા’’તિ.

‘‘એત્થાપિ ખો અહં, માણવ, વિભજ્જવાદો; નાહમેત્થ એકંસવાદો. અત્થિ, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ; અત્થિ, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ; અત્થિ, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ; અત્થિ, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ. કતમઞ્ચ, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ? કસિ ખો, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ. કતમઞ્ચ, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ? કસિયેવ ખો, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ. કતમઞ્ચ, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ? વણિજ્જા ખો, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ. કતમઞ્ચ માણવ, કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ? વણિજ્જાયેવ ખો, માણવ, કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ.

૪૬૪. ‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, કસિ કમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ; એવમેવ ખો, માણવ, ઘરાવાસકમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ. સેય્યથાપિ, માણવ, કસિયેવ કમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ; એવમેવ ખો, માણવ, ઘરાવાસકમ્મટ્ઠાનં મહટ્ઠં મહાકિચ્ચં મહાધિકરણં મહાસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ. સેય્યથાપિ, માણવ, વણિજ્જા કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ; એવમેવ ખો, માણવ, પબ્બજ્જા કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતિ. સેય્યથાપિ, માણવ, વણિજ્જાયેવ કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતિ; એવમેવ ખો, માણવ, પબ્બજ્જા કમ્મટ્ઠાનં અપ્પટ્ઠં અપ્પકિચ્ચં અપ્પાધિકરણં અપ્પસમારમ્ભં સમ્પજ્જમાનં મહપ્ફલં હોતી’’તિ.

‘‘બ્રાહ્મણા, ભો ગોતમ, પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય, કુસલસ્સ આરાધનાયા’’તિ. ‘‘યે તે, માણવ, બ્રાહ્મણા પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય, કુસલસ્સ આરાધનાય – સચે તે અગરુ – સાધુ તે પઞ્ચ ધમ્મે ઇમસ્મિં પરિસતિ ભાસસ્સૂ’’તિ. ‘‘ન ખો મે, ભો ગોતમ, ગરુ યત્થસ્સુ ભવન્તો વા નિસિન્નો ભવન્તરૂપો વા’’તિ [નિસિન્ના ભવન્તરૂપા વાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. ‘‘તેન હિ, માણવ, ભાસસ્સૂ’’તિ. ‘‘સચ્ચં ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા પઠમં ધમ્મં પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય, કુસલસ્સ આરાધનાય. તપં ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા દુતિયં ધમ્મં પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય, કુસલસ્સ આરાધનાય. બ્રહ્મચરિયં ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા તતિયં ધમ્મં પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય, કુસલસ્સ આરાધનાય. અજ્ઝેનં ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા ચતુત્થં ધમ્મં પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય, કુસલસ્સ આરાધનાય. ચાગં ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા પઞ્ચમં ધમ્મં પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય, કુસલસ્સ આરાધનાય. બ્રાહ્મણા, ભો ગોતમ, ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય, કુસલસ્સ આરાધનાયાતિ. ઇધ ભવં ગોતમો કિમાહા’’તિ?

૪૬૫. ‘‘કિં પન, માણવ, અત્થિ કોચિ બ્રાહ્મણાનં એકબ્રાહ્મણોપિ યો એવમાહ – ‘અહં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ધમ્માનં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા વિપાકં પવેદેમી’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘કિં પન, માણવ, અત્થિ કોચિ બ્રાહ્મણાનં એકાચરિયોપિ એકાચરિયપાચરિયોપિ યાવ સત્તમા આચરિયમહયુગાપિ યો એવમાહ – ‘અહં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ધમ્માનં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા વિપાકં પવેદેમી’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’. ‘‘કિં પન, માણવ, યેપિ તે બ્રાહ્મણાનં પુબ્બકા ઇસયો મન્તાનં કત્તારો મન્તાનં પવત્તારો યેસમિદં એતરહિ બ્રાહ્મણા પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમિહિતં તદનુગાયન્તિ તદનુભાસન્તિ ભાસિતમનુભાસન્તિ વાચિતમનુવાચેન્તિ, સેય્યથિદં – અટ્ઠકો વામકો વામદેવો વેસ્સામિત્તો યમતગ્ગિ અઙ્ગીરસો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠો કસ્સપો ભગુ, તેપિ એવમાહંસુ – ‘મયં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ધમ્માનં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા વિપાકં પવેદેમા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘ઇતિ કિર, માણવ, નત્થિ કોચિ બ્રાહ્મણાનં એકબ્રાહ્મણોપિ યો એવમાહ – ‘અહં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ધમ્માનં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા વિપાકં પવેદેમી’તિ; નત્થિ કોચિ બ્રાહ્મણાનં એકાચરિયોપિ એકાચરિયપાચરિયોપિ યાવ સત્તમા આચરિયમહયુગાપિ યો એવમાહ – ‘અહં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ધમ્માનં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા વિપાકં પવેદેમી’તિ; યેપિ તે બ્રાહ્મણાનં પુબ્બકા ઇસયો મન્તાનં કત્તારો મન્તાનં પવત્તારો, યેસમિદં એતરહિ બ્રાહ્મણા પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમિહિતં, તદનુગાયન્તિ તદનુભાસન્તિ ભાસિતમનુભાસન્તિ વાચિતમનુવાચેન્તિ, સેય્યથિદં – અટ્ઠકો વામકો વામદેવો વેસ્સામિત્તો યમતગ્ગિ અઙ્ગીરસો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠો કસ્સપો ભગુ. તેપિ ન એવમાહંસુ – ‘મયં ઇમેસં પઞ્ચન્નં ધમ્માનં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા વિપાકં પવેદેમા’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, અન્ધવેણિ પરમ્પરાસંસત્તા પુરિમોપિ ન પસ્સતિ મજ્ઝિમોપિ ન પસ્સતિ પચ્છિમોપિ ન પસ્સતિ; એવમેવ ખો, માણવ, અન્ધવેણૂપમં મઞ્ઞે બ્રાહ્મણાનં ભાસિતં સમ્પજ્જતિ – પુરિમોપિ ન પસ્સતિ મજ્ઝિમોપિ ન પસ્સતિ પચ્છિમોપિ ન પસ્સતી’’તિ.

૪૬૬. એવં વુત્તે, સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભગવતા અન્ધવેણૂપમેન વુચ્ચમાનો કુપિતો અનત્તમનો ભગવન્તંયેવ ખુંસેન્તો ભગવન્તંયેવ વમ્ભેન્તો ભગવન્તંયેવ વદમાનો – ‘સમણો ગોતમો પાપિતો ભવિસ્સતી’તિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘બ્રાહ્મણો, ભો ગોતમ, પોક્ખરસાતિ ઓપમઞ્ઞો સુભગવનિકો એવમાહ – ‘એવમેવ પનિધેકચ્ચે [પનિમેકે (સબ્બત્થ)] સમણબ્રાહ્મણા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં પટિજાનન્તિ. તેસમિદં ભાસિતં હસ્સકંયેવ સમ્પજ્જતિ, નામકંયેવ સમ્પજ્જતિ, રિત્તકંયેવ સમ્પજ્જતિ, તુચ્છકંયેવ સમ્પજ્જતિ. કથઞ્હિ નામ મનુસ્સભૂતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સચ્છિ વા કરિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’’તિ?

‘‘કિં પન, માણવ, બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ઓપમઞ્ઞો સુભગવનિકો સબ્બેસંયેવ સમણબ્રાહ્મણાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતી’’તિ? ‘‘સકાયપિ હિ, ભો ગોતમ, પુણ્ણિકાય દાસિયા બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ઓપમઞ્ઞો સુભગવનિકો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ ન પજાનાતિ, કુતો પન સબ્બેસંયેવ સમણબ્રાહ્મણાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનિસ્સતી’’તિ?

‘‘સેય્યથાપિ, માણવ, જચ્ચન્ધો પુરિસો ન પસ્સેય્ય કણ્હસુક્કાનિ રૂપાનિ, ન પસ્સેય્ય નીલકાનિ રૂપાનિ, ન પસ્સેય્ય પીતકાનિ રૂપાનિ, ન પસ્સેય્ય લોહિતકાનિ રૂપાનિ, ન પસ્સેય્ય મઞ્જિટ્ઠકાનિ રૂપાનિ, ન પસ્સેય્ય સમવિસમં, ન પસ્સેય્ય તારકરૂપાનિ, ન પસ્સેય્ય ચન્દિમસૂરિયે. સો એવં વદેય્ય – ‘નત્થિ કણ્હસુક્કાનિ રૂપાનિ, નત્થિ કણ્હસુક્કાનં રૂપાનં દસ્સાવી; નત્થિ નીલકાનિ રૂપાનિ, નત્થિ નીલકાનં રૂપાનં દસ્સાવી; નત્થિ પીતકાનિ રૂપાનિ, નત્થિ પીતકાનં રૂપાનં દસ્સાવી; નત્થિ લોહિતકાનિ રૂપાનિ, નત્થિ લોહિતકાનં રૂપાનં દસ્સાવી; નત્થિ મઞ્જિટ્ઠકાનિ રૂપાનિ, નત્થિ મઞ્જિટ્ઠકાનં રૂપાનં દસ્સાવી; નત્થિ સમવિસમં, નત્થિ સમવિસમસ્સ દસ્સાવી; નત્થિ તારકરૂપાનિ, નત્થિ તારકરૂપાનં દસ્સાવી; નત્થિ ચન્દિમસૂરિયા, નત્થિ ચન્દિમસૂરિયાનં દસ્સાવી. અહમેતં ન જાનામિ, અહમેતં ન પસ્સામિ; તસ્મા તં નત્થી’તિ. સમ્મા નુ ખો સો, માણવ, વદમાનો વદેય્યા’’તિ?

‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ. અત્થિ કણ્હસુક્કાનિ રૂપાનિ, અત્થિ કણ્હસુક્કાનં રૂપાનં દસ્સાવી; અત્થિ નીલકાનિ રૂપાનિ, અત્થિ નીલકાનં રૂપાનં દસ્સાવી; અત્થિ પીતકાનિ રૂપાનિ, અત્થિ પીતકાનં રૂપાનં દસ્સાવી; અત્થિ લોહિતકાનિ રૂપાનિ, અત્થિ લોહિતકાનં રૂપાનં દસ્સાવી; અત્થિ મઞ્જિટ્ઠકાનિ રૂપાનિ, અત્થિ મઞ્જિટ્ઠકાનં રૂપાનં દસ્સાવી; અત્થિ સમવિસમં, અત્થિ સમવિસમસ્સ દસ્સાવી; અત્થિ તારકરૂપાનિ, અત્થિ તારકરૂપાનં દસ્સાવી; અત્થિ ચન્દિમસૂરિયા, અત્થિ ચન્દિમસૂરિયાનં દસ્સાવી. ‘અહમેતં ન જાનામિ, અહમેતં ન પસ્સામિ; તસ્મા તં નત્થી’તિ; ન હિ સો, ભો ગોતમ, સમ્મા વદમાનો વદેય્યા’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, માણવ, બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ઓપમઞ્ઞો સુભગવનિકો અન્ધો અચક્ખુકો. સો વત ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સચ્છિ વા કરિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’’.

૪૬૭. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, માણવ, યે તે કોસલકા બ્રાહ્મણમહાસાલા, સેય્યથિદં – ચઙ્કી બ્રાહ્મણો તારુક્ખો બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ બ્રાહ્મણો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો પિતા ચ [વા (સી. સ્યા. કં. પી.)] તે તોદેય્યો, કતમા નેસં સેય્યો [સેય્યા (સ્યા. કં.)], યં વા તે સમ્મુચ્ચા [સમ્મુસા (સી. પી.)] વાચં ભાસેય્યું યં વા અસમ્મુચ્ચા’’તિ? ‘‘સમ્મુચ્ચા, ભો ગોતમ’’.

‘‘કતમા નેસં સેય્યો, યં વા તે મન્તા વાચં ભાસેય્યું યં વા અમન્તા’’તિ? ‘‘મન્તા, ભો ગોતમ’’.

‘‘કતમા નેસં સેય્યો, યં વા તે પટિસઙ્ખાય વાચં ભાસેય્યું યં વા અપ્પટિસઙ્ખાયા’’તિ? ‘‘પટિસઙ્ખાય, ભો ગોતમ’’.

‘‘કતમા નેસં સેય્યો, યં વા તે અત્થસંહિતં વાચં ભાસેય્યું યં વા અનત્થસંહિત’’ન્તિ? ‘‘અત્થસંહિતં, ભો ગોતમ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, માણવ, યદિ એવં સન્તે, બ્રાહ્મણેન પોક્ખરસાતિના ઓપમઞ્ઞેન સુભગવનિકેન સમ્મુચ્ચા વાચા ભાસિતા અસમ્મુચ્ચા’’તિ [અસમ્મુસા વાતિ (પી.) એવમિતરપઞ્હત્તયેપિ વાસદ્દેન સહ દિસ્સતિ]? ‘‘અસમ્મુચ્ચા, ભો ગોતમ’’.

‘‘મન્તા વાચા ભાસિતા અમન્તા વા’’તિ? ‘‘અમન્તા, ભો ગોતમ’’.

‘‘પટિસઙ્ખાય વાચા ભાસિતા અપ્પટિસઙ્ખાયા’’તિ? ‘‘અપ્પટિસઙ્ખાય, ભો ગોતમ’’.

‘‘અત્થસંહિતા વાચા ભાસિતા અનત્થસંહિતા’’તિ? ‘‘અનત્થસંહિતા, ભો ગોતમ’’.

‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, માણવ, નીવરણા. કતમે પઞ્ચ? કામચ્છન્દનીવરણં, બ્યાપાદનીવરણં, થીનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં, વિચિકિચ્છાનીવરણં – ઇમે ખો, માણવ, પઞ્ચ નીવરણા. ઇમેહિ ખો માણવ, પઞ્ચહિ નીવરણેહિ બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ઓપમઞ્ઞો સુભગવનિકો આવુતો નિવુતો ઓફુટો [ઓવુતો (સી.), ઓફુતો (સ્યા. કં. પી.)] પરિયોનદ્ધો. સો વત ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સચ્છિ વા કરિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

૪૬૮. ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, માણવ, કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હા વિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા – ઇમે ખો, માણવ, પઞ્ચ કામગુણા. ઇમેહિ ખો, માણવ, પઞ્ચહિ કામગુણેહિ બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતિ ઓપમઞ્ઞો સુભગવનિકો ગથિતો મુચ્છિતો અજ્ઝોપન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. સો વત ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સચ્છિ વા કરિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, માણવ, યં વા તિણકટ્ઠુપાદાનં પટિચ્ચ અગ્ગિં જાલેય્ય યં વા નિસ્સટ્ઠતિણકટ્ઠુપાદાનં અગ્ગિં જાલેય્ય, કતમો નુ ખ્વાસ્સ અગ્ગિ અચ્ચિમા ચેવ વણ્ણવા ચ પભસ્સરો ચા’’તિ? ‘‘સચે તં, ભો ગોતમ, ઠાનં નિસ્સટ્ઠતિણકટ્ઠુપાદાનં અગ્ગિં જાલેતું, સ્વાસ્સ અગ્ગિ અચ્ચિમા ચેવ વણ્ણવા ચ પભસ્સરો ચા’’તિ. ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, માણવ, અનવકાસો યં નિસ્સટ્ઠતિણકટ્ઠુપાદાનં અગ્ગિં જાલેય્ય અઞ્ઞત્ર ઇદ્ધિમતા. સેય્યથાપિ, માણવ, તિણકટ્ઠુપાદાનં પટિચ્ચ અગ્ગિ જલતિ તથૂપમાહં, માણવ, ઇમં પીતિં વદામિ યાયં પીતિ પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ. સેય્યથાપિ, માણવ, નિસ્સટ્ઠતિણકટ્ઠુપાદાનો [નિસ્સટ્ઠતિણકટ્ઠુપાદાનં પટિચ્ચ (સી. પી. ક.)] અગ્ગિ જલતિ તથૂપમાહં, માણવ, ઇમં પીતિં વદામિ યાયં પીતિ અઞ્ઞત્રેવ કામેહિ અઞ્ઞત્ર અકુસલેહિ ધમ્મેહિ.

‘‘કતમા ચ, માણવ, પીતિ અઞ્ઞત્રેવ કામેહિ અઞ્ઞત્ર અકુસલેહિ ધમ્મેહિ? ઇધ, માણવ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયમ્પિ ખો, માણવ, પીતિ અઞ્ઞત્રેવ કામેહિ અઞ્ઞત્ર અકુસલેહિ ધમ્મેહિ. પુન ચપરં, માણવ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયમ્પિ ખો, માણવ, પીતિ અઞ્ઞત્રેવ કામેહિ અઞ્ઞત્ર અકુસલેહિ ધમ્મેહિ.

૪૬૯. ‘‘યે તે, માણવ, બ્રાહ્મણા પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાય, કતમેત્થ [કમેત્થ (ક. સી. સ્યા. કં. પી.)] બ્રાહ્મણા ધમ્મં મહપ્ફલતરં પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાયા’’તિ? ‘‘યેમે, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાય, ચાગમેત્થ બ્રાહ્મણા ધમ્મં મહપ્ફલતરં પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાયા’’તિ.

‘‘તં કિ મઞ્ઞસિ, માણવ, ઇધ અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ મહાયઞ્ઞો પચ્ચુપટ્ઠિતો અસ્સ. અથ દ્વે બ્રાહ્મણા આગચ્છેય્યું – ‘ઇત્થન્નામસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ મહાયઞ્ઞં અનુભવિસ્સામા’તિ. તત્રેકસ્સ [તત્થેકસ્સ (પી.)] બ્રાહ્મણસ્સ એવમસ્સ – ‘અહો વત! અહમેવ લભેય્યં ભત્તગ્ગે અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં, ન અઞ્ઞો બ્રાહ્મણો લભેય્ય ભત્તગ્ગે અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’ન્તિ. ઠાનં ખો પનેતં, માણવ, વિજ્જતિ યં અઞ્ઞો બ્રાહ્મણો લભેય્ય ભત્તગ્ગે અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં, ન સો બ્રાહ્મણો લભેય્ય ભત્તગ્ગે અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં. ‘અઞ્ઞો બ્રાહ્મણો લભતિ ભત્તગ્ગે અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં, નાહં લભામિ ભત્તગ્ગે અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’ન્તિ – ઇતિ સો કુપિતો હોતિ અનત્તમનો. ઇમસ્સ પન, માણવ, બ્રાહ્મણા કિં વિપાકં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ? ‘‘ન ખ્વેત્થ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા એવં દાનં દેન્તિ – ‘ઇમિના પરો કુપિતો હોતુ અનત્તમનો’તિ. અથ ખ્વેત્થ બ્રાહ્મણા અનુકમ્પાજાતિકંયેવ [અનુકમ્પજાતિકંયેવ (સ્યા. કં. ક.)] દાનં દેન્તી’’તિ. ‘‘એવં સન્તે, ખો, માણવ, બ્રાહ્મણાનં ઇદં છટ્ઠં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ – યદિદં અનુકમ્પાજાતિક’’ન્તિ. ‘‘એવં સન્તે, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાનં ઇદં છટ્ઠં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ – યદિદં અનુકમ્પાજાતિક’’ન્તિ.

‘‘યે તે, માણવ, બ્રાહ્મણા પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાય, ઇમે ત્વં પઞ્ચ ધમ્મે કત્થ બહુલં સમનુપસ્સસિ – ગહટ્ઠેસુ વા પબ્બજિતેસુ વા’’તિ? ‘‘યેમે, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાય, ઇમાહં પઞ્ચ ધમ્મે પબ્બજિતેસુ બહુલં સમનુપસ્સામિ અપ્પં ગહટ્ઠેસુ. ગહટ્ઠો હિ, ભો ગોતમ, મહટ્ઠો મહાકિચ્ચો મહાધિકરણો મહાસમારમ્ભો, ન સતતં સમિતં સચ્ચવાદી હોતિ; પબ્બજિતો ખો પન, ભો ગોતમ, અપ્પટ્ઠો અપ્પકિચ્ચો અપ્પાધિકરણો અપ્પસમારમ્ભો, સતતં સમિતં સચ્ચવાદી હોતિ. ગહટ્ઠો હિ, ભો ગોતમ, મહટ્ઠો મહાકિચ્ચો મહાધિકરણો મહાસમારમ્ભો ન સતતં સમિતં તપસ્સી હોતિ… બ્રહ્મચારી હોતિ… સજ્ઝાયબહુલો હોતિ… ચાગબહુલો હોતિ; પબ્બજિતો ખો પન, ભો ગોતમ, અપ્પટ્ઠો અપ્પકિચ્ચો અપ્પાધિકરણો અપ્પસમારમ્ભો સતતં સમિતં તપસ્સી હોતિ… બ્રહ્મચારી હોતિ… સજ્ઝાયબહુલો હોતિ… ચાગબહુલો હોતિ. યેમે, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાય, ઇમાહં પઞ્ચ ધમ્મે પબ્બજિતેસુ બહુલં સમનુપસ્સામિ અપ્પં ગહટ્ઠેસૂ’’તિ.

‘‘યે તે, માણવ, બ્રાહ્મણા પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાય ચિત્તસ્સાહં એતે પરિક્ખારે વદામિ – યદિદં ચિત્તં અવેરં અબ્યાબજ્ઝં તસ્સ ભાવનાય. ઇધ, માણવ, ભિક્ખુ સચ્ચવાદી હોતિ. સો ‘સચ્ચવાદીમ્હી’તિ લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં. યં તં કુસલૂપસંહિતં પામોજ્જં, ચિત્તસ્સાહં એતં પરિક્ખારં વદામિ – યદિદં ચિત્તં અવેરં અબ્યાબજ્ઝં તસ્સ ભાવનાય. ઇધ, માણવ, ભિક્ખુ તપસ્સી હોતિ…પે… બ્રહ્મચારી હોતિ…પે… સજ્ઝાયબહુલો હોતિ…પે… ચાગબહુલો હોતિ. સો ‘ચાગબહુલોમ્હી’તિ લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં. યં તં કુસલૂપસંહિતં પામોજ્જં, ચિત્તસ્સાહં એતં પરિક્ખારં વદામિ – યદિદં ચિત્તં અવેરં અબ્યાબજ્ઝં તસ્સ ભાવનાય. યે તે માણવ, બ્રાહ્મણા, પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાય, ચિત્તસ્સાહં એતે પરિક્ખારે વદામિ – યદિદં ચિત્તં અવેરં અબ્યાબજ્ઝં તસ્સ ભાવનાયા’’તિ.

૪૭૦. એવં વુત્તે, સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભો ગોતમ – ‘સમણો ગોતમો બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગં જાનાતી’’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, માણવ, આસન્ને ઇતો નળકારગામો, ન યિતો દૂરે નળકારગામો’’તિ?

‘‘એવં, ભો, આસન્ને ઇતો નળકારગામો, ન યિતો દૂરે નળકારગામો’’તિ.

‘‘તં, કિં મઞ્ઞસિ માણવ, ઇધસ્સ પુરિસો નળકારગામે જાતવદ્ધો [જાતવડ્ઢો (સ્યા. કં. ક.)]; તમેનં નળકારગામતો તાવદેવ અવસટં [અપસક્કં (સ્યા. કં. ક.)] નળકારગામસ્સ મગ્ગં પુચ્છેય્યું; સિયા નુ ખો, માણવ, તસ્સ પુરિસસ્સ નળકારગામે જાતવદ્ધસ્સ નળકારગામસ્સ મગ્ગં પુટ્ઠસ્સ દન્ધાયિતત્તં વા વિત્થાયિતત્તં વા’’તિ?

‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’?

‘‘અમુ હિ, ભો ગોતમ, પુરિસો નળકારગામે જાતવદ્ધો. તસ્સ સબ્બાનેવ નળકારગામસ્સ મગ્ગાનિ સુવિદિતાની’’તિ. ‘‘સિયા નુ ખો, માણવ, તસ્સ પુરિસસ્સ નળકારગામે જાતવદ્ધસ્સ નળકારગામસ્સ મગ્ગં પુટ્ઠસ્સ દન્ધાયિતત્તં વા વિત્થાયિતત્તં વાતિ, ન ત્વેવ તથાગતસ્સ બ્રહ્મલોકં વા બ્રહ્મલોકગામિનિં વા પટિપદં પુટ્ઠસ્સ દન્ધાયિતત્તં વા વિત્થાયિતત્તં વા. બ્રહ્માનઞ્ચાહં, માણવ, પજાનામિ બ્રહ્મલોકઞ્ચ બ્રહ્મલોકગામિનિઞ્ચ પટિપદં; યથાપટિપન્નો ચ બ્રહ્મલોકં ઉપપન્નો તઞ્ચ પજાનામી’’તિ.

‘‘સુતં મેતં, ભો ગોતમ – ‘સમણો ગોતમો બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગં દેસેતી’તિ. સાધુ મે ભવં ગોતમો બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગં દેસેતૂ’’તિ.

‘‘તેન હિ, માણવ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં ભો’’તિ ખો સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

૪૭૧. ‘‘કતમો ચ, માણવ, બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગો? ઇધ, માણવ, ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં; ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ. એવં ભાવિતાય ખો, માણવ, મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા યં પમાણકતં કમ્મં ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતિ. સેય્યથાપિ, માણવ, બલવા સઙ્ખધમો અપ્પકસિરેનેવ ચાતુદ્દિસા વિઞ્ઞાપેય્ય [એવમેવ ખો માણવ એવં ભાવિતાય મેત્તાય (સી. સ્યા. કં. પી. દી. નિ. ૧.૫૫૬) તથાપિ ઇધ પાઠોયેવ ઉપમાય સંસન્દિયમાનો પરિપુણ્ણો વિય દિસ્સતિ]; એવમેવ ખો, માણવ…પે… એવં ભાવિતાય ખો, માણવ, મેત્તાય [એવમેવ ખો માણવ એવં ભાવિતાય મેત્તાય (સી. સ્યા. કં. પી. દી. નિ. ૧.૫૫૬) તથાપિ ઇધ પાઠોયેવ ઉપમાય સંસન્દિયમાનો પરિપુણ્ણો વિય દિસ્સતિ] ચેતોવિમુત્તિયા યં પમાણકતં કમ્મં ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતિ. અયમ્પિ ખો, માણવ, બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગો. ‘‘પુન ચપરં, માણવ, ભિક્ખુ કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં; ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ. એવં ભાવિતાય ખો, માણવ, ઉપેક્ખાય ચેતોવિમુત્તિયા યં પમાણકતં કમ્મં ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતિ. સેય્યથાપિ, માણવ, બલવા સઙ્ખધમો અપ્પકસિરેનેવ ચાતુદ્દિસા વિઞ્ઞાપેય્ય; એવમેવ ખો, માણવ…પે… એવં ભાવિતાય ખો, માણવ, ઉપેક્ખાય ચેતોવિમુત્તિયા યં પમાણકતં કમ્મં ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતિ. અયમ્પિ ખો, માણવ, બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગો’’તિ.

૪૭૨. એવં વુત્તે, સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ – એવમેવં ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતં. હન્દ, ચ દાનિ મયં, ભો ગોતમ, ગચ્છામ; બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, માણવ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

તેન ખો પન સમયેન જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો સબ્બસેતેન વળવાભિરથેન [વળભીરથેન (સી.)] સાવત્થિયા નિય્યાતિ દિવા દિવસ્સ. અદ્દસા ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો સુભં માણવં તોદેય્યપુત્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન સુભં માણવં તોદેય્યપુત્તં એતદવોચ – ‘‘હન્દ, કુતો નુ ભવં ભારદ્વાજો આગચ્છતિ દિવા દિવસ્સા’’તિ? ‘‘ઇતો હિ ખો અહં, ભો, આગચ્છામિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકા’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ભવં ભારદ્વાજો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં પણ્ડિતો મઞ્ઞેતિ’’? ‘‘કો ચાહં, ભો, કો ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનિસ્સામિ? સોપિ નૂનસ્સ તાદિસોવ યો સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનેય્યા’’તિ. ‘‘ઉળારાય ખલુ, ભવં ભારદ્વાજો, સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતી’’તિ. ‘‘કો ચાહં, ભો, કો ચ સમણં ગોતમં પસંસિસ્સામિ? પસત્થપસત્થોવ સો ભવં ગોતમો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં. યે ચિમે, ભો, બ્રાહ્મણા પઞ્ચ ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિ પુઞ્ઞસ્સ કિરિયાય કુસલસ્સ આરાધનાય; ચિત્તસ્સેતે સમણો ગોતમો પરિક્ખારે વદેતિ – યદિદં ચિત્તં અવેરં અબ્યાબજ્ઝં તસ્સ ભાવનાયા’’તિ.

એવં વુત્તે, જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો સબ્બસેતા વળવાભિરથા ઓરોહિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘લાભા રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ, સુલદ્ધલાભા રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ યસ્સ વિજિતે તથાગતો વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ.

સુભસુત્તં નિટ્ઠિતં નવમં.