૨. ભિક્ખુવગ્ગો

૧. અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તં

૧૦૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા રાહુલો અમ્બલટ્ઠિકાયં વિહરતિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન અમ્બલટ્ઠિકા યેનાયસ્મા રાહુલો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા રાહુલો ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન આસનં પઞ્ઞાપેસિ, ઉદકઞ્ચ પાદાનં. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ પાદે પક્ખાલેસિ. આયસ્માપિ ખો રાહુલો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

૧૦૮. અથ ખો ભગવા પરિત્તં ઉદકાવસેસં ઉદકાધાને ઠપેત્વા આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સસિ નો ત્વં, રાહુલ, ઇમં પરિત્તં ઉદકાવસેસં ઉદકાધાને ઠપિત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવં પરિત્તકં ખો, રાહુલ, તેસં સામઞ્ઞં યેસં નત્થિ સમ્પજાનમુસાવાદે લજ્જા’’તિ. અથ ખો ભગવા પરિત્તં ઉદકાવસેસં છડ્ડેત્વા આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સસિ નો ત્વં, રાહુલ, પરિત્તં ઉદકાવસેસં છડ્ડિત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવં છડ્ડિતં ખો, રાહુલ, તેસં સામઞ્ઞં યેસં નત્થિ સમ્પજાનમુસાવાદે લજ્જા’’તિ. અથ ખો ભગવા તં ઉદકાધાનં નિક્કુજ્જિત્વા આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સસિ નો ત્વં, રાહુલ, ઇમં ઉદકાધાનં નિક્કુજ્જિત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવં નિક્કુજ્જિતં ખો, રાહુલ, તેસં સામઞ્ઞં યેસં નત્થિ સમ્પજાનમુસાવાદે લજ્જા’’તિ. અથ ખો ભગવા તં ઉદકાધાનં ઉક્કુજ્જિત્વા આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સસિ નો ત્વં, રાહુલ, ઇમં ઉદકાધાનં રિત્તં તુચ્છ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવં રિત્તં તુચ્છં ખો, રાહુલ, તેસં સામઞ્ઞં યેસં નત્થિ સમ્પજાનમુસાવાદે લજ્જાતિ. સેય્યથાપિ, રાહુલ, રઞ્ઞો નાગો ઈસાદન્તો ઉરૂળ્હવા [ઉબ્બૂળ્હવા (સી. પી.)] અભિજાતો સઙ્ગામાવચરો સઙ્ગામગતો પુરિમેહિપિ પાદેહિ કમ્મં કરોતિ, પચ્છિમેહિપિ પાદેહિ કમ્મં કરોતિ, પુરિમેનપિ કાયેન કમ્મં કરોતિ, પચ્છિમેનપિ કાયેન કમ્મં કરોતિ, સીસેનપિ કમ્મં કરોતિ, કણ્ણેહિપિ કમ્મં કરોતિ, દન્તેહિપિ કમ્મં કરોતિ, નઙ્ગુટ્ઠેનપિ કમ્મં કરોતિ; રક્ખતેવ સોણ્ડં. તત્થ હત્થારોહસ્સ એવં હોતિ – ‘અયં ખો રઞ્ઞો નાગો ઈસાદન્તો ઉરૂળ્હવા અભિજાતો સઙ્ગામાવચરો સઙ્ગામગતો પુરિમેહિપિ પાદેહિ કમ્મં કરોતિ, પચ્છિમેહિપિ પાદેહિ કમ્મં કરોતિ…પે… નઙ્ગુટ્ઠેનપિ કમ્મં કરોતિ; રક્ખતેવ સોણ્ડં. અપરિચ્ચત્તં ખો રઞ્ઞો નાગસ્સ જીવિત’ન્તિ. યતો ખો, રાહુલ, રઞ્ઞો નાગો ઈસાદન્તો ઉરૂળ્હવા અભિજાતો સઙ્ગામાવચરો સઙ્ગામગતો પુરિમેહિપિ પાદેહિ કમ્મં કરોતિ, પચ્છિમેહિપિ પાદેહિ કમ્મં કરોતિ…પે… નઙ્ગુટ્ઠેનપિ કમ્મં કરોતિ, સોણ્ડાયપિ કમ્મં કરોતિ, તત્થ હત્થારોહસ્સ એવં હોતિ – ‘અયં ખો રઞ્ઞો નાગો ઈસાદન્તો ઉરૂળ્હવા અભિજાતો સઙ્ગામાવચરો સઙ્ગામગતો પુરિમેહિપિ પાદેહિ કમ્મં કરોતિ, પચ્છિમેહિપિ પાદેહિ કમ્મં કરોતિ, પુરિમેનપિ કાયેન કમ્મં કરોતિ, પચ્છિમેનપિ કાયેન કમ્મં કરોતિ, સીસેનપિ કમ્મં કરોતિ, કણ્ણેહિપિ કમ્મં કરોતિ, દન્તેહિપિ કમ્મં કરોતિ, નઙ્ગુટ્ઠેનપિ કમ્મં કરોતિ, સોણ્ડાયપિ કમ્મં કરોતિ. પરિચ્ચત્તં ખો રઞ્ઞો નાગસ્સ જીવિતં. નત્થિ દાનિ કિઞ્ચિ રઞ્ઞો નાગસ્સ અકરણીય’ન્તિ. એવમેવ ખો, રાહુલ, યસ્સ કસ્સચિ સમ્પજાનમુસાવાદે નત્થિ લજ્જા, નાહં તસ્સ કિઞ્ચિ પાપં અકરણીયન્તિ વદામિ. તસ્માતિહ તે, રાહુલ, ‘હસ્સાપિ ન મુસા ભણિસ્સામી’તિ – એવઞ્હિ તે, રાહુલ, સિક્ખિતબ્બં.

૧૦૯. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, કિમત્થિયો આદાસો’’તિ? ‘‘પચ્ચવેક્ખણત્થો, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા કાયેન કમ્મં કત્તબ્બં, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા વાચાય કમ્મં કત્તબ્બં, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા મનસા કમ્મં કત્તબ્બં. યદેવ ત્વં, રાહુલ, કાયેન કમ્મં કત્તુકામો અહોસિ, તદેવ તે કાયકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે કાયકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – અકુસલં ઇદં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં [દુક્ખુન્દ્રયં, દુક્ખુદયં (ક.)] દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે કાયકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – અકુસલં ઇદં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં તે, રાહુલ, કાયેન કમ્મં સસક્કં ન કરણીયં [સંસક્કં ન ચ કરણીયં (ક.)]. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે કાયકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – કુસલં ઇદં કાયકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં તે, રાહુલ, કાયેન કમ્મં કરણીયં.

‘‘કરોન્તેનપિ તે, રાહુલ, કાયેન કમ્મં તદેવ તે કાયકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં કરોમિ ઇદં મે કાયકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં કરોમિ ઇદં મે કાયકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, પટિસંહરેય્યાસિ ત્વં, રાહુલ, એવરૂપં કાયકમ્મં. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં કરોમિ ઇદં મે કાયકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – કુસલં ઇદં કાયકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, અનુપદજ્જેય્યાસિ ત્વં, રાહુલ, એવરૂપં કાયકમ્મં.

‘‘કત્વાપિ તે, રાહુલ, કાયેન કમ્મં તદેવ તે કાયકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં અકાસિં ઇદં મે કાયકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ [સંવત્તિ (પી.)], પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે ખો ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં અકાસિં, ઇદં મે કાયકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં તે, રાહુલ, કાયકમ્મં સત્થરિ વા વિઞ્ઞૂસુ વા સબ્રહ્મચારીસુ દેસેતબ્બં, વિવરિતબ્બં, ઉત્તાનીકાતબ્બં; દેસેત્વા વિવરિત્વા ઉત્તાનીકત્વા આયતિં સંવરં આપજ્જિતબ્બં. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં કાયેન કમ્મં અકાસિં ઇદં મે કાયકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – કુસલં ઇદં કાયકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, તેનેવ ત્વં, રાહુલ, પીતિપામોજ્જેન વિહરેય્યાસિ અહોરત્તાનુસિક્ખી કુસલેસુ ધમ્મેસુ.

૧૧૦. ‘‘યદેવ ત્વં, રાહુલ, વાચાય કમ્મં કત્તુકામો અહોસિ, તદેવ તે વચીકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે વચીકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – અકુસલં ઇદં વચીકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે વચીકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – અકુસલં ઇદં વચીકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં તે, રાહુલ, વાચાય કમ્મં સસક્કં ન કરણીયં. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે વચીકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – કુસલં ઇદં વચીકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં તે, રાહુલ, વાચાય કમ્મં કરણીયં.

‘‘કરોન્તેનપિ, રાહુલ, વાચાય કમ્મં તદેવ તે વચીકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં કરોમિ ઇદં મે વચીકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં વચીકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં કરોમિ ઇદં મે વચીકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં વચીકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, પટિસંહરેય્યાસિ ત્વં, રાહુલ, એવરૂપં વચીકમ્મં. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં કરોમિ ઇદં મે વચીકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – કુસલં ઇદં વચીકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, અનુપદજ્જેય્યાસિ, ત્વં રાહુલ, એવરૂપં વચીકમ્મં.

‘‘કત્વાપિ તે, રાહુલ, વાચાય કમ્મં તદેવ તે વચીકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં અકાસિં ઇદં મે વચીકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ [સંવત્તિ (સી. પી.)], પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં વચીકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે ખો ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં અકાસિં ઇદં મે વચીકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં વચીકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં તે, રાહુલ, વચીકમ્મં સત્થરિ વા વિઞ્ઞૂસુ વા સબ્રહ્મચારીસુ દેસેતબ્બં, વિવરિતબ્બં, ઉત્તાનીકત્તબ્બં; દેસેત્વા વિવરિત્વા ઉત્તાનીકત્વા આયતિં સંવરં આપજ્જિતબ્બં. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં વાચાય કમ્મં અકાસિં ઇદં મે વચીકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – કુસલં ઇદં વચીકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, તેનેવ ત્વં, રાહુલ, પીતિપામોજ્જેન વિહરેય્યાસિ અહોરત્તાનુસિક્ખી કુસલેસુ ધમ્મેસુ.

૧૧૧. ‘‘યદેવ ત્વં, રાહુલ, મનસા કમ્મં કત્તુકામો અહોસિ, તદેવ તે મનોકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે મનોકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – અકુસલં ઇદં મનોકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે મનોકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – અકુસલં ઇદં મનોકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં તે, રાહુલ, મનસા કમ્મં સસક્કં ન કરણીયં. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં કત્તુકામો ઇદં મે મનોકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તેય્ય – કુસલં ઇદં મનોકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં તે, રાહુલ, મનસા કમ્મં કરણીયં.

‘‘કરોન્તેનપિ તે, રાહુલ, મનસા કમ્મં તદેવ તે મનોકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં કરોમિ ઇદં મે મનોકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં મનોકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં કરોમિ ઇદં મે મનોકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં મનોકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, પટિસંહરેય્યાસિ ત્વં, રાહુલ, એવરૂપં મનોકમ્મં. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં કરોમિ ઇદં મે મનોકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – કુસલં ઇદં મનોકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, અનુપદજ્જેય્યાસિ ત્વં, રાહુલ, એવરૂપં મનોકમ્મં.

‘‘કત્વાપિ તે, રાહુલ, મનસા કમ્મં તદેવ તે મનોકમ્મં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં નુ ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં અકાસિં ઇદં મે મનોકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ [સંવત્તિ (સી. પી.)], પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં મનોકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ? સચે ખો ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં અકાસિં ઇદં મે મનોકમ્મં અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – અકુસલં ઇદં મનોકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’ન્તિ, એવરૂપં પન [એવરૂપે (સી. પી.), એવરૂપે પન (સ્યા. કં.)] તે, રાહુલ, મનોકમ્મં [મનોકમ્મે (સી. સ્યા. કં. પી.)] અટ્ટીયિતબ્બં હરાયિતબ્બં જિગુચ્છિતબ્બં; અટ્ટીયિત્વા હરાયિત્વા જિગુચ્છિત્વા આયતિં સંવરં આપજ્જિતબ્બં. સચે પન ત્વં, રાહુલ, પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનેય્યાસિ – ‘યં ખો અહં ઇદં મનસા કમ્મં અકાસિં ઇદં મે મનોકમ્મં નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતિ – કુસલં ઇદં મનોકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાક’ન્તિ, તેનેવ ત્વં, રાહુલ, પીતિપામોજ્જેન વિહરેય્યાસિ અહોરત્તાનુસિક્ખી કુસલેસુ ધમ્મેસુ.

૧૧૨. ‘‘યે હિ કેચિ, રાહુલ, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા કાયકમ્મં પરિસોધેસું, વચીકમ્મં પરિસોધેસું, મનોકમ્મં પરિસોધેસું, સબ્બે તે એવમેવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા કાયકમ્મં પરિસોધેસું, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા વચીકમ્મં પરિસોધેસું, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા મનોકમ્મં પરિસોધેસું. યેપિ હિ કેચિ, રાહુલ, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા કાયકમ્મં પરિસોધેસ્સન્તિ, વચીકમ્મં પરિસોધેસ્સન્તિ, મનોકમ્મં પરિસોધેસ્સન્તિ, સબ્બે તે એવમેવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા કાયકમ્મં પરિસોધેસ્સન્તિ, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા વચીકમ્મં પરિસોધેસ્સન્તિ, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા મનોકમ્મં પરિસોધેસ્સન્તિ. યેપિ હિ કેચિ, રાહુલ, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા કાયકમ્મં પરિસોધેન્તિ, વચીકમ્મં પરિસોધેન્તિ, મનોકમ્મં પરિસોધેન્તિ, સબ્બે તે એવમેવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા કાયકમ્મં પરિસોધેન્તિ, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા વચીકમ્મં પરિસોધેન્તિ, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા મનોકમ્મં પરિસોધેન્તિ. તસ્માતિહ, રાહુલ, ‘પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા કાયકમ્મં પરિસોધેસ્સામિ, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા વચીકમ્મં પરિસોધેસ્સામિ, પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા મનોકમ્મં પરિસોધેસ્સામી’તિ – એવઞ્હિ તે, રાહુલ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા રાહુલો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.

૨. મહારાહુલોવાદસુત્તં

૧૧૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. આયસ્માપિ ખો રાહુલો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. અથ ખો ભગવા અપલોકેત્વા આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ, રાહુલ, રૂપં – અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા – સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. ‘‘રૂપમેવ નુ ખો, ભગવા, રૂપમેવ નુ ખો, સુગતા’’તિ? ‘‘રૂપમ્પિ, રાહુલ, વેદનાપિ, રાહુલ, સઞ્ઞાપિ, રાહુલ, સઙ્ખારાપિ, રાહુલ, વિઞ્ઞાણમ્પિ, રાહુલા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા રાહુલો ‘‘કો નજ્જ [કો નુજ્જ (સ્યા. કં.)] ભગવતા સમ્મુખા ઓવાદેન ઓવદિતો ગામં પિણ્ડાય પવિસિસ્સતી’’તિ તતો પટિનિવત્તિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. અદ્દસા ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં રાહુલં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. દિસ્વાન આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘આનાપાનસ્સતિં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. આનાપાનસ્સતિ, રાહુલ, ભાવના ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા’’તિ.

૧૧૪. અથ ખો આયસ્મા રાહુલો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા રાહુલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં ભાવિતા નુ ખો, ભન્તે, આનાપાનસ્સતિ, કથં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા’’તિ? ‘‘યં કિઞ્ચિ, રાહુલ, અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ [નહારુ (સી. સ્યા. કં. પી.)] અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ [પઠવીધાતુ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ યા ચ બાહિરા પથવીધાતુ, પથવીધાતુરેવેસા. તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા પથવીધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, પથવીધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ’’.

૧૧૫. ‘‘કતમા ચ, રાહુલ, આપોધાતુ? આપોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા. કતમા ચ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્તં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ યા ચ બાહિરા આપોધાતુ આપોધાતુરેવેસા. તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આપોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, આપોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૧૧૬. ‘‘કતમા ચ, રાહુલ, તેજોધાતુ? તેજોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા. કતમા ચ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – યેન ચ સન્તપ્પતિ યેન ચ જીરીયતિ યેન ચ પરિડય્હતિ યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ યા ચ બાહિરા તેજોધાતુ તેજોધાતુરેવેસા. તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા તેજોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, તેજોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૧૧૭. ‘‘કતમા ચ, રાહુલ, વાયોધાતુ? વાયોધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા. કતમા ચ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – ઉદ્ધઙ્ગમા વાતા, અધોગમા વાતા, કુચ્છિસયા વાતા, કોટ્ઠાસયા [કોટ્ઠસયા (સી. પી.)] વાતા, અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા, અસ્સાસો પસ્સાસો, ઇતિ યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ યા ચ બાહિરા વાયોધાતુ વાયોધાતુરેવેસા. તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા વાયોધાતુયા નિબ્બિન્દતિ, વાયોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૧૧૮. ‘‘કતમા ચ, રાહુલ, આકાસધાતુ? આકાસધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા. કતમા ચ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આકાસં આકાસગતં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – કણ્ણચ્છિદ્દં નાસચ્છિદ્દં મુખદ્વારં, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં અજ્ઝોહરતિ, યત્થ ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સન્તિટ્ઠતિ, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં અધોભાગં [અધોભાગા (સી. સ્યા. કં. પી.)] નિક્ખમતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આકાસં આકાસગતં, અઘં અઘગતં, વિવરં વિવરગતં, અસમ્ફુટ્ઠં, મંસલોહિતેહિ ઉપાદિન્નં [આકાસગતં ઉપાદિન્નં (સી. પી.)] – અયં વુચ્ચતિ, રાહુલ, અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ યા ચ બાહિરા આકાસધાતુ આકાસધાતુરેવેસા. તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા આકાસધાતુયા ચિત્તં નિબ્બિન્દતિ, આકાસધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતિ.

૧૧૯. ‘‘પથવીસમં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. પથવીસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ. સેય્યથાપિ, રાહુલ, પથવિયા સુચિમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, અસુચિમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, ગૂથગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, મુત્તગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, ખેળગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, પુબ્બગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, લોહિતગતમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, ન ચ તેન પથવી અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવ ખો ત્વં, રાહુલ, પથવીસમં ભાવનં ભાવેહિ. પથવીસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ.

‘‘આપોસમં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. આપોસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ. સેય્યથાપિ, રાહુલ, આપસ્મિં સુચિમ્પિ ધોવન્તિ, અસુચિમ્પિ ધોવન્તિ, ગૂથગતમ્પિ ધોવન્તિ, મુત્તગતમ્પિ ધોવન્તિ, ખેળગતમ્પિ ધોવન્તિ, પુબ્બગતમ્પિ ધોવન્તિ, લોહિતગતમ્પિ ધોવન્તિ, ન ચ તેન આપો અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવ ખો ત્વં, રાહુલ, આપોસમં ભાવનં ભાવેહિ. આપોસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ.

‘‘તેજોસમં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. તેજોસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ. સેય્યથાપિ, રાહુલ, તેજો સુચિમ્પિ દહતિ, અસુચિમ્પિ દહતિ, ગૂથગતમ્પિ દહતિ, મુત્તગતમ્પિ દહતિ, ખેળગતમ્પિ દહતિ, પુબ્બગતમ્પિ દહતિ, લોહિતગતમ્પિ દહતિ, ન ચ તેન તેજો અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવ ખો ત્વં, રાહુલ, તેજોસમં ભાવનં ભાવેહિ. તેજોસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ.

‘‘વાયોસમં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. વાયોસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ. સેય્યથાપિ, રાહુલ, વાયો સુચિમ્પિ ઉપવાયતિ, અસુચિમ્પિ ઉપવાયતિ, ગૂથગતમ્પિ ઉપવાયતિ, મુત્તગતમ્પિ ઉપવાયતિ, ખેળગતમ્પિ ઉપવાયતિ, પુબ્બગતમ્પિ ઉપવાયતિ, લોહિતગતમ્પિ ઉપવાયતિ, ન ચ તેન વાયો અટ્ટીયતિ વા હરાયતિ વા જિગુચ્છતિ વા; એવમેવ ખો ત્વં, રાહુલ, વાયોસમં ભાવનં ભાવેહિ. વાયોસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ.

‘‘આકાસસમં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. આકાસસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ. સેય્યથાપિ, રાહુલ, આકાસો ન કત્થચિ પતિટ્ઠિતો; એવમેવ ખો ત્વં, રાહુલ, આકાસસમં ભાવનં ભાવેહિ. આકાસસમઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો ઉપ્પન્ના મનાપામનાપા ફસ્સા ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ.

૧૨૦. ‘‘મેત્તં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. મેત્તઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો યો બ્યાપાદો સો પહીયિસ્સતિ. કરુણં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. કરુણઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો યા વિહેસા સા પહીયિસ્સતિ. મુદિતં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. મુદિતઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો યા અરતિ સા પહીયિસ્સતિ. ઉપેક્ખં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. ઉપેક્ખઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો યો પટિઘો સો પહીયિસ્સતિ. અસુભં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. અસુભઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો યો રાગો સો પહીયિસ્સતિ. અનિચ્ચસઞ્ઞં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. અનિચ્ચસઞ્ઞઞ્હિ તે, રાહુલ, ભાવનં ભાવયતો યો અસ્મિમાનો સો પહીયિસ્સતિ.

૧૨૧. ‘‘આનાપાનસ્સતિં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહિ. આનાપાનસ્સતિ હિ તે, રાહુલ, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા. કથં ભાવિતા ચ, રાહુલ, આનાપાનસ્સતિ, કથં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા? ઇધ, રાહુલ, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો સતોવ અસ્સસતિ સતોવ [સતો (સી. સ્યા. કં. પી.)] પસ્સસતિ.

‘‘દીઘં વા અસ્સસન્તો ‘દીઘં અસ્સસામી’તિ પજાનાતિ, દીઘં વા પસ્સસન્તો ‘દીઘં પસ્સસામી’તિ પજાનાતિ; રસ્સં વા અસ્સસન્તો ‘રસ્સં અસ્સસામી’તિ પજાનાતિ, રસ્સં વા પસ્સસન્તો ‘રસ્સં પસ્સસામી’તિ પજાનાતિ. ‘સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘સબ્બકાયપ્પટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ.

‘‘‘પીતિપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘પીતિપ્પટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘સુખપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘સુખપ્પટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘ચિત્તસઙ્ખારપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘ચિત્તસઙ્ખારપ્પટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ.

‘‘‘ચિત્તપ્પટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘ચિત્તપ્પટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘અભિપ્પમોદયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘અભિપ્પમોદયં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘સમાદહં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘સમાદહં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘વિમોચયં ચિત્તં પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ.

‘‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘અનિચ્ચાનુપસ્સી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘વિરાગાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘વિરાગાનુપસ્સી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘નિરોધાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘નિરોધાનુપસ્સી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ; ‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ.

‘‘એવં ભાવિતા ખો, રાહુલ, આનાપાનસ્સતિ, એવં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા. એવં ભાવિતાય, રાહુલ, આનાપાનસ્સતિયા, એવં બહુલીકતાય યેપિ તે ચરિમકા અસ્સાસા તેપિ વિદિતાવ નિરુજ્ઝન્તિ નો અવિદિતા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા રાહુલો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

મહારાહુલોવાદસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.

૩. ચૂળમાલુક્યસુત્તં

૧૨૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મતો માલુક્યપુત્તસ્સ [માલુઙ્ક્યપુત્તસ્સ (સી. સ્યા. કં. પી.)] રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘યાનિમાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ભગવતા અબ્યાકતાનિ ઠપિતાનિ પટિક્ખિત્તાનિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિપિ, ‘અસસ્સતો લોકો’તિપિ, ‘અન્તવા લોકો’તિપિ, ‘અનન્તવા લોકો’તિપિ, ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિપિ, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિપિ, ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ – તાનિ મે ભગવા ન બ્યાકરોતિ. યાનિ મે ભગવા ન બ્યાકરોતિ તં મે ન રુચ્ચતિ, તં મે નક્ખમતિ. સોહં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિસ્સામિ. સચે મે ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા – એવાહં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ; નો ચે મે ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા – એવાહં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સામી’’તિ.

૧૨૩. અથ ખો આયસ્મા માલુક્યપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા માલુક્યપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

૧૨૪. ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – યાનિમાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ભગવતા અબ્યાકતાનિ ઠપિતાનિ પટિક્ખિત્તાનિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિપિ, ‘અસસ્સતો લોકો’તિપિ…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ – તાનિ મે ભગવા ન બ્યાકરોતિ. યાનિ મે ભગવા ન બ્યાકરોતિ તં મે ન રુચ્ચતિ, તં મે નક્ખમતિ. સોહં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિસ્સામિ. સચે મે ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા – એવાહં ભગવતિ, બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ. નો ચે મે ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા – એવાહં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સામીતિ. સચે ભગવા જાનાતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ, ‘સસ્સતો લોકો’તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ; સચે ભગવા જાનાતિ – ‘અસસ્સતો લોકો’તિ, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ. નો ચે ભગવા જાનાતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા, અજાનતો ખો પન અપસ્સતો એતદેવ ઉજુકં હોતિ યદિદં – ‘ન જાનામિ, ન પસ્સામી’તિ. સચે ભગવા જાનાતિ – ‘અન્તવા લોકો’તિ, ‘અનન્તવા લોકો’તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ; સચે ભગવા જાનાતિ – ‘અનન્તવા લોકો’તિ, ‘અનન્તવા લોકો’તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ. નો ચે ભગવા જાનાતિ – ‘અન્તવા લોકો’તિ વા, ‘અનન્તવા લોકો’તિ વા, અજાનતો ખો પન અપસ્સતો એતદેવ ઉજુકં હોતિ યદિદં – ‘ન જાનામિ, ન પસ્સામી’તિ. સચે ભગવા જાનાતિ – ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ, ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ; સચે ભગવા જાનાતિ – ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ. નો ચે ભગવા જાનાતિ – ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ વા, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ વા, અજાનતો ખો પન અપસ્સતો એતદેવ ઉજુકં હોતિ યદિદં – ‘ન જાનામિ, ન પસ્સામી’તિ. સચે ભગવા જાનાતિ – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ; સચે ભગવા જાનાતિ – ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ. નો ચે ભગવા જાનાતિ – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, અજાનતો ખો પન અપસ્સતો એતદેવ ઉજુકં હોતિ યદિદં – ‘ન જાનામિ ન પસ્સામી’તિ. સચે ભગવા જાનાતિ – ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ; સચે ભગવા જાનાતિ – ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ મે ભગવા બ્યાકરોતુ. નો ચે ભગવા જાનાતિ – ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, અજાનતો ખો પન અપસ્સતો એતદેવ ઉજુકં હોતિ યદિદં – ‘ન જાનામિ, ન પસ્સામી’’’તિ.

૧૨૫. ‘‘કિં નુ [કિં નુ ખો (સ્યા. કં. ક.)] તાહં, માલુક્યપુત્ત, એવં અવચં – ‘એહિ ત્વં, માલુક્યપુત્ત, મયિ બ્રહ્મચરિયં ચર, અહં તે બ્યાકરિસ્સામિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અન્તવા લોકો’તિ વા, ‘અનન્તવા લોકો’તિ વા, ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ વા, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ વા, ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘ત્વં વા પન મં એવં અવચ – અહં, ભન્તે, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ, ભગવા મે બ્યાકરિસ્સતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અન્તવા લોકો’તિ વા, ‘અનન્તવા લોકો’તિ વા, ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ વા, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ વા, ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘ઇતિ કિર, માલુક્યપુત્ત, નેવાહં તં વદામિ – એહિ ત્વં, માલુક્યપુત્ત, મયિ બ્રહ્મચરિયં ચર, અહં તે બ્યાકરિસ્સામિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા’તિ; નપિ કિર મં ત્વં વદેસિ – અહં, ભન્તે, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ, ભગવા મે બ્યાકરિસ્સતિ – ‘સસ્સતો લોકો’તિ વા ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા’’તિ. એવં સન્તે, મોઘપુરિસ, કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસિ?

૧૨૬. ‘‘યો ખો, માલુક્યપુત્ત, એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ યાવ મે ભગવા ન બ્યાકરિસ્સતિ – ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ વા, ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ વા…પે… ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વાતિ, અબ્યાકતમેવ તં, માલુક્યપુત્ત, તથાગતેન અસ્સ, અથ સો પુગ્ગલો કાલં કરેય્ય. સેય્યથાપિ, માલુક્યપુત્ત, પુરિસો સલ્લેન વિદ્ધો અસ્સ સવિસેન ગાળ્હપલેપનેન. તસ્સ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા ભિસક્કં સલ્લકત્તં ઉપટ્ઠપેય્યું. સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં પુરિસં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં પુરિસં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, એવંનામો એવંગોત્તો ઇતિ વા’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં પુરિસં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, દીઘો વા રસ્સો વા મજ્ઝિમો વા’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં પુરિસં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, કાળો વા સામો વા મઙ્ગુરચ્છવી વા’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં પુરિસં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, અમુકસ્મિં ગામે વા નિગમે વા નગરે વા’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં ધનું જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, યદિ વા ચાપો યદિ વા કોદણ્ડો’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં જિયં જાનામિ યાયમ્હિ વિદ્ધો, યદિ વા અક્કસ્સ યદિ વા સણ્હસ્સ [સણ્ઠસ્સ (સી. સ્યા. કં. પી.)] યદિ વા ન્હારુસ્સ યદિ વા મરુવાય યદિ વા ખીરપણ્ણિનો’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં કણ્ડં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, યદિ વા ગચ્છં યદિ વા રોપિમ’ન્તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં કણ્ડં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, યસ્સ પત્તેહિ વાજિતં [વાખિત્તં (ક.)] યદિ વા ગિજ્ઝસ્સ યદિ વા કઙ્કસ્સ યદિ વા કુલલસ્સ યદિ વા મોરસ્સ યદિ વા સિથિલહનુનો’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં કણ્ડં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, યસ્સ ન્હારુના પરિક્ખિત્તં યદિ વા ગવસ્સ યદિ વા મહિંસસ્સ યદિ વા ભેરવસ્સ [રોરુવસ્સ (સી. સ્યા. કં. પી.)] યદિ વા સેમ્હારસ્સા’તિ; સો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ઇમં સલ્લં આહરિસ્સામિ યાવ ન તં સલ્લં જાનામિ યેનમ્હિ વિદ્ધો, યદિ વા સલ્લં યદિ વા ખુરપ્પં યદિ વા વેકણ્ડં યદિ વા નારાચં યદિ વા વચ્છદન્તં યદિ વા કરવીરપત્ત’ન્તિ – અઞ્ઞાતમેવ તં, માલુક્યપુત્ત, તેન પુરિસેન અસ્સ, અથ સો પુરિસો કાલં કરેય્ય. એવમેવ ખો, માલુક્યપુત્ત, યો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામિ યાવ મે ભગવા ન બ્યાકરિસ્સતિ – ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ વા ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ વા…પે… ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વાતિ – અબ્યાકતમેવ તં, માલુક્યપુત્ત, તથાગતેન અસ્સ, અથ સો પુગ્ગલો કાલઙ્કરેય્ય.

૧૨૭. ‘‘‘સસ્સતો લોકો’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવં ‘નો અસસ્સતો લોકો’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવમ્પિ ‘નો સસ્સતો લોકો’તિ વા, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ, ‘અસસ્સતો લોકો’તિ વા દિટ્ઠિયા સતિ અત્થેવ જાતિ, અત્થિ જરા, અત્થિ મરણં, સન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા; યેસાહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિઘાતં પઞ્ઞપેમિ. ‘અન્તવા લોકો’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવં ‘નો અનન્તવા લોકો’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવમ્પિ ‘નો અન્તવા લોકો’તિ વા, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ, ‘અનન્તવા લોકો’તિ વા દિટ્ઠિયા સતિ અત્થેવ જાતિ, અત્થિ જરા, અત્થિ મરણં, સન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા; યેસાહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિઘાતં પઞ્ઞપેમિ. ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવં ‘નો અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવમ્પિ ‘નો તં જીવં તં સરીર’ન્તિ વા, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ, ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ વા દિટ્ઠિયા સતિ અત્થેવ જાતિ…પે… નિઘાતં પઞ્ઞપેમિ. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવં ‘નો ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવમ્પિ ‘નો હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા દિટ્ઠિયા સતિ અત્થેવ જાતિ…પે… યેસાહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિઘાતં પઞ્ઞપેમિ. ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવં ‘નો નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો અભવિસ્સાતિ, એવમ્પિ ‘નો હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ, માલુક્યપુત્ત, દિટ્ઠિયા સતિ, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા દિટ્ઠિયા સતિ અત્થેવ જાતિ…પે… યેસાહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિઘાતં પઞ્ઞપેમિ.

૧૨૮. ‘‘તસ્માતિહ, માલુક્યપુત્ત, અબ્યાકતઞ્ચ મે અબ્યાકતતો ધારેથ; બ્યાકતઞ્ચ મે બ્યાકતતો ધારેથ. કિઞ્ચ, માલુક્યપુત્ત, મયા અબ્યાકતં? ‘સસ્સતો લોકો’તિ માલુક્યપુત્ત, મયા અબ્યાકતં; ‘અસસ્સતો લોકો’તિ – મયા અબ્યાકતં; ‘અન્તવા લોકો’તિ – મયા અબ્યાકતં; ‘અનન્તવા લોકો’તિ – મયા અબ્યાકતં; ‘તં જીવં તં સરીર’ન્તિ – મયા અબ્યાકતં; ‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’ન્તિ – મયા અબ્યાકતં; ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ – મયા અબ્યાકતં; ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ – મયા અબ્યાકતં; ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ – મયા અબ્યાકતં; ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ – મયા અબ્યાકતં. કસ્મા ચેતં, માલુક્યપુત્ત, મયા અબ્યાકતં? ન હેતં, માલુક્યપુત્ત, અત્થસંહિતં ન આદિબ્રહ્મચરિયકં ન [નેતં (સી.)] નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. તસ્મા તં મયા અબ્યાકતં. કિઞ્ચ, માલુક્યપુત્ત, મયા બ્યાકતં? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ, માલુક્યપુત્ત, મયા બ્યાકતં; ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ – મયા બ્યાકતં; ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ – મયા બ્યાકતં; ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ – મયા બ્યાકતં. કસ્મા ચેતં, માલુક્યપુત્ત, મયા બ્યાકતં? એતઞ્હિ, માલુક્યપુત્ત, અત્થસંહિતં એતં આદિબ્રહ્મચરિયકં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. તસ્મા તં મયા બ્યાકતં. તસ્માતિહ, માલુક્યપુત્ત, અબ્યાકતઞ્ચ મે અબ્યાકતતો ધારેથ; બ્યાકતઞ્ચ મે બ્યાકતતો ધારેથા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા માલુક્યપુત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

ચૂળમાલુક્યસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.

૪. મહામાલુક્યસુત્તં

૧૨૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘ધારેથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, મયા દેસિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ?

એવં વુત્તે, આયસ્મા માલુક્યપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ધારેમિ ભગવતા દેસિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, માલુક્યપુત્ત, ધારેસિ મયા દેસિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ? ‘‘સક્કાયદિટ્ઠિં ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં દેસિતં ધારેમિ; વિચિકિચ્છં ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં દેસિતં ધારેમિ; સીલબ્બતપરામાસં ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં દેસિતં ધારેમિ; કામચ્છન્દં ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં દેસિતં ધારેમિ; બ્યાપાદં ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં દેસિતં ધારેમિ. એવં ખો અહં, ભન્તે, ધારેમિ ભગવતા દેસિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ.

‘‘કસ્સ ખો નામ ત્વં, માલુક્યપુત્ત, ઇમાનિ એવં પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ દેસિતાનિ ધારેસિ? નનુ, માલુક્યપુત્ત, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ઇમિના તરુણૂપમેન ઉપારમ્ભેન ઉપારમ્ભિસ્સન્તિ? દહરસ્સ હિ, માલુક્યપુત્ત, કુમારસ્સ મન્દસ્સ ઉત્તાનસેય્યકસ્સ સક્કાયોતિપિ ન હોતિ, કુતો પનસ્સ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ સક્કાયદિટ્ઠિ? અનુસેત્વેવસ્સ [અનુસેતિ ત્વેવસ્સ (સી. પી.)] સક્કાયદિટ્ઠાનુસયો. દહરસ્સ હિ, માલુક્યપુત્ત, કુમારસ્સ મન્દસ્સ ઉત્તાનસેય્યકસ્સ ધમ્માતિપિ ન હોતિ, કુતો પનસ્સ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા? અનુસેત્વેવસ્સ વિચિકિચ્છાનુસયો. દહરસ્સ હિ, માલુક્યપુત્ત, કુમારસ્સ મન્દસ્સ ઉત્તાનસેય્યકસ્સ સીલાતિપિ ન હોતિ, કુતો પનસ્સ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ સીલેસુ સીલબ્બતપરામાસો? અનુસેત્વેવસ્સ સીલબ્બતપરામાસાનુસયો. દહરસ્સ હિ, માલુક્યપુત્ત, કુમારસ્સ મન્દસ્સ ઉત્તાનસેય્યકસ્સ કામાતિપિ ન હોતિ, કુતો પનસ્સ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ કામેસુ કામચ્છન્દો? અનુસેત્વેવસ્સ કામરાગાનુસયો. દહરસ્સ હિ, માલુક્યપુત્ત, કુમારસ્સ મન્દસ્સ ઉત્તાનસેય્યકસ્સ સત્તાતિપિ ન હોતિ, કુતો પનસ્સ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ સત્તેસુ બ્યાપાદો? અનુસેત્વેવસ્સ બ્યાપાદાનુસયો. નનુ, માલુક્યપુત્ત, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ઇમિના તરુણૂપમેન ઉપારમ્ભેન ઉપારમ્ભિસ્સન્તી’’તિ? એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો, એતસ્સ, સુગત, કાલો યં ભગવા પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ દેસેય્ય. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હાનન્દ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

૧૩૦. ‘‘ઇધાનન્દ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો સક્કાયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ સક્કાયદિટ્ઠિપરેતેન; ઉપ્પન્નાય ચ સક્કાયદિટ્ઠિયા નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ સા સક્કાયદિટ્ઠિ થામગતા અપ્પટિવિનીતા ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં. વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ વિચિકિચ્છાપરેતેન; ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ સા વિચિકિચ્છા થામગતા અપ્પટિવિનીતા ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં. સીલબ્બતપરામાસપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ સીલબ્બતપરામાસપરેતેન; ઉપ્પન્નસ્સ ચ સીલબ્બતપરામાસસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ સો સીલબ્બતપરામાસો થામગતો અપ્પટિવિનીતો ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં. કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ કામરાગપરેતેન; ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ સો કામરાગો થામગતો અપ્પટિવિનીતો ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં. બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ બ્યાપાદપરેતેન; ઉપ્પન્નસ્સ ચ બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ સો બ્યાપાદો થામગતો અપ્પટિવિનીતો ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનં.

૧૩૧. ‘‘સુતવા ચ ખો, આનન્દ, અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો, સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન સક્કાયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન સક્કાયદિટ્ઠિપરેતેન; ઉપ્પન્નાય ચ સક્કાયદિટ્ઠિયા નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ સા સક્કાયદિટ્ઠિ સાનુસયા પહીયતિ. ન વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન વિચિકિચ્છાપરેતેન; ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ સા વિચિકિચ્છા સાનુસયા પહીયતિ. ન સીલબ્બતપરામાસપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન સીલબ્બતપરામાસપરેતેન; ઉપ્પન્નસ્સ ચ સીલબ્બતપરામાસસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ સો સીલબ્બતપરામાસો સાનુસયો પહીયતિ. ન કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન કામરાગપરેતેન; ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ સો કામરાગો સાનુસયો પહીયતિ. ન બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન બ્યાપાદપરેતેન; ઉપ્પન્નસ્સ ચ બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ સો બ્યાપાદો સાનુસયો પહીયતિ.

૧૩૨. ‘‘યો, આનન્દ, મગ્ગો યા પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય તં મગ્ગં તં પટિપદં અનાગમ્મ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા પજહિસ્સતિ વાતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો તચં અચ્છેત્વા ફેગ્ગું અચ્છેત્વા સારચ્છેદો ભવિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ; એવમેવ ખો, આનન્દ, યો મગ્ગો યા પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય તં મગ્ગં તં પટિપદં અનાગમ્મ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા પજહિસ્સતિ વાતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘યો ચ ખો, આનન્દ, મગ્ગો યા પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય તં મગ્ગં તં પટિપદં આગમ્મ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા પજહિસ્સતિ વાતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો તચં છેત્વા ફેગ્ગું છેત્વા સારચ્છેદો ભવિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ; એવમેવ ખો, આનન્દ, યો મગ્ગો યા પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય તં મગ્ગં તં પટિપદં આગમ્મ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા પજહિસ્સતિ વાતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, ગઙ્ગા નદી પૂરા ઉદકસ્સ સમતિત્તિકા કાકપેય્યા. અથ દુબ્બલકો પુરિસો આગચ્છેય્ય – ‘અહં ઇમિસ્સા ગઙ્ગાય નદિયા તિરિયં બાહાય સોતં છેત્વા સોત્થિના પારં ગચ્છિસ્સામી’તિ [ગચ્છામીતિ (સી. પી.)]; સો ન સક્કુણેય્ય ગઙ્ગાય નદિયા તિરિયં બાહાય સોતં છેત્વા સોત્થિના પારં ગન્તું. એવમેવ ખો, આનન્દ, યેસં કેસઞ્ચિ [યસ્સ કસ્સચિ (સબ્બત્થ)] સક્કાયનિરોધાય ધમ્મે દેસિયમાને ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતિ; સેય્યથાપિ સો દુબ્બલકો પુરિસો એવમેતે દટ્ઠબ્બા. સેય્યથાપિ, આનન્દ, ગઙ્ગા નદી પૂરા ઉદકસ્સ સમતિત્તિકા કાકપેય્યા. અથ બલવા પુરિસો આગચ્છેય્ય – ‘અહં ઇમિસ્સા ગઙ્ગાય નદિયા તિરિયં બાહાય સોતં છેત્વા સોત્થિના પારં ગચ્છિસ્સામી’તિ; સો સક્કુણેય્ય ગઙ્ગાય નદિયા તિરિયં બાહાય સોતં છેત્વા સોત્થિના પારં ગન્તું. એવમેવ ખો, આનન્દ, યેસં કેસઞ્ચિ સક્કાયનિરોધાય ધમ્મે દેસિયમાને ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ; સેય્યથાપિ સો બલવા પુરિસો એવમેતે દટ્ઠબ્બા.

૧૩૩. ‘‘કતમો ચાનન્દ, મગ્ગો, કતમા પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ ઉપધિવિવેકા અકુસલાનં ધમ્માનં પહાના સબ્બસો કાયદુટ્ઠુલ્લાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો યદેવ તત્થ હોતિ રૂપગતં વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં તે ધમ્મે અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો સલ્લતો અઘતો આબાધતો પરતો પલોકતો સુઞ્ઞતો અનત્તતો સમનુપસ્સતિ. સો તેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પટિવાપેતિ [પટિપાપેતિ (સ્યા.), પતિટ્ઠાપેતિ (ક.)]. સો તેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પટિવાપેત્વા અમતાય ધાતુયા ચિત્તં ઉપસંહરતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ. સો તત્થ ઠિતો આસવાનં ખયં પાપુણાતિ; નો ચે આસવાનં ખયં પાપુણાતિ તેનેવ ધમ્મરાગેન તાય ધમ્મનન્દિયા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ, તત્થ પરિનિબ્બાયી, અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. અયમ્પિ ખો, આનન્દ, મગ્ગો અયં પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો યદેવ તત્થ હોતિ રૂપગતં વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં… અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. અયમ્પિ ખો, આનન્દ, મગ્ગો અયં પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો યદેવ તત્થ હોતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં…પે… અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. અયમ્પિ ખો, આનન્દ, મગ્ગો અયં પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો યદેવ તત્થ હોતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં…પે… અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. અયમ્પિ ખો, આનન્દ, મગ્ગો અયં પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો યદેવ તત્થ હોતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં…પે… અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. અયમ્પિ ખો, આનન્દ, મગ્ગો અયં પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાયા’’તિ.

‘‘એસો ચે, ભન્તે, મગ્ગો એસા પટિપદા પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાય, અથ કિઞ્ચરહિ ઇધેકચ્ચે ભિક્ખૂ ચેતોવિમુત્તિનો એકચ્ચે ભિક્ખૂ પઞ્ઞાવિમુત્તિનો’’તિ? ‘‘એત્થ ખો પનેસાહં [એત્થ ખો તેસાહં (સી. સ્યા. કં. પી.)], આનન્દ, ઇન્દ્રિયવેમત્તતં વદામી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

મહામાલુક્યસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.

૫. ભદ્દાલિસુત્તં

૧૩૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભિક્ખવે, એકાસનભોજનં ભુઞ્જામિ; એકાસનભોજનં ખો, અહં, ભિક્ખવે, ભુઞ્જમાનો અપ્પાબાધતઞ્ચ સઞ્જાનામિ અપ્પાતઙ્કતઞ્ચ લહુટ્ઠાનઞ્ચ બલઞ્ચ ફાસુવિહારઞ્ચ. એથ, તુમ્હેપિ, ભિક્ખવે, એકાસનભોજનં ભુઞ્જથ; એકાસનભોજનં ખો, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ ભુઞ્જમાના અપ્પાબાધતઞ્ચ સઞ્જાનિસ્સથ અપ્પાતઙ્કતઞ્ચ લહુટ્ઠાનઞ્ચ બલઞ્ચ ફાસુવિહારઞ્ચા’’તિ. એવં વુત્તે, આયસ્મા ભદ્દાલિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ન ઉસ્સહામિ એકાસનભોજનં ભુઞ્જિતું; એકાસનભોજનઞ્હિ મે, ભન્તે, ભુઞ્જતો સિયા કુક્કુચ્ચં, સિયા વિપ્પટિસારો’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, ભદ્દાલિ, યત્થ નિમન્તિતો અસ્સસિ તત્થ એકદેસં ભુઞ્જિત્વા એકદેસં નીહરિત્વાપિ ભુઞ્જેય્યાસિ. એવમ્પિ ખો ત્વં, ભદ્દાલિ, ભુઞ્જમાનો એકાસનો યાપેસ્સસી’’તિ [ભુઞ્જમાનો યાપેસ્સસીતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. ‘‘એવમ્પિ ખો અહં, ભન્તે, ન ઉસ્સહામિ ભુઞ્જિતું; એવમ્પિ હિ મે, ભન્તે, ભુઞ્જતો સિયા કુક્કુચ્ચં, સિયા વિપ્પટિસારો’’તિ. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દાલિ ભગવતા સિક્ખાપદે પઞ્ઞાપિયમાને ભિક્ખુસઙ્ઘે સિક્ખં સમાદિયમાને અનુસ્સાહં પવેદેસિ. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દાલિ સબ્બં તં તેમાસં ન ભગવતો સમ્મુખીભાવં અદાસિ, યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી.

૧૩૫. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ ભગવતો ચીવરકમ્મં કરોન્તિ – નિટ્ઠિતચીવરો ભગવા તેમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સતીતિ. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દાલિ યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં ભદ્દાલિં તે ભિક્ખૂ એતદવોચું – ‘‘ઇદં ખો, આવુસો ભદ્દાલિ, ભગવતો ચીવરકમ્મં કરીયતિ [કરણીયં (ક.)]. નિટ્ઠિતચીવરો ભગવા તેમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સતિ. ઇઙ્ઘાવુસો ભદ્દાલિ, એતં દોસકં સાધુકં મનસિ કરોહિ, મા તે પચ્છા દુક્કરતરં અહોસી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા ભદ્દાલિ તેસં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ભદ્દાલિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યોહં ભગવતા સિક્ખાપદે પઞ્ઞાપિયમાને ભિક્ખુસઙ્ઘે સિક્ખં સમાદિયમાને અનુસ્સાહં પવેદેસિં. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ આયતિં સંવરાયા’’તિ.

‘‘તગ્ઘ ત્વં, ભદ્દાલિ, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યં ત્વં મયા સિક્ખાપદે પઞ્ઞાપિયમાને ભિક્ખુસઙ્ઘે સિક્ખં સમાદિયમાને અનુસ્સાહં પવેદેસિ. સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ‘ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ – ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ. સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ‘સમ્બહુલા ખો ભિક્ખુ સાવત્થિયં વસ્સં ઉપગતા, તેપિ મં જાનિસ્સન્તિ – ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ. સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ‘સમ્બહુલા ખો ભિક્ખુનિયો સાવત્થિયં વસ્સં ઉપગતા, તાપિ મં જાનિસ્સન્તિ – ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ. સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ‘સમ્બહુલા ખો ઉપાસકા સાવત્થિયં પટિવસન્તિ, તેપિ મં જાનિસ્સન્તિ – ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ. સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ‘સમ્બહુલા ખો ઉપાસિકા સાવત્થિયં પટિવસન્તિ, તાપિ મં જાનિસ્સન્તિ – ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ. સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ‘સમ્બહુલા ખો નાનાતિત્થિયા સમણબ્રાહ્મણા સાવત્થિયં વસ્સં ઉપગતા, તેપિ મં જાનિસ્સન્તિ – ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકો થેરઞ્ઞતરો ભિક્ખુ સાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિ.

‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યોહં ભગવતા સિક્ખાપદે પઞ્ઞાપિયમાને ભિક્ખુસઙ્ઘે સિક્ખં સમાદિયમાને અનુસ્સાહં પવેદેસિં. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ આયતિં સંવરાયા’’તિ. ‘‘તગ્ઘ ત્વં, ભદ્દાલિ, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યં ત્વં મયા સિક્ખાપદે પઞ્ઞાપિયમાને ભિક્ખુસઙ્ઘે સિક્ખં સમાદિયમાને અનુસ્સાહં પવેદેસિ’’.

૧૩૬. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ભદ્દાલિ, ઇધસ્સ ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો, તમહં એવં વદેય્યં – ‘એહિ મે ત્વં, ભિક્ખુ, પઙ્કે સઙ્કમો હોહી’તિ, અપિ નુ ખો સો સઙ્કમેય્ય વા અઞ્ઞેન વા કાયં સન્નામેય્ય, ‘નો’તિ વા વદેય્યા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ભદ્દાલિ, ઇધસ્સ ભિક્ખુ પઞ્ઞાવિમુત્તો… કાયસક્ખિ… દિટ્ઠિપ્પત્તો… સદ્ધાવિમુત્તો… ધમ્માનુસારી… સદ્ધાનુસારી, તમહં એવં વદેય્યં – ‘એહિ મે ત્વં, ભિક્ખુ, પઙ્કે સઙ્કમો હોહી’તિ, અપિ નુ ખો સો સઙ્કમેય્ય વા અઞ્ઞેન વા કાયં સન્નામેય્ય, ‘નો’તિ વા વદેય્યા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ભદ્દાલિ, અપિ નુ ત્વં, ભદ્દાલિ, તસ્મિં સમયે ઉભતોભાગવિમુત્તો વા હોસિ પઞ્ઞાવિમુત્તો વા કાયસક્ખિ વા દિટ્ઠિપ્પત્તો વા સદ્ધાવિમુત્તો વા ધમ્માનુસારી વા સદ્ધાનુસારી વા’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘નનુ ત્વં, ભદ્દાલિ, તસ્મિં સમયે રિત્તો તુચ્છો અપરદ્ધો’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે. અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યોહં ભગવતા સિક્ખાપદે પઞ્ઞાપિયમાને ભિક્ખુસઙ્ઘે સિક્ખં સમાદિયમાને અનુસ્સાહં પવેદેસિં. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ આયતિં સંવરાયા’’તિ. ‘‘તગ્ઘ ત્વં, ભદ્દાલિ, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યં ત્વં મયા સિક્ખાપદે પઞ્ઞાપિયમાને ભિક્ખુસઙ્ઘે સિક્ખં સમાદિયમાને અનુસ્સાહં પવેદેસિ. યતો ચ ખો ત્વં, ભદ્દાલિ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોસિ, તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામ. વુદ્ધિહેસા, ભદ્દાલિ, અરિયસ્સ વિનયે યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિં સંવરં આપજ્જતિ’’.

૧૩૭. ‘‘ઇધ, ભદ્દાલિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘યંનૂનાહં વિવિત્તં સેનાસનં ભજેય્યં અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. અપ્પેવ નામાહં ઉત્તરિ [ઉત્તરિં (સી. સ્યા. કં. પી.)] મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરેય્ય’ન્તિ. સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. તસ્સ તથાવૂપકટ્ઠસ્સ વિહરતો સત્થાપિ ઉપવદતિ, અનુવિચ્ચપિ વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારી ઉપવદન્તિ, દેવતાપિ ઉપવદન્તિ, અત્તાપિ અત્તાનં ઉપવદતિ. સો સત્થારાપિ ઉપવદિતો, અનુવિચ્ચપિ વિઞ્ઞૂહિ સબ્રહ્મચારીહિ ઉપવદિતો, દેવતાહિપિ ઉપવદિતો, અત્તનાપિ અત્તાનં ઉપવદિતો ન ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરોતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ તં, ભદ્દાલિ, હોતિ યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારિસ્સ.

૧૩૮. ‘‘ઇધ પન, ભદ્દાલિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય પરિપૂરકારી હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘યંનૂનાહં વિવિત્તં સેનાસનં ભજેય્યં અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. અપ્પેવ નામાહં ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરેય્ય’ન્તિ. સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. તસ્સ તથાવૂપકટ્ઠસ્સ વિહરતો સત્થાપિ ન ઉપવદતિ, અનુવિચ્ચપિ વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારી ન ઉપવદન્તિ, દેવતાપિ ન ઉપવદન્તિ, અત્તાપિ અત્તાનં ન ઉપવદતિ. સો સત્થારાપિ અનુપવદિતો, અનુવિચ્ચપિ વિઞ્ઞૂહિ સબ્રહ્મચારીહિ અનુપવદિતો, દેવતાહિપિ અનુપવદિતો, અત્તનાપિ અત્તાનં અનુપવદિતો ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરોતિ. સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ તં, ભદ્દાલિ, હોતિ યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય પરિપૂરકારિસ્સ.

૧૩૯. ‘‘પુન ચપરં, ભદ્દાલિ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ તં, ભદ્દાલિ, હોતિ યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય પરિપૂરકારિસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, ભદ્દાલિ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ, સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ તં, ભદ્દાલિ, હોતિ યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય પરિપૂરકારિસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, ભદ્દાલિ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ તં, ભદ્દાલિ, હોતિ યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય પરિપૂરકારિસ્સ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ તં, ભદ્દાલિ, હોતિ યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય પરિપૂરકારિસ્સ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા…પે… વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના; ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા…પે… સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ તં, ભદ્દાલિ, હોતિ યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય પરિપૂરકારિસ્સ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ; ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવઞ્હિ તં, ભદ્દાલિ, હોતિ યથા તં સત્થુસાસને સિક્ખાય પરિપૂરકારિસ્સા’’તિ.

૧૪૦. એવં વુત્તે, આયસ્મા ભદ્દાલિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચં ભિક્ખું પસય્હ પસય્હ [પવય્હ પવય્હ (સી. સ્યા. કં. પી.)] કારણં કરોન્તિ? કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચં ભિક્ખું નો તથા પસય્હ પસય્હ કારણં કરોન્તી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભદ્દાલિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ અભિણ્હાપત્તિકો હોતિ આપત્તિબહુલો. સો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, ન સમ્મા વત્તતિ, ન લોમં પાતેતિ, ન નેત્થારં વત્તતિ, ‘યેન સઙ્ઘો અત્તમનો હોતિ તં કરોમી’તિ નાહ. તત્ર, ભદ્દાલિ, ભિક્ખૂનં એવં હોતિ – અયં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અભિણ્હાપત્તિકો આપત્તિબહુલો. સો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, ન સમ્મા વત્તતિ, ન લોમં પાતેતિ, ન નેત્થારં વત્તતિ, ‘યેન સઙ્ઘો અત્તમનો હોતિ તં કરોમી’તિ નાહ. સાધુ વતાયસ્મન્તો ઇમસ્સ ભિક્ખુનો તથા તથા ઉપપરિક્ખથ યથાસ્સિદં [યથયિદં (સ્યા. કં. ક.)] અધિકરણં ન ખિપ્પમેવ વૂપસમેય્યાતિ. તસ્સ ખો એવં, ભદ્દાલિ, ભિક્ખુનો ભિક્ખૂ તથા તથા ઉપપરિક્ખન્તિ યથાસ્સિદં અધિકરણં ન ખિપ્પમેવ વૂપસમ્મતિ.

૧૪૧. ‘‘ઇધ પન, ભદ્દાલિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ અભિણ્હાપત્તિકો હોતિ આપત્તિબહુલો. સો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો નાઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં ન અપનામેતિ, ન કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, સમ્મા વત્તતિ, લોમં પાતેતિ, નેત્થારં વત્તતિ, ‘યેન સઙ્ઘો અત્તમનો હોતિ તં કરોમી’તિ આહ. તત્ર, ભદ્દાલિ, ભિક્ખૂનં એવં હોતિ – અયં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અભિણ્હાપત્તિકો આપત્તિબહુલો. સો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો નાઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં ન અપનામેતિ, ન કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, સમ્મા વત્તતિ, લોમં પાતેતિ, નેત્થારં વત્તતિ, ‘યેન સઙ્ઘો અત્તમનો હોતિ તં કરોમી’તિ આહ. સાધુ વતાયસ્મન્તો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો તથા તથા ઉપપરિક્ખથ યથાસ્સિદં અધિકરણં ખિપ્પમેવ વૂપસમેય્યાતિ. તસ્સ ખો એવં, ભદ્દાલિ, ભિક્ખુનો ભિક્ખૂ તથા તથા ઉપપરિક્ખન્તિ યથાસ્સિદં અધિકરણં ખિપ્પમેવ વૂપસમ્મતિ.

૧૪૨. ‘‘ઇધ, ભદ્દાલિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ અધિચ્ચાપત્તિકો હોતિ અનાપત્તિબહુલો. સો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, ન સમ્મા વત્તતિ, ન લોમં પાતેતિ, ન નેત્થારં વત્તતિ, ‘યેન સઙ્ઘો અત્તમનો હોતિ તં કરોમી’તિ નાહ. તત્ર, ભદ્દાલિ, ભિક્ખૂનં એવં હોતિ – અયં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અધિચ્ચાપત્તિકો અનાપત્તિબહુલો. સો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, ન સમ્મા વત્તતિ, ન લોમં પાતેતિ, ન નેત્થારં વત્તતિ, ‘યેન સઙ્ઘો અત્તમનો હોતિ તં કરોમી’તિ નાહ. સાધુ વતાયસ્મન્તો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો તથા તથા ઉપપરિક્ખથ યથાસ્સિદં અધિકરણં ન ખિપ્પમેવ વૂપસમેય્યાતિ. તસ્સ ખો એવં, ભદ્દાલિ, ભિક્ખુનો ભિક્ખૂ તથા તથા ઉપપરિક્ખન્તિ યથાસ્સિદં અધિકરણં ન ખિપ્પમેવ વૂપસમ્મતિ.

૧૪૩. ‘‘ઇધ પન, ભદ્દાલિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ અધિચ્ચાપત્તિકો હોતિ અનાપત્તિબહુલો. સો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો નાઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, ન બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, ન કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, સમ્મા વત્તતિ, લોમં પાતેતિ, નેત્થારં વત્તતિ, ‘યેન સઙ્ઘો અત્તમનો હોતિ તં કરોમી’તિ આહ. તત્ર, ભદ્દાલિ, ભિક્ખૂનં એવં હોતિ – અયં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અધિચ્ચાપત્તિકો અનાપત્તિબહુલો. સો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો નાઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, ન બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, ન કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, સમ્મા વત્તતિ, લોમં પાતેતિ, નેત્થારં વત્તતિ, ‘યેન સઙ્ઘો અત્તમનો હોતિ તં કરોમી’તિ આહ. સાધુ વતાયસ્મન્તો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો તથા તથા ઉપપરિક્ખથ યથાસ્સિદં અધિકરણં ખિપ્પમેવ વૂપસમેય્યાતિ. તસ્સ ખો એવં, ભદ્દાલિ, ભિક્ખુનો ભિક્ખૂ તથા તથા ઉપપરિક્ખન્તિ યથાસ્સિદં અધિકરણં ખિપ્પમેવ વૂપસમ્મતિ.

૧૪૪. ‘‘ઇધ, ભદ્દાલિ, એકચ્ચો ભિક્ખુ સદ્ધામત્તકેન વહતિ પેમમત્તકેન. તત્ર, ભદ્દાલિ, ભિક્ખૂનં એવં હોતિ – ‘અયં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ સદ્ધામત્તકેન વહતિ પેમમત્તકેન. સચે મયં ઇમં ભિક્ખું પસય્હ પસય્હ કારણં કરિસ્સામ – મા યમ્પિસ્સ તં સદ્ધામત્તકં પેમમત્તકં તમ્હાપિ પરિહાયી’તિ. સેય્યથાપિ, ભદ્દાલિ, પુરિસસ્સ એકં ચક્ખું, તસ્સ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા તં એકં ચક્ખું રક્ખેય્યું – ‘મા યમ્પિસ્સ તં એકં ચક્ખું તમ્હાપિ પરિહાયી’તિ; એવમેવ ખો, ભદ્દાલિ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ સદ્ધામત્તકેન વહતિ પેમમત્તકેન. તત્ર, ભદ્દાલિ, ભિક્ખૂનં એવં હોતિ – ‘અયં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ સદ્ધામત્તકેન વહતિ પેમમત્તકેન. સચે મયં ઇમં ભિક્ખું પસય્હ પસય્હ કારણં કરિસ્સામ – મા યમ્પિસ્સ તં સદ્ધામત્તકં પેમમત્તકં તમ્હાપિ પરિહાયી’તિ. અયં ખો, ભદ્દાલિ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચં ભિક્ખું પસય્હ પસય્હ કારણં કરોન્તિ. અયં પન, ભદ્દાલિ, હેતુ અયં પચ્ચયો, યેન મિધેકચ્ચં ભિક્ખું નો તથા પસય્હ પસય્હ કારણં કરોન્તી’’તિ.

૧૪૫. ‘‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન પુબ્બે અપ્પતરાનિ ચેવ સિક્ખાપદાનિ અહેસું બહુતરા ચ ભિક્ખૂ અઞ્ઞાય સણ્ઠહિંસુ? કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન એતરહિ બહુતરાનિ ચેવ સિક્ખાપદાનિ હોન્તિ અપ્પતરા ચ ભિક્ખૂ અઞ્ઞાય સણ્ઠહન્તી’તિ? ‘‘એવમેતં, ભદ્દાલિ, હોતિ સત્તેસુ હાયમાનેસુ, સદ્ધમ્મે અન્તરધાયમાને, બહુતરાનિ ચેવ સિક્ખાપદાનિ હોન્તિ અપ્પતરા ચ ભિક્ખૂ અઞ્ઞાય સણ્ઠહન્તીતિ. ન તાવ, ભદ્દાલિ, સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેતિ યાવ ન ઇધેકચ્ચે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા સઙ્ઘે પાતુભવન્તિ. યતો ચ ખો, ભદ્દાલિ, ઇધેકચ્ચે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા સઙ્ઘે પાતુભવન્તિ, અથ સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેતિ તેસંયેવ આસવટ્ઠાનીયાનં ધમ્માનં પટિઘાતાય. ન તાવ, ભદ્દાલિ, ઇધેકચ્ચે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા સઙ્ઘે પાતુભવન્તિ યાવ ન સઙ્ઘો મહત્તં પત્તો હોતિ. યતો ચ ખો, ભદ્દાલિ, સઙ્ઘો મહત્તં પત્તો હોતિ, અથ ઇધેકચ્ચે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા સઙ્ઘે પાતુભવન્તિ. અથ સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેતિ તેસંયેવ આસવટ્ઠાનીયાનં ધમ્માનં પટિઘાતાય. ન તાવ, ભદ્દાલિ, ઇધેકચ્ચે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા સઙ્ઘે પાતુભવન્તિ યાવ ન સઙ્ઘો લાભગ્ગં પત્તો હોતિ, યસગ્ગં પત્તો હોતિ, બાહુસચ્ચં પત્તો હોતિ, રત્તઞ્ઞુતં પત્તો હોતિ. યતો ચ ખો, ભદ્દાલિ, સઙ્ઘો રત્તઞ્ઞુતં પત્તો હોતિ, અથ ઇધેકચ્ચે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા સઙ્ઘે પાતુભવન્તિ, અથ સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેતિ તેસંયેવ આસવટ્ઠાનીયાનં ધમ્માનં પટિઘાતાય.

૧૪૬. ‘‘અપ્પકા ખો તુમ્હે, ભદ્દાલિ, તેન સમયેન અહુવત્થ યદા વો અહં આજાનીયસુસૂપમં ધમ્મપરિયાયં દેસેસિં. તં સરસિ [સરસિ ત્વં (સી. પી.), સરસિ તં (?)] ભદ્દાલી’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તત્ર, ભદ્દાલિ, કં હેતું પચ્ચેસી’’તિ?

‘‘સો હિ નૂનાહં, ભન્તે, દીઘરત્તં સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી અહોસિ’’ન્તિ.

‘‘ન ખો, ભદ્દાલિ, એસેવ હેતુ, એસ પચ્ચયો. અપિ ચ મે ત્વં, ભદ્દાલિ, દીઘરત્તં ચેતસા ચેતોપરિચ્ચ વિદિતો – ‘ન ચાયં મોઘપુરિસો મયા ધમ્મે દેસિયમાને અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસો [સબ્બં ચેતસો (ક.)] સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતી’તિ. અપિ ચ તે અહં, ભદ્દાલિ, આજાનીયસુસૂપમં ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ. તં સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા ભદ્દાલિ ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

૧૪૭. ‘‘સેય્યથાપિ, ભદ્દાલિ, દક્ખો અસ્સદમકો ભદ્રં અસ્સાજાનીયં લભિત્વા પઠમેનેવ મુખાધાને કારણં કારેતિ. તસ્સ મુખાધાને કારણં કારિયમાનસ્સ હોન્તિયેવ વિસૂકાયિતાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ, યથા તં અકારિતપુબ્બં કારણં કારિયમાનસ્સ. સો અભિણ્હકારણા અનુપુબ્બકારણા તસ્મિં ઠાને પરિનિબ્બાયતિ. યતો ખો, ભદ્દાલિ, ભદ્રો અસ્સાજાનીયો અભિણ્હકારણા અનુપુબ્બકારણા તસ્મિં ઠાને પરિનિબ્બુતો હોતિ, તમેનં અસ્સદમકો ઉત્તરિ કારણં કારેતિ યુગાધાને. તસ્સ યુગાધાને કારણં કારિયમાનસ્સ હોન્તિયેવ વિસૂકાયિતાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ, યથા તં અકારિતપુબ્બં કારણં કારિયમાનસ્સ. સો અભિણ્હકારણા અનુપુબ્બકારણા તસ્મિં ઠાને પરિનિબ્બાયતિ. યતો ખો, ભદ્દાલિ, ભદ્રો અસ્સાજાનીયો અભિણ્હકારણા અનુપુબ્બકારણા તસ્મિં ઠાને પરિનિબ્બુતો હોતિ, તમેનં અસ્સદમકો ઉત્તરિ કારણં કારેતિ અનુક્કમે મણ્ડલે ખુરકાસે [ખુરકાયે (સી. પી.)] ધાવે દવત્તે [રવત્થે (સી. સ્યા. કં. પી.)] રાજગુણે રાજવંસે ઉત્તમે જવે ઉત્તમે હયે ઉત્તમે સાખલ્યે. તસ્સ ઉત્તમે જવે ઉત્તમે હયે ઉત્તમે સાખલ્યે કારણં કારિયમાનસ્સ હોન્તિયેવ વિસૂકાયિતાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ, યથા તં અકારિતપુબ્બં કારણં કારિયમાનસ્સ. સો અભિણ્હકારણા અનુપુબ્બકારણા તસ્મિં ઠાને પરિનિબ્બાયતિ. યતો ખો, ભદ્દાલિ, ભદ્રો અસ્સાજાનીયો અભિણ્હકારણા અનુપુબ્બકારણા તસ્મિં ઠાને પરિનિબ્બુતો હોતિ, તમેનં અસ્સદમકો ઉત્તરિ વણ્ણિયઞ્ચ પાણિયઞ્ચ [વલિયઞ્ચ (સી. પી.), બલિયઞ્ચ (સ્યા. કં.)] અનુપ્પવેચ્છતિ. ઇમેહિ ખો, ભદ્દાલિ, દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભદ્રો અસ્સાજાનીયો રાજારહો હોતિ રાજભોગ્ગો રઞ્ઞો અઙ્ગન્તેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભદ્દાલિ, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમેહિ દસહિ? ઇધ, ભદ્દાલિ, ભિક્ખુ અસેખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માસઙ્કપ્પેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માવાચાય સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માકમ્મન્તેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માઆજીવેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માવાયામેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માસતિયા સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માઞાણેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માવિમુત્તિયા સમન્નાગતો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ભદ્દાલિ, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા ભદ્દાલિ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

ભદ્દાલિસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.

૬. લટુકિકોપમસુત્તં

૧૪૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા અઙ્ગુત્તરાપેસુ વિહરતિ આપણં નામ અઙ્ગુત્તરાપાનં નિગમો. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય આપણં પિણ્ડાય પાવિસિ. આપણે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેનઞ્ઞતરો વનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાય. તં વનસણ્ડં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો ઉદાયી પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય આપણં પિણ્ડાય પાવિસિ. આપણે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન સો વનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાય. તં વનસણ્ડં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ. અથ ખો આયસ્મતો ઉદાયિસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘બહૂનં [બહુન્નં (સી. સ્યા. કં. પી.) એવમીદિસે અવિઞ્ઞાણકપ્પકરણે] વત નો ભગવા દુક્ખધમ્માનં અપહત્તા, બહૂનં વત નો ભગવા સુખધમ્માનં ઉપહત્તા; બહૂનં વત નો ભગવા અકુસલાનં ધમ્માનં અપહત્તા, બહૂનં વત નો ભગવા કુસલાનં ધમ્માનં ઉપહત્તા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા ઉદાયી સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

૧૪૯. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘બહૂનં વત નો ભગવા દુક્ખધમ્માનં અપહત્તા, બહૂનં વત નો ભગવા સુખધમ્માનં ઉપહત્તા; બહૂનં વત નો ભગવા અકુસલાનં ધમ્માનં અપહત્તા, બહૂનં વત નો ભગવા કુસલાનં ધમ્માનં ઉપહત્તા’તિ. મયઞ્હિ, ભન્તે, પુબ્બે સાયઞ્ચેવ ભુઞ્જામ પાતો ચ દિવા ચ વિકાલે. અહુ ખો સો, ભન્તે, સમયો યં ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘ઇઙ્ઘ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં દિવાવિકાલભોજનં પજહથા’તિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, અહુદેવ અઞ્ઞથત્તં, અહુદેવ [અહુ (સી. પી.)] દોમનસ્સં – ‘યમ્પિ નો સદ્ધા ગહપતિકા દિવા વિકાલે પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં દેન્તિ તસ્સપિ નો ભગવા પહાનમાહ, તસ્સપિ નો સુગતો પટિનિસ્સગ્ગમાહા’તિ. તે મયં, ભન્તે, ભગવતિ પેમઞ્ચ ગારવઞ્ચ હિરિઞ્ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ સમ્પસ્સમાના એવં તં દિવાવિકાલભોજનં પજહિમ્હા. તે મયં, ભન્તે, સાયઞ્ચેવ ભુઞ્જામ પાતો ચ. અહુ ખો સો, ભન્તે, સમયો યં ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘ઇઙ્ઘ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં રત્તિંવિકાલભોજનં પજહથા’તિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, અહુદેવ અઞ્ઞથત્તં અહુદેવ દોમનસ્સં – ‘યમ્પિ નો ઇમેસં દ્વિન્નં ભત્તાનં પણીતસઙ્ખાતતરં તસ્સપિ નો ભગવા પહાનમાહ, તસ્સપિ નો સુગતો પટિનિસ્સગ્ગમાહા’તિ. ભૂતપુબ્બં, ભન્તે, અઞ્ઞતરો પુરિસો દિવા સૂપેય્યં લભિત્વા એવમાહ – ‘હન્દ ચ ઇમં નિક્ખિપથ, સાયં સબ્બેવ સમગ્ગા ભુઞ્જિસ્સામા’તિ. યા કાચિ, ભન્તે, સઙ્ખતિયો સબ્બા તા રત્તિં, અપ્પા દિવા. તે મયં, ભન્તે, ભગવતિ પેમઞ્ચ ગારવઞ્ચ હિરિઞ્ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ સમ્પસ્સમાના એવં તં રત્તિંવિકાલભોજનં પજહિમ્હા. ભૂતપુબ્બં, ભન્તે, ભિક્ખૂ રત્તન્ધકારતિમિસાયં પિણ્ડાય ચરન્તા ચન્દનિકમ્પિ પવિસન્તિ, ઓલિગલ્લેપિ પપતન્તિ, કણ્ટકાવાટમ્પિ [કણ્ટકવત્તમ્પિ (સી. પી.), કણ્ટકરાજિમ્પિ (સ્યા. કં.)] આરોહન્તિ, સુત્તમ્પિ ગાવિં આરોહન્તિ, માણવેહિપિ સમાગચ્છન્તિ કતકમ્મેહિપિ અકતકમ્મેહિપિ, માતુગામોપિ તે [તેન (ક.)] અસદ્ધમ્મેન નિમન્તેતિ. ભૂતપુબ્બાહં, ભન્તે, રત્તન્ધકારતિમિસાયં પિણ્ડાય ચરામિ. અદ્દસા ખો મં, ભન્તે, અઞ્ઞતરા ઇત્થી વિજ્જન્તરિકાય ભાજનં ધોવન્તી. દિસ્વા મં ભીતા વિસ્સરમકાસિ – ‘અભુમ્મે [અબ્ભુમ્મે (સી. પી.)] પિસાચો વત મ’ન્તિ! એવં વુત્તે, અહં, ભન્તે, તં ઇત્થિં એતદવોચં – ‘નાહં, ભગિનિ, પિસાચો; ભિક્ખુ પિણ્ડાય ઠિતો’તિ. ‘ભિક્ખુસ્સ આતુમારી, ભિક્ખુસ્સ માતુમારી [ઠિતો’તિ. ભિક્ખુસ્સ આતુમાતુમારી (ક.)]! વરં તે, ભિક્ખુ, તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન કુચ્છિ પરિકન્તો, ન ત્વેવ વરં યં [ન ત્વેવ યા (સી. પી.)] રત્તન્ધકારતિમિસાયં કુચ્છિહેતુ પિણ્ડાય ચરસી’તિ [ચરસાતિ (સી. પી.)]. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, તદનુસ્સરતો એવં હોતિ – ‘બહૂનં વત નો ભગવા દુક્ખધમ્માનં અપહત્તા, બહૂનં વત નો ભગવા સુખધમ્માનં ઉપહત્તા; બહૂનં વત નો ભગવા અકુસલાનં ધમ્માનં અપહત્તા, બહૂનં વત નો ભગવા કુસલાનં ધમ્માનં ઉપહત્તા’’’તિ.

૧૫૦. ‘‘એવમેવ પનુદાયિ, ઇધેકચ્ચે મોઘપુરિસા ‘ઇદં પજહથા’તિ મયા વુચ્ચમાના તે એવમાહંસુ – ‘કિં પનિમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સ ઓરમત્તકસ્સ અધિસલ્લિખતેવાયં સમણો’તિ. તે તઞ્ચેવ નપ્પજહન્તિ, મયિ ચ અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠાપેન્તિ. યે ચ ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તેસં તં, ઉદાયિ, હોતિ બલવં બન્ધનં, દળ્હં બન્ધનં, થિરં બન્ધનં, અપૂતિકં બન્ધનં, થૂલો, કલિઙ્ગરો – સેય્યથાપિ, ઉદાયિ, લટુકિકા સકુણિકા પૂતિલતાય બન્ધનેન બદ્ધા તત્થેવ વધં વા બન્ધં વા મરણં વા આગમેતિ. યો નુ ખો, ઉદાયિ, એવં વદેય્ય – ‘યેન સા લટુકિકા સકુણિકા પૂતિલતાય બન્ધનેન બદ્ધા તત્થેવ વધં વા બન્ધં વા મરણં વા આગમેતિ, તઞ્હિ તસ્સા અબલં બન્ધનં, દુબ્બલં બન્ધનં, પૂતિકં બન્ધનં, અસારકં બન્ધન’ન્તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ઉદાયિ, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે. યેન સા, ભન્તે, લટુકિકા સકુણિકા પૂતિલતાય બન્ધનેન બદ્ધા તત્થેવ વધં વા બન્ધં વા મરણં વા આગમેતિ, તઞ્હિ તસ્સા બલવં બન્ધનં, દળ્હં બન્ધનં, થિરં બન્ધનં અપૂતિકં બન્ધનં, થૂલો, કલિઙ્ગરો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ઉદાયિ, ઇધેકચ્ચે મોઘપુરિસા ‘ઇદં પજહથા’તિ મયા વુચ્ચમાના તે એવમાહંસુ – ‘કિં પનિમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સ ઓરમત્તકસ્સ અધિસલ્લિખતેવાયં સમણો’તિ? તે તઞ્ચેવ નપ્પજહન્તિ, મયિ ચ અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠાપેન્તિ. યે ચ ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તેસં તં, ઉદાયિ, હોતિ બલવં બન્ધનં, દળ્હં બન્ધનં, થિરં બન્ધનં, અપૂતિકં બન્ધનં, થૂલો, કલિઙ્ગરો’’.

૧૫૧. ‘‘ઇધ પનુદાયિ, એકચ્ચે કુલપુત્તા ‘ઇદં પજહથા’તિ મયા વુચ્ચમાના તે એવમાહંસુ – ‘કિં પનિમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સ ઓરમત્તકસ્સ પહાતબ્બસ્સ યસ્સ નો ભગવા પહાનમાહ, યસ્સ નો સુગતો પટિનિસ્સગ્ગમાહા’તિ? તે તઞ્ચેવ પજહન્તિ, મયિ ચ ન અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠાપેન્તિ. યે ચ ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તે તં પહાય અપ્પોસ્સુક્કા પન્નલોમા પરદત્તવુત્તા [પરદવુત્તા (સી. સ્યા. કં. પી.)] મિગભૂતેન ચેતસા વિહરન્તિ. તેસં તં, ઉદાયિ, હોતિ અબલં બન્ધનં, દુબ્બલં બન્ધનં, પૂતિકં બન્ધનં, અસારકં બન્ધનં – સેય્યથાપિ, ઉદાયિ, રઞ્ઞો નાગો ઈસાદન્તો ઉરૂળ્હવા અભિજાતો સઙ્ગામાવચરો દળ્હેહિ વરત્તેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધો ઈસકંયેવ કાયં સન્નામેત્વા તાનિ બન્ધનાનિ સંછિન્દિત્વા સંપદાલેત્વા યેન કામં પક્કમતિ. યો નુ ખો, ઉદાયિ, એવં વદેય્ય – ‘યેહિ સો રઞ્ઞો નાગો ઈસાદન્તો ઉરૂળ્હવા અભિજાતો સઙ્ગામાવચરો દળ્હેહિ વરત્તેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધો ઈસકંયેવ કાયં સન્નામેત્વા તાનિ બન્ધનાનિ સંછિન્દિત્વા સંપદાલેત્વા યેન કામં પક્કમતિ, તઞ્હિ તસ્સ બલવં બન્ધનં, દળ્હં બન્ધનં, થિરં બન્ધનં, અપૂતિકં બન્ધનં, થૂલો, કલિઙ્ગરો’તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ઉદાયિ, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે. યેહિ સો, ભન્તે, રઞ્ઞો નાગો ઈસાદન્તો ઉરૂળ્હવા અભિજાતો સઙ્ગામાવચરો દળ્હેહિ વરત્તેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધો ઈસકંયેવ કાયં સન્નામેત્વા તાનિ બન્ધનાનિ સંછિન્દિત્વા સંપદાલેત્વા યેન કામં પક્કમતિ, તઞ્હિ તસ્સ અબલં બન્ધનં…પે… અસારકં બન્ધન’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ઉદાયિ, ઇધેકચ્ચે કુલપુત્તા ‘ઇદં પજહથા’તિ મયા વુચ્ચમાના તે એવમાહંસુ – ‘કિં પનિમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સ ઓરમત્તકસ્સ પહાતબ્બસ્સ યસ્સ નો ભગવા પહાનમાહ, યસ્સ નો સુગતો પટિનિસ્સગ્ગમાહા’તિ? તે તઞ્ચેવ પજહન્તિ, મયિ ચ ન અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠાપેન્તિ. યે ચ ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તે તં પહાય અપ્પોસ્સુક્કા પન્નલોમા પરદત્તવુત્તા મિગભૂતેન ચેતસા વિહરન્તિ. તેસં તં, ઉદાયિ, હોતિ અબલં બન્ધનં, દુબ્બલં બન્ધનં, પૂતિકં બન્ધનં, અસારકં બન્ધનં’’.

૧૫૨. ‘‘સેય્યથાપિ, ઉદાયિ, પુરિસો દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિયો; તસ્સ’સ્સ એકં અગારકં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં કાકાતિદાયિં [કાકાતિડાયિં (?)] નપરમરૂપં, એકા ખટોપિકા [કળોપિકા (ક.)] ઓલુગ્ગવિલુગ્ગા નપરમરૂપા, એકિસ્સા કુમ્ભિયા ધઞ્ઞસમવાપકં નપરમરૂપં, એકા જાયિકા નપરમરૂપા. સો આરામગતં ભિક્ખું પસ્સેય્ય સુધોતહત્થપાદં મનુઞ્ઞં ભોજનં ભુત્તાવિં સીતાય છાયાય નિસિન્નં અધિચિત્તે યુત્તં. તસ્સ એવમસ્સ – ‘સુખં વત, ભો, સામઞ્ઞં, આરોગ્યં વત, ભો, સામઞ્ઞં! સો વતસ્સં [સો વતસ્સ (ક.)] યોહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ. સો ન સક્કુણેય્ય એકં અગારકં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં કાકાતિદાયિં નપરમરૂપં પહાય, એકં ખટોપિકં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં નપરમરૂપં પહાય, એકિસ્સા કુમ્ભિયા ધઞ્ઞસમવાપકં નપરમરૂપં પહાય, એકં જાયિકં નપરમરૂપં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું. યો નુ ખો, ઉદાયિ, એવં વદેય્ય – ‘યેહિ સો પુરિસો બન્ધનેહિ બદ્ધો ન સક્કોતિ એકં અગારકં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં કાકાતિદાયિં નપરમરૂપં પહાય, એકં ખટોપિકં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં નપરમરૂપં પહાય, એકિસ્સા કુમ્ભિયા ધઞ્ઞસમવાપકં નપરમરૂપં પહાય, એકં જાયિકં નપરમરૂપં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું; તઞ્હિ તસ્સ અબલં બન્ધનં, દુબ્બલં બન્ધનં, પૂતિકં બન્ધનં, અસારકં બન્ધન’ન્તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ઉદાયિ, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે. યેહિ સો, ભન્તે, પુરિસો બન્ધનેહિ બદ્ધો, ન સક્કોતિ એકં અગારકં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં કાકાતિદાયિં નપરમરૂપં પહાય, એકં ખટોપિકં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં નપરમરૂપં પહાય, એકિસ્સા કુમ્ભિયા ધઞ્ઞસમવાપકં નપરમરૂપં પહાય, એકં જાયિકં નપરમરૂપં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું; તઞ્હિ તસ્સ બલવં બન્ધનં, દળ્હં બન્ધનં, થિરં બન્ધનં, અપૂતિકં બન્ધનં, થૂલો, કલિઙ્ગરો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ઉદાયિ, ઇધેકચ્ચે મોઘપુરિસા ‘ઇદં પજહથા’તિ મયા વુચ્ચમાના તે એવમાહંસુ – ‘કિં પનિમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સ ઓરમત્તકસ્સ અધિસલ્લિખતેવાયં સમણો’તિ? તે તઞ્ચેવ નપ્પજહન્તિ, મયિ ચ અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠાપેન્તિ. યે ચ ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તેસં તં, ઉદાયિ, હોતિ બલવં બન્ધનં, દળ્હં બન્ધનં, થિરં બન્ધનં, અપૂતિકં બન્ધનં, થૂલો, કલિઙ્ગરો’’.

૧૫૩. ‘‘સેય્યથાપિ, ઉદાયિ, ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો, નેકાનં નિક્ખગણાનં ચયો, નેકાનં ધઞ્ઞગણાનં ચયો, નેકાનં ખેત્તગણાનં ચયો, નેકાનં વત્થુગણાનં ચયો, નેકાનં ભરિયગણાનં ચયો, નેકાનં દાસગણાનં ચયો, નેકાનં દાસિગણાનં ચયો; સો આરામગતં ભિક્ખું પસ્સેય્ય સુધોતહત્થપાદં મનુઞ્ઞં ભોજનં ભુત્તાવિં સીતાય છાયાય નિસિન્નં અધિચિત્તે યુત્તં. તસ્સ એવમસ્સ – ‘સુખં વત, ભો, સામઞ્ઞં, આરોગ્યં વત, ભો, સામઞ્ઞં! સો વતસ્સં યોહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ. સો સક્કુણેય્ય નેકાનિ નિક્ખગણાનિ પહાય, નેકાનિ ધઞ્ઞગણાનિ પહાય, નેકાનિ ખેત્તગણાનિ પહાય, નેકાનિ વત્થુગણાનિ પહાય, નેકાનિ ભરિયગણાનિ પહાય, નેકાનિ દાસગણાનિ પહાય, નેકાનિ દાસિગણાનિ પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું. યો નુ ખો, ઉદાયિ, એવં વદેય્ય – ‘યેહિ સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા બન્ધનેહિ બદ્ધો, સક્કોતિ નેકાનિ નિક્ખગણાનિ પહાય, નેકાનિ ધઞ્ઞગણાનિ પહાય, નેકાનિ ખેત્તગણાનિ પહાય, નેકાનિ વત્થુગણાનિ પહાય, નેકાનિ ભરિયગણાનિ પહાય, નેકાનિ દાસગણાનિ પહાય, નેકાનિ દાસિગણાનિ પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું, તઞ્હિ તસ્સ બલવં બન્ધનં, દળ્હં બન્ધનં, થિરં બન્ધનં, અપૂતિકં બન્ધનં, થૂલો, કલિઙ્ગરો’તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ઉદાયિ, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે. યેહિ સો, ભન્તે, ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા બન્ધનેહિ બદ્ધો, સક્કોતિ નેકાનિ નિક્ખગણાનિ પહાય, નેકાનિ ધઞ્ઞગણાનિ પહાય, નેકાનિ ખેત્તગણાનિ પહાય, નેકાનિ વત્થુગણાનિ પહાય, નેકાનિ ભરિયગણાનિ પહાય, નેકાનિ દાસગણાનિ પહાય, નેકાનિ દાસિગણાનિ પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું; તઞ્હિ તસ્સ અબલં બન્ધનં, દુબ્બલં બન્ધનં, પૂતિકં બન્ધનં, અસારકં બન્ધન’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ઉદાયિ, ઇધેકચ્ચે કુલપુત્તા ‘ઇદં પજહથા’તિ મયા વુચ્ચમાના તે એવમાહંસુ – ‘કિં પનિમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સ ઓરમત્તકસ્સ પહાતબ્બસ્સ યસ્સ નો ભગવા પહાનમાહ યસ્સ, નો સુગતો પટિનિસ્સગ્ગમાહા’તિ? તે તઞ્ચેવ પજહન્તિ, મયિ ચ ન અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠાપેન્તિ. યે ચ ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તે તં પહાય અપ્પોસ્સુક્કા પન્નલોમા પરદત્તવુત્તા મિગભૂતેન ચેતસા વિહરન્તિ. તેસં તં, ઉદાયિ, હોતિ અબલં બન્ધનં, દુબ્બલં બન્ધનં, પૂતિકં બન્ધનં, અસારકં બન્ધનં’’.

૧૫૪. ‘‘ચત્તારોમે, ઉદાયિ, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? ઇધુદાયિ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉપધિપહાનાય પટિપન્નો હોતિ ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય. તમેનં ઉપધિપહાનાય પટિપન્નં ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય ઉપધિપટિસંયુત્તા સરસઙ્કપ્પા સમુદાચરન્તિ. સો તે અધિવાસેતિ, નપ્પજહતિ, ન વિનોદેતિ, ન બ્યન્તીકરોતિ, ન અનભાવં ગમેતિ. ઇમં ખો અહં, ઉદાયિ, પુગ્ગલં ‘સંયુત્તો’તિ વદામિ નો ‘વિસંયુત્તો’. તં કિસ્સ હેતુ? ઇન્દ્રિયવેમત્તતા હિ મે, ઉદાયિ, ઇમસ્મિં પુગ્ગલે વિદિતા.

‘‘ઇધ પનુદાયિ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉપધિપહાનાય પટિપન્નો હોતિ ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય. તમેનં ઉપધિપહાનાય પટિપન્નં ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય ઉપધિપટિસંયુત્તા સરસઙ્કપ્પા સમુદાચરન્તિ. સો તે નાધિવાસેતિ, પજહતિ, વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતિ. ઇમમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, પુગ્ગલં ‘સંયુત્તો’તિ વદામિ નો ‘વિસંયુત્તો’. તં કિસ્સ હેતુ? ઇન્દ્રિયવેમત્તતા હિ મે, ઉદાયિ, ઇમસ્મિં પુગ્ગલે વિદિતા.

‘‘ઇધ પનુદાયિ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉપધિપહાનાય પટિપન્નો હોતિ ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય. તમેનં ઉપધિપહાનાય પટિપન્નં ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય કદાચિ કરહચિ સતિસમ્મોસા ઉપધિપટિસંયુત્તા સરસઙ્કપ્પા સમુદાચરન્તિ; દન્ધો, ઉદાયિ, સતુપ્પાદો. અથ ખો નં ખિપ્પમેવ પજહતિ, વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતિ. સેય્યથાપિ, ઉદાયિ, પુરિસો દિવસંસન્તત્તે [દિવસસન્તત્તે (સી. સ્યા. કં. પી.)] અયોકટાહે દ્વે વા તીણિ વા ઉદકફુસિતાનિ નિપાતેય્ય; દન્ધો, ઉદાયિ, ઉદકફુસિતાનં નિપાતો. અથ ખો નં ખિપ્પમેવ પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય. એવમેવ ખો, ઉદાયિ, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ઉપધિપહાનાય પટિપન્નો હોતિ ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય. તમેનં ઉપધિપહાનાય પટિપન્નં ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય કદાચિ કરહચિ સતિસમ્મોસા ઉપધિપટિસંયુત્તા સરસઙ્કપ્પા સમુદાચરન્તિ; દન્ધો, ઉદાયિ, સતુપ્પાદો. અથ ખો નં ખિપ્પમેવ પજહતિ, વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતિ. ઇમમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, પુગ્ગલં ‘સંયુત્તો’તિ વદામિ નો ‘વિસંયુત્તો’. તં કિસ્સ હેતુ? ઇન્દ્રિયવેમત્તતા હિ મે, ઉદાયિ, ઇમસ્મિં પુગ્ગલે વિદિતા.

‘‘ઇધ પનુદાયિ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ‘ઉપધિ દુક્ખસ્સ મૂલ’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા નિરુપધિ હોતિ, ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તો. ઇમં ખો અહં, ઉદાયિ, પુગ્ગલં ‘વિસંયુત્તો’તિ વદામિ નો ‘સંયુત્તો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇન્દ્રિયવેમત્તતા હિ મે, ઉદાયિ, ઇમસ્મિં પુગ્ગલે વિદિતા. ઇમે ખો, ઉદાયિ, ચત્તારો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

૧૫૫. ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, ઉદાયિ, કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. ઇમે ખો, ઉદાયિ, પઞ્ચ કામગુણા. યં ખો, ઉદાયિ, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં ઇદં વુચ્ચતિ કામસુખં મિળ્હસુખં [મીળ્હસુખં (સી. પી.)] પુથુજ્જનસુખં અનરિયસુખં, ન સેવિતબ્બં, ન ભાવેતબ્બં, ન બહુલીકાતબ્બં; ‘ભાયિતબ્બં એતસ્સ સુખસ્સા’તિ વદામિ.

૧૫૬. ‘‘ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, પીતિયા ચ વિરાગા… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, સુખસ્સ ચ પહાના… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસુખં પવિવેકસુખં ઉપસમસુખં સમ્બોધસુખં, આસેવિતબ્બં, ભાવેતબ્બં, બહુલીકાતબ્બં; ‘ન ભાયિતબ્બં એતસ્સ સુખસ્સા’તિ વદામિ.

‘‘ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; ઇદં ખો અહં, ઉદાયિ, ઇઞ્જિતસ્મિં વદામિ. કિઞ્ચ તત્થ ઇઞ્જિતસ્મિં? યદેવ તત્થ વિતક્કવિચારા અનિરુદ્ધા હોન્તિ ઇદં તત્થ ઇઞ્જિતસ્મિં. ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ઇઞ્જિતસ્મિં વદામિ. કિઞ્ચ તત્થ ઇઞ્જિતસ્મિં? યદેવ તત્થ પીતિસુખં અનિરુદ્ધં હોતિ ઇદં તત્થ ઇઞ્જિતસ્મિં. ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ઇઞ્જિતસ્મિં વદામિ. કિઞ્ચ તત્થ ઇઞ્જિતસ્મિં? યદેવ તત્થ ઉપેક્ખાસુખં અનિરુદ્ધં હોતિ ઇદં તત્થ ઇઞ્જિતસ્મિં. ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; ઇદં ખો અહં, ઉદાયિ, અનિઞ્જિતસ્મિં વદામિ.

‘‘ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; ઇદં ખો અહં, ઉદાયિ, ‘અનલ’ન્તિ વદામિ, ‘પજહથા’તિ વદામિ, ‘સમતિક્કમથા’તિ વદામિ. કો ચ તસ્સ સમતિક્કમો? ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં તસ્સ સમતિક્કમો; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ‘અનલ’ન્તિ વદામિ, ‘પજહથા’તિ વદામિ, ‘સમતિક્કમથા’તિ વદામિ. કો ચ તસ્સ સમતિક્કમો? ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં તસ્સ સમતિક્કમો; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ‘અનલ’ન્તિ વદામિ, ‘પજહથા’તિ વદામિ, ‘સમતિક્કમથા’તિ વદામિ. કો ચ તસ્સ સમતિક્કમો? ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં તસ્સ સમતિક્કમો; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ‘અનલ’ન્તિ વદામિ, ‘પજહથા’તિ વદામિ, ‘સમતિક્કમથા’તિ વદામિ. કો ચ તસ્સ સમતિક્કમો? ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં તસ્સ સમતિક્કમો; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ‘અનલ’ન્તિ વદામિ, ‘પજહથા’તિ વદામિ, ‘સમતિક્કમથા’તિ વદામિ. કો ચ તસ્સ સમતિક્કમો? ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં તસ્સ સમતિક્કમો; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ‘અનલ’ન્તિ વદામિ, ‘પજહથા’તિ વદામિ, ‘સમતિક્કમથા’તિ વદામિ. કો ચ તસ્સ સમતિક્કમો? ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં તસ્સ સમતિક્કમો; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ‘અનલ’ન્તિ વદામિ, ‘પજહથા’તિ વદામિ, ‘સમતિક્કમથા’તિ વદામિ. કો ચ તસ્સ સમતિક્કમો? ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં તસ્સ સમતિક્કમો; ઇદમ્પિ ખો અહં, ઉદાયિ, ‘અનલ’ન્તિ વદામિ, ‘પજહથા’તિ વદામિ, ‘સમતિક્કમથા’તિ વદામિ. કો ચ તસ્સ સમતિક્કમો? ઇધુદાયિ, ભિક્ખુ સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અયં તસ્સ સમતિક્કમો; ઇતિ ખો અહં, ઉદાયિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સપિ પહાનં વદામિ. પસ્સસિ નો ત્વં, ઉદાયિ, તં સંયોજનં અણું વા થૂલં વા યસ્સાહં નો પહાનં વદામી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા ઉદાયી ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

લટુકિકોપમસુત્તં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.

૭. ચાતુમસુત્તં

૧૫૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ચાતુમાયં વિહરતિ આમલકીવને. તેન ખો પન સમયેન સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખાનિ પઞ્ચમત્તાનિ ભિક્ખુસતાનિ ચાતુમં અનુપ્પત્તાનિ હોન્તિ ભગવન્તં દસ્સનાય. તે ચ આગન્તુકા ભિક્ખૂ નેવાસિકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસમ્મોદમાના સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપયમાના પત્તચીવરાનિ પટિસામયમાના ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા અહેસું. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘કે પનેતે, આનન્દ, ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા, કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપે’’તિ? ‘‘એતાનિ, ભન્તે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખાનિ પઞ્ચમત્તાનિ ભિક્ખુસતાનિ ચાતુમં અનુપ્પત્તાનિ ભગવન્તં દસ્સનાય. તે આગન્તુકા ભિક્ખૂ નેવાસિકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસમ્મોદમાના સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપયમાના પત્તચીવરાનિ પટિસામયમાના ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા’’તિ. ‘‘તેનહાનન્દ, મમ વચનેન તે ભિક્ખૂ આમન્તેહિ – ‘સત્થા આયસ્મન્તે આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સત્થા આયસ્મન્તે આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો તે ભિક્ખૂ ભગવા એતદવોચ – ‘‘કિં નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા, કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપે’’તિ? ‘‘ઇમાનિ, ભન્તે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખાનિ પઞ્ચમત્તાનિ ભિક્ખુસતાનિ ચાતુમં અનુપ્પત્તાનિ ભગવન્તં દસ્સનાય. તેમે આગન્તુકા ભિક્ખૂ નેવાસિકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસમ્મોદમાના સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપયમાના પત્તચીવરાનિ પટિસામયમાના ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા’’તિ. ‘‘ગચ્છથ, ભિક્ખવે, પણામેમિ વો, ન વો મમ સન્તિકે વત્થબ્બ’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય પક્કમિંસુ.

૧૫૮. તેન ખો પન સમયેન ચાતુમેય્યકા સક્યા સન્થાગારે [સન્ધાગારે (ક.)] સન્નિપતિતા હોન્તિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અદ્દસંસુ ખો ચાતુમેય્યકા સક્યા તે ભિક્ખૂ દૂરતોવ આગચ્છન્તે; દિસ્વાન યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચું – ‘‘હન્દ, કહં પન તુમ્હે આયસ્મન્તો ગચ્છથા’’તિ? ‘‘ભગવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુસઙ્ઘો પણામિતો’’તિ. ‘‘તેનહાયસ્મન્તો મુહુત્તં નિસીદથ, અપ્પેવ નામ મયં સક્કુણેય્યામ ભગવન્તં પસાદેતુ’’ન્તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ચાતુમેય્યકાનં સક્યાનં પચ્ચસ્સોસું. અથ ખો ચાતુમેય્યકા સક્યા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો ચાતુમેય્યકા સક્યા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અભિનન્દતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં; અભિવદતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં. સેય્યથાપિ, ભન્તે, ભગવતા પુબ્બે ભિક્ખુસઙ્ઘો અનુગ્ગહિતો, એવમેવ ભગવા એતરહિ અનુગ્ગણ્હાતુ ભિક્ખુસઙ્ઘં. સન્તેત્થ, ભન્તે, ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં. તેસં ભગવન્તં દસ્સનાય અલભન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો. સેય્યથાપિ, ભન્તે, બીજાનં તરુણાનં ઉદકં અલભન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો; એવમેવ ખો, ભન્તે, સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં, તેસં ભગવન્તં દસ્સનાય અલભન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો. સેય્યથાપિ, ભન્તે, વચ્છસ્સ તરુણસ્સ માતરં અપસ્સન્તસ્સ સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો; એવમેવ ખો, ભન્તે, સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં, તેસં ભગવન્તં અપસ્સન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો. અભિનન્દતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં; અભિવદતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં. સેય્યથાપિ, ભન્તે, ભગવતા પુબ્બે ભિક્ખુસઙ્ઘો અનુગ્ગહિતો; એવમેવ ભગવા એતરહિ અનુગ્ગણ્હાતુ ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિ.

૧૫૯. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ ભગવતો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં [સમ્મિઞ્જિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ – બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો ભગવતો પુરતો પાતુરહોસિ. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિનન્દતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં; અભિવદતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં. સેય્યથાપિ, ભન્તે, ભગવતા પુબ્બે ભિક્ખુસઙ્ઘો અનુગ્ગહિતો; એવમેવ ભગવા એતરહિ અનુગ્ગણ્હાતુ ભિક્ખુસઙ્ઘં. સન્તેત્થ, ભન્તે, ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં, તેસં ભગવન્તં દસ્સનાય અલભન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો. સેય્યથાપિ, ભન્તે, બીજાનં તરુણાનં ઉદકં અલભન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો; એવમેવ ખો, ભન્તે, સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં, તેસં ભગવન્તં દસ્સનાય અલભન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો. સેય્યથાપિ ભન્તે, વચ્છસ્સ તરુણસ્સ માતરં અપસ્સન્તસ્સ સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો; એવમેવ ખો, ભન્તે, સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં, તેસં ભગવન્તં અપસ્સન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં, સિયા વિપરિણામો. અભિનન્દતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં; અભિવદતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં. સેય્યથાપિ, ભન્તે, ભગવતા પુબ્બે ભિક્ખુસઙ્ઘો અનુગ્ગહિતો; એવમેવ ભગવા એતરહિ અનુગ્ગણ્હાતુ ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિ.

૧૬૦. અસક્ખિંસુ ખો ચાતુમેય્યકા ચ સક્યા બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ ભગવન્તં પસાદેતું બીજૂપમેન ચ તરુણૂપમેન ચ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઉટ્ઠેથાવુસો, ગણ્હથ પત્તચીવરં. પસાદિતો ભગવા ચાતુમેય્યકેહિ ચ સક્યેહિ બ્રહ્મુના ચ સહમ્પતિના બીજૂપમેન ચ તરુણૂપમેન ચા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના પત્તચીવરમાદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કિન્તિ તે, સારિપુત્ત, અહોસિ મયા ભિક્ખુસઙ્ઘે પણામિતે’’તિ? ‘‘એવં ખો મે, ભન્તે, અહોસિ – ‘ભગવતા ભિક્ખુસઙ્ઘો પણામિતો. અપ્પોસ્સુક્કો દાનિ ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરિસ્સતિ, મયમ્પિ દાનિ અપ્પોસ્સુક્કા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુત્તા વિહરિસ્સામા’’’તિ. ‘‘આગમેહિ ત્વં, સારિપુત્ત, આગમેહિ ત્વં, સારિપુત્ત, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહાર’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં આમન્તેસિ – ‘‘કિન્તિ તે, મોગ્ગલ્લાન, અહોસિ મયા ભિક્ખુસઙ્ઘે પણામિતે’’તિ? ‘‘એવં ખો મે, ભન્તે, અહોસિ – ‘ભગવતા ભિક્ખુસઙ્ઘો પણામિતો. અપ્પોસ્સુક્કો દાનિ ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરિસ્સતિ, અહઞ્ચ દાનિ આયસ્મા ચ સારિપુત્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામા’’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, મોગ્ગલ્લાન! અહં વા હિ, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરેય્યં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના વા’’તિ.

૧૬૧. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ભયાનિ ઉદકોરોહન્તે પાટિકઙ્ખિતબ્બાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઊમિભયં [ઉમ્મીભયં (સ્યા. કં.)], કુમ્ભીલભયં, આવટ્ટભયં, સુસુકાભયં – ઇમાનિ, ભિક્ખવે, ચત્તારિ ભયાનિ ઉદકોરોહન્તે પાટિકઙ્ખિતબ્બાનિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિમાનિ ભયાનિ ઇધેકચ્ચે પુગ્ગલે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતે પાટિકઙ્ખિતબ્બાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઊમિભયં, કુમ્ભીલભયં, આવટ્ટભયં, સુસુકાભયં.

૧૬૨. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઊમિભયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો કુલપુત્તો સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ – ‘ઓતિણ્ણોમ્હિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ દુક્ખોતિણ્ણો દુક્ખપરેતો; અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથા’તિ. તમેનં તથા પબ્બજિતં સમાનં સબ્રહ્મચારી ઓવદન્તિ, અનુસાસન્તિ – ‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બં, એવં તે આલોકિતબ્બં, એવં તે વિલોકિતબ્બં, એવં તે સમિઞ્જિતબ્બં, એવં તે પસારિતબ્બં, એવં તે સઙ્ઘાટિપત્તચીવરં ધારેતબ્બ’ન્તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘મયં ખો પુબ્બે અગારિયભૂતા સમાના અઞ્ઞે ઓવદામ, અનુસાસામ [ઓવદામપિ અનુસાસામપિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. ઇમે પનમ્હાકં પુત્તમત્તા મઞ્ઞે, નત્તમત્તા મઞ્ઞે, અમ્હે [એવં (ક.)] ઓવદિતબ્બં અનુસાસિતબ્બં મઞ્ઞન્તી’તિ. સો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઊમિભયસ્સ ભીતો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તો. ‘ઊમિભય’ન્તિ ખો, ભિક્ખવે, કોધુપાયાસસ્સેતં અધિવચનં.

૧૬૩. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, કુમ્ભીલભયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો કુલપુત્તો સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ – ‘ઓતિણ્ણોમ્હિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ દુક્ખોતિણ્ણો દુક્ખપરેતો; અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથા’તિ. તમેનં તથા પબ્બજિતં સમાનં સબ્રહ્મચારી ઓવદન્તિ અનુસાસન્તિ – ‘ઇદં તે ખાદિતબ્બં, ઇદં તે ન ખાદિતબ્બં; ઇદં તે ભુઞ્જિતબ્બં, ઇદં તે ન ભુઞ્જિતબ્બં; ઇદં તે સાયિતબ્બં, ઇદં તે ન સાયિતબ્બં; ઇદં તે પાતબ્બં, ઇદં તે ન પાતબ્બં; કપ્પિયં તે ખાદિતબ્બં, અકપ્પિયં તે ન ખાદિતબ્બં; કપ્પિયં તે ભુઞ્જિતબ્બં, અકપ્પિયં તે ન ભુઞ્જિતબ્બં; કપ્પિયં તે સાયિતબ્બં, અકપ્પિયં તે ન સાયિતબ્બં; કપ્પિયં તે પાતબ્બં, અકપ્પિયં તે ન પાતબ્બં; કાલે તે ખાદિતબ્બં, વિકાલે તે ન ખાદિતબ્બં; કાલે તે ભુઞ્જિતબ્બં, વિકાલે તે ન ભુઞ્જિતબ્બં; કાલે તે સાયિતબ્બં, વિકાલે તે ન સાયિતબ્બં; કાલે તે પાતબ્બં, વિકાલે તે ન પાતબ્બ’ન્તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘મયં ખો પુબ્બે અગારિયભૂતા સમાના યં ઇચ્છામ તં ખાદામ, યં ન ઇચ્છામ ન તં ખાદામ; યં ઇચ્છામ તં ભુઞ્જામ, યં ન ઇચ્છામ ન તં ભુઞ્જામ; યં ઇચ્છામ તં સાયામ, યં ન ઇચ્છામ ન તં સાયામ; યં ઇચ્છામ તં પિવામ [પિપામ (સી. પી.)], યં ન ઇચ્છામ ન તં પિવામ; કપ્પિયમ્પિ ખાદામ, અકપ્પિયમ્પિ ખાદામ; કપ્પિયમ્પિ ભુઞ્જામ, અકપ્પિયમ્પિ ભુઞ્જામ; કપ્પિયમ્પિ સાયામ, અકપ્પિયમ્પિ સાયામ; કપ્પિયમ્પિ પિવામ, અકપ્પિયમ્પિ પિવામ; કાલેપિ ખાદામ, વિકાલેપિ ખાદામ; કાલેપિ ભુઞ્જામ વિકાલેપિ ભુઞ્જામ; કાલેપિ સાયામ, વિકાલેપિ સાયામ; કાલેપિ પિવામ, વિકાલેપિ પિવામ. યમ્પિ નો સદ્ધા ગહપતિકા દિવા વિકાલે પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં દેન્તિ તત્થપિમે મુખાવરણં મઞ્ઞે કરોન્તી’તિ. સો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કુમ્ભીલભયસ્સ ભીતો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તો. ‘કુમ્ભીલભય’ન્તિ ખો, ભિક્ખવે, ઓદરિકત્તસ્સેતં અધિવચનં.

૧૬૪. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, આવટ્ટભયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો કુલપુત્તો સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ – ‘ઓતિણ્ણોમ્હિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ દુક્ખોતિણ્ણો દુક્ખપરેતો; અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથા’તિ. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસતિ. અરક્ખિતેનેવ કાયેન અરક્ખિતાય વાચાય અનુપટ્ઠિતાય સતિયા અસંવુતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સો તત્થ પસ્સતિ ગહપતિં વા ગહપતિપુત્તં વા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતં સમઙ્ગીભૂતં પરિચારયમાનં [પરિચારિયમાનં (સ્યા. કં. ક.)]. તસ્સ એવં હોતિ – ‘મયં ખો પુબ્બે અગારિયભૂતા સમાના પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારિમ્હા. સંવિજ્જન્તિ ખો પન મે કુલે [સંવિજ્જન્તિ ખો કુલે (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભોગા. સક્કા ભોગે ચ ભુઞ્જિતું પુઞ્ઞાનિ ચ કાતુ’ન્તિ. સો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, આવટ્ટભયસ્સ ભીતો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તો. ‘આવટ્ટભય’ન્તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં.

૧૬૫. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સુસુકાભયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો કુલપુત્તો સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ – ‘ઓતિણ્ણોમ્હિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ દુક્ખોતિણ્ણો દુક્ખપરેતો; અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથા’તિ. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસતિ. અરક્ખિતેનેવ કાયેન અરક્ખિતાય વાચાય અનુપટ્ઠિતાય સતિયા અસંવુતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સો તત્થ પસ્સતિ માતુગામં દુન્નિવત્થં વા દુપ્પારુતં વા. તસ્સ માતુગામં દિસ્વા દુન્નિવત્થં વા દુપ્પારુતં વા રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસેન [અનુદ્ધસ્તેન (સી. પી.)] ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સુસુકાભયસ્સ ભીતો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તો. ‘સુસુકાભય’ન્તિ ખો, ભિક્ખવે, માતુગામસ્સેતં અધિવચનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ ભયાનિ, ઇધેકચ્ચે પુગ્ગલે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતે પાટિકઙ્ખિતબ્બાની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

ચાતુમસુત્તં નિટ્ઠિતં સત્તમં.

૮. નળકપાનસુત્તં

૧૬૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ નળકપાને પલાસવને. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા કુલપુત્તા ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા હોન્તિ – આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધો, આયસ્મા ચ ભદ્દિયો [નન્દિયો (સી. પી.) વિનયે ચ મ. નિ. ૧ ચૂળગોસિઙ્ગે ચ], આયસ્મા ચ કિમિલો [કિમ્બિલો (સી. સ્યા. કં. પી.)], આયસ્મા ચ ભગુ, આયસ્મા ચ કોણ્ડઞ્ઞો [કુણ્ડધાનો (સી. પી.)], આયસ્મા ચ રેવતો, આયસ્મા ચ આનન્દો, અઞ્ઞે ચ અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા કુલપુત્તા. તેન ખો પન સમયેન ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો ભગવા તે કુલપુત્તે આરબ્ભ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, કુલપુત્તા મમં ઉદ્દિસ્સ સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, કચ્ચિ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અભિરતા બ્રહ્મચરિયે’’તિ? એવં વુત્તે, તે ભિક્ખૂ તુણ્હી અહેસું. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા તે કુલપુત્તે આરબ્ભ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, કુલપુત્તા મમં ઉદ્દિસ્સ સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, કચ્ચિ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અભિરતા બ્રહ્મચરિયે’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો તે ભિક્ખૂ તુણ્હી અહેસું. તતિયમ્પિ ખો ભગવા તે કુલપુત્તે આરબ્ભ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, કુલપુત્તા મમં ઉદ્દિસ્સ સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, કચ્ચિ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અભિરતા બ્રહ્મચરિયે’’તિ? તતિયમ્પિ ખો તે ભિક્ખૂ તુણ્હી અહેસું.

૧૬૭. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘યંનૂનાહં તે કુલપુત્તે પુચ્છેય્ય’’ન્તિ! અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં આમન્તેસિ – ‘‘કચ્ચિ તુમ્હે, અનુરુદ્ધા, અભિરતા બ્રહ્મચરિયે’’તિ? ‘‘તગ્ઘ મયં, ભન્તે, અભિરતા બ્રહ્મચરિયે’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, અનુરુદ્ધા! એતં ખો, અનુરુદ્ધા, તુમ્હાકં પતિરૂપં કુલપુત્તાનં સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતાનં યં તુમ્હે અભિરમેય્યાથ બ્રહ્મચરિયે. યેન તુમ્હે અનુરુદ્ધા, ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતા પઠમેન વયસા સુસુકાળકેસા કામે પરિભુઞ્જેય્યાથ તેન તુમ્હે, અનુરુદ્ધા, ભદ્રેનપિ યોબ્બનેન સમન્નાગતા પઠમેન વયસા સુસુકાળકેસા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા. તે ચ ખો પન તુમ્હે, અનુરુદ્ધા, નેવ રાજાભિનીતા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, ન ચોરાભિનીતા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, ન ઇણટ્ટા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, ન ભયટ્ટા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, નાજીવિકાપકતા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા. અપિ ચ ખોમ્હિ ઓતિણ્ણો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, દુક