૭. ધનઞ્જાનિસુત્તં

૪૪૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો દક્ખિણાગિરિસ્મિં ચારિકં ચરતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ રાજગહે વસ્સંવુટ્ઠો [વસ્સંવુત્થો (સી. સ્યા. કં. પી.)] યેન દક્ખિણાગિરિ યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં ભિક્ખું આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘કચ્ચાવુસો, ભગવા અરોગો ચ બલવા ચા’’તિ? ‘‘અરોગો ચાવુસો, ભગવા બલવા ચા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પનાવુસો, ભિક્ખુસઙ્ઘો અરોગો ચ બલવા ચા’’તિ? ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો, આવુસો, અરોગો ચ બલવા ચા’’તિ. ‘‘એત્થ, આવુસો, તણ્ડુલપાલિદ્વારાય ધનઞ્જાનિ [ધાનઞ્જાનિ (સી. પી.)] નામ બ્રાહ્મણો અત્થિ. કચ્ચાવુસો, ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો અરોગો ચ બલવા ચા’’તિ? ‘‘ધનઞ્જાનિપિ ખો, આવુસો, બ્રાહ્મણો અરોગો ચ બલવા ચા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પનાવુસો, ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો અપ્પમત્તો’’તિ? ‘‘કુતો પનાવુસો, ધનઞ્જાનિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અપ્પમાદો? ધનઞ્જાનિ, આવુસો, બ્રાહ્મણો રાજાનં નિસ્સાય બ્રાહ્મણગહપતિકે વિલુમ્પતિ, બ્રાહ્મણગહપતિકે નિસ્સાય રાજાનં વિલુમ્પતિ. યાપિસ્સ ભરિયા સદ્ધા સદ્ધકુલા આનીતા સાપિ કાલઙ્કતા; અઞ્ઞાસ્સ ભરિયા અસ્સદ્ધા અસ્સદ્ધકુલા આનીતા’’. ‘‘દુસ્સુતં વતાવુસો, અસ્સુમ્હ, દુસ્સુતં વતાવુસો, અસ્સુમ્હ; યે મયં ધનઞ્જાનિં બ્રાહ્મણં પમત્તં અસ્સુમ્હ. અપ્પેવ ચ નામ મયં કદાચિ કરહચિ ધનઞ્જાનિના બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સમાગચ્છેય્યામ, અપ્પેવ નામ સિયા કોચિદેવ કથાસલ્લાપો’’તિ?

૪૪૬. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો દક્ખિણાગિરિસ્મિં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન રાજગહં તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન રાજગહં તદવસરિ. તત્ર સુદં આયસ્મા સારિપુત્તો રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. તેન ખો પન સમયેન ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો બહિનગરે ગાવો ગોટ્ઠે દુહાપેતિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ઇતો, ભો સારિપુત્ત, પયો, પીયતં તાવ ભત્તસ્સ કાલો ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘અલં, બ્રાહ્મણ. કતં મે અજ્જ ભત્તકિચ્ચં. અમુકસ્મિં મે રુક્ખમૂલે દિવાવિહારો ભવિસ્સતિ. તત્થ આગચ્છેય્યાસી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો પચ્છાભત્તં ભુત્તપાતરાસો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ધનઞ્જાનિં બ્રાહ્મણં આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘કચ્ચાસિ, ધનઞ્જાનિ, અપ્પમત્તો’’તિ? ‘‘કુતો, ભો સારિપુત્ત, અમ્હાકં અપ્પમાદો યેસં નો માતાપિતરો પોસેતબ્બા, પુત્તદારો પોસેતબ્બો, દાસકમ્મકરા પોસેતબ્બા, મિત્તામચ્ચાનં મિત્તામચ્ચકરણીયં કાતબ્બં, ઞાતિસાલોહિતાનં ઞાતિસાલોહિતકરણીયં કાતબ્બં, અતિથીનં અતિથિકરણીયં કાતબ્બં, પુબ્બપેતાનં પુબ્બપેતકરણીયં કાતબ્બં, દેવતાનં દેવતાકરણીયં કાતબ્બં, રઞ્ઞો રાજકરણીયં કાતબ્બં, અયમ્પિ કાયો પીણેતબ્બો બ્રૂહેતબ્બો’’તિ?

૪૪૭. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો માતાપિતૂનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો માતાપિતૂનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, માતાપિતરો વા પનસ્સ લભેય્યું ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો પુત્તદારસ્સ હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો પુત્તદારસ્સ હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, પુત્તદારો વા પનસ્સ લભેય્ય ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, દાસકમ્મકરપોરિસા વા પનસ્સ લભેય્યું ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો મિત્તામચ્ચાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો મિત્તામચ્ચાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, મિત્તામચ્ચા વા પનસ્સ લભેય્યું ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો ઞાતિસાલોહિતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો ઞાતિસાલોહિતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, ઞાતિસાલોહિતા વા પનસ્સ લભેય્યું ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો અતિથીનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો અતિથીનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, અતિથી વા પનસ્સ લભેય્યું ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો પુબ્બપેતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો પુબ્બપેતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, પુબ્બપેતા વા પનસ્સ લભેય્યું ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો દેવતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો દેવતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, દેવતા વા પનસ્સ લભેય્યું ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો રઞ્ઞો હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો રઞ્ઞો હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, રાજા વા પનસ્સ લભેય્ય ‘એસો ખો અમ્હાકં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, ઇધેકચ્ચો કાયસ્સ પીણનાહેતુ બ્રૂહનાહેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, તમેનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ નિરયં નિરયપાલા ઉપકડ્ઢેય્યું. લભેય્ય નુ ખો સો ‘અહં ખો કાયસ્સ પીણનાહેતુ બ્રૂહનાહેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિં, મા મં નિરયં નિરયપાલા’તિ, પરે વા પનસ્સ લભેય્યું ‘એસો ખો કાયસ્સ પીણનાહેતુ બ્રૂહનાહેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અહોસિ, મા નં નિરયં નિરયપાલા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો સારિપુત્ત. અથ ખો નં વિક્કન્દન્તંયેવ નિરયે નિરયપાલા પક્ખિપેય્યું’’.

૪૪૮. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા માતાપિતૂનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા માતાપિતૂનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, માતાપિતૂનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, માતાપિતૂનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા માતાપિતરો ચેવ પોસેતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા પુત્તદારસ્સ હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા પુત્તદારસ્સ હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, પુત્તદારસ્સ હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, પુત્તદારસ્સ હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા યેહિ સક્કા પુત્તદારઞ્ચેવ પોસેતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા દાસકમ્મકરપોરિસે ચેવ પોસેતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા મિત્તામચ્ચાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા મિત્તામચ્ચાનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, મિત્તામચ્ચાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, મિત્તામચ્ચાનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા મિત્તામચ્ચાનઞ્ચેવ મિત્તામચ્ચકરણીયં કાતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા ઞાતિસાલોહિતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા ઞાતિસાલોહિતાનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, ઞાતિસાલોહિતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, ઞાતિસાલોહિતાનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા ઞાતિસાલોહિતાનઞ્ચેવ ઞાતિસાલોહિતકરણીયં કાતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા અતિથીનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા અતિથીનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, અતિથીનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, અતિથીનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા અતિથીનઞ્ચેવ અતિથિકરણીયં કાતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા પુબ્બપેતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા પુબ્બપેતાનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, પુબ્બપેતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, પુબ્બપેતાનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા પુબ્બપેતાનઞ્ચેવ પુબ્બપેતકરણીયં કાતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા દેવતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા દેવતાનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, દેવતાનં હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, દેવતાનં હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા દેવતાનઞ્ચેવ દેવતાકરણીયં કાતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા રઞ્ઞો હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા રઞ્ઞો હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, રઞ્ઞો હેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, રઞ્ઞો હેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા રઞ્ઞો ચેવ રાજકરણીયં કાતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતું.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, યો વા કાયસ્સ પીણનાહેતુ બ્રૂહનાહેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, યો વા કાયસ્સ પીણનાહેતુ બ્રૂહનાહેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ; કતમં સેય્યો’’તિ? ‘‘યો હિ, ભો સારિપુત્ત, કાયસ્સ પીણનાહેતુ બ્રૂહનાહેતુ અધમ્મચારી વિસમચારી અસ્સ, ન તં સેય્યો; યો ચ ખો, ભો સારિપુત્ત, કાયસ્સ પીણનાહેતુ બ્રૂહનાહેતુ ધમ્મચારી સમચારી અસ્સ, તદેવેત્થ સેય્યો. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહિ, ભો સારિપુત્ત, ધમ્મચરિયાસમચરિયા સેય્યો’’તિ. ‘‘અત્થિ ખો, ધનઞ્જાનિ, અઞ્ઞેસં હેતુકા ધમ્મિકા કમ્મન્તા, યેહિ સક્કા કાયઞ્ચેવ પીણેતું બ્રૂહેતું, ન ચ પાપકમ્મં કાતું, પુઞ્ઞઞ્ચ પટિપદં પટિપજ્જિતુ’’ન્તિ.

૪૪૯. અથ ખો ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો અપરેન સમયેન આબાધિકો અહોસિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દાહિ – ‘ધનઞ્જાનિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. યેન ચાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દાહિ – ‘ધનઞ્જાનિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ધનઞ્જાનિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો પુરિસો ધનઞ્જાનિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો પુરિસો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ધનઞ્જાનિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ. યેન ચાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો પુરિસો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ધનઞ્જાનિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દતિ, એવઞ્ચ વદેતિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ધનઞ્જાનિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હીભાવેન.

૪૫૦. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ધનઞ્જાનિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ધનઞ્જાનિં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, ધનઞ્જાનિ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ? પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ. અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, ભો સારિપુત્ત, બલવા પુરિસો તિણ્હેન સિખરેન મુદ્ધનિ [મુદ્ધાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] અભિમત્થેય્ય; એવમેવ ખો, ભો સારિપુત્ત, અધિમત્તા વાતા મુદ્ધનિ ચ ઊહનન્તિ. ન મે, ભો સારિપુત્ત, ખમનીયં, ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ. અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, ભો સારિપુત્ત, બલવા પુરિસો દળ્હેન વરત્તક્ખણ્ડેન [વરત્તબન્ધનેન (સી. પી.)] સીસે સીસવેઠં દદેય્ય; એવમેવ ખો, ભો સારિપુત્ત, અધિમત્તા સીસે સીસવેદના. ન મે, ભો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ. અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, ભો સારિપુત્ત, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન કુચ્છિં પરિકન્તેય્ય; એવમેવ ખો, ભો સારિપુત્ત, અધિમત્તા વાતા કુચ્છિં પરિકન્તન્તિ. ન મે, ભો સારિપુત્ત, ખમનીયં, ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ. અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, ભો સારિપુત્ત, દ્વે બલવન્તો પુરિસા દુબ્બલતરં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસુયા સન્તાપેય્યું સમ્પરિતાપેય્યું; એવમેવ ખો, ભો સારિપુત્ત, અધિમત્તો કાયસ્મિં ડાહો. ન મે, ભો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ. અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ.

૪૫૧. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – નિરયો વા તિરચ્છાનયોનિ વા’’તિ? ‘‘નિરયા, ભો સારિપુત્ત, તિરચ્છાનયોનિ સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – તિરચ્છાનયોનિ વા પેત્તિવિસયો વા’’તિ? ‘‘તિરચ્છાનયોનિયા, ભો સારિપુત્ત, પેત્તિવિસયો સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – પેત્તિવિસયો વા મનુસ્સા વા’’તિ? ‘‘પેત્તિવિસયા, ભો સારિપુત્ત, મનુસ્સા સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – મનુસ્સા વા ચાતુમહારાજિકા [ચાતુમ્મહારાજિકા (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા દેવા’’તિ? ‘‘મનુસ્સેહિ, ભો સારિપુત્ત, ચાતુમહારાજિકા દેવા સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – ચાતુમહારાજિકા વા દેવા તાવતિંસા વા દેવા’’તિ? ‘‘ચાતુમહારાજિકેહિ, ભો સારિપુત્ત, દેવેહિ તાવતિંસા દેવા સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – તાવતિંસા વા દેવા યામા વા દેવા’’તિ? ‘‘તાવતિંસેહિ, ભો સારિપુત્ત, દેવેહિ યામા દેવા સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – યામા વા દેવા તુસિતા વા દેવા’’તિ? ‘‘યામેહિ, ભો સારિપુત્ત, દેવેહિ તુસિતા દેવા સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – તુસિતા વા દેવા નિમ્માનરતી વા દેવા’’તિ? ‘‘તુસિતેહિ, ભો સારિપુત્ત, દેવેહિ નિમ્માનરતી દેવા સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો – નિમ્માનરતી વા દેવા પરનિમ્મિતવસવત્તી વા દેવા’’તિ? ‘‘નિમ્માનરતીહિ, ભો સારિપુત્ત, દેવેહિ પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવા સેય્યો’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ધનઞ્જાનિ, કતમં સેય્યો પરનિમ્મિતવસવત્તી વા દેવા બ્રહ્મલોકો વા’’તિ? ‘‘‘બ્રહ્મલોકો’તિ [ભવં સારિપુત્તો આહાતિ, કતમં સારિપુત્તો આહ બ્રહ્મલોકોતિ. (ક.)] – ભવં સારિપુત્તો આહ; ‘બ્રહ્મલોકો’તિ – ભવં સારિપુત્તો આહા’’તિ [ભવં સારિપુત્તો આહાતિ, કતમં સારિપુત્તો આહ બ્રહ્મલોકોતિ. (ક.)].

અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમે ખો બ્રાહ્મણા બ્રહ્મલોકાધિમુત્તા. યંનૂનાહં ધનઞ્જાનિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગં દેસેય્ય’’ન્તિ. ‘‘બ્રહ્માનં તે, ધનઞ્જાનિ, સહબ્યતાય મગ્ગં દેસેસ્સામિ; તં સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘કતમો ચ, ધનઞ્જાનિ, બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગો? ઇધ, ધનઞ્જાનિ, ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં; ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ. અયં ખો, ધનઞ્જાનિ, બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગો’’.

૪૫૨. ‘‘પુન ચપરં, ધનઞ્જાનિ, ભિક્ખુ કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં; ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ. અયં ખો, ધનઞ્જાનિ, બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગો’’તિ. તેન હિ, ભો સારિપુત્ત, મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દાહિ – ‘ધનઞ્જાનિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ધનઞ્જાનિં બ્રાહ્મણં સતિ ઉત્તરિકરણીયે હીને બ્રહ્મલોકે પતિટ્ઠાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે સારિપુત્તે કાલમકાસિ, બ્રહ્મલોકઞ્ચ ઉપપજ્જિ.

૪૫૩. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એસો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો ધનઞ્જાનિં બ્રાહ્મણં સતિ ઉત્તરિકરણીયે હીને બ્રહ્મલોકે પતિટ્ઠાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કન્તો’’તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ધનઞ્જાનિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો, સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં સારિપુત્ત ધનઞ્જાનિં બ્રાહ્મણં સતિ ઉત્તરિકરણીયે હીને બ્રહ્મલોકે પતિટ્ઠાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કન્તો’’તિ? ‘‘મય્હં ખો, ભન્તે, એવં અહોસિ – ‘ઇમે ખો બ્રાહ્મણા બ્રહ્મલોકાધિમુત્તા, યંનૂનાહં ધનઞ્જાનિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ બ્રહ્માનં સહબ્યતાય મગ્ગં દેસેય્ય’ન્તિ. ‘‘કાલઙ્કતોચ [કાલઙ્કતોવ (સ્યા. કં. ક.)], સારિપુત્ત, ધનઞ્જાનિ બ્રાહ્મણો, બ્રહ્મલોકઞ્ચ ઉપપન્નો’’તિ.

ધનઞ્જાનિસુત્તં નિટ્ઠિતં સત્તમં.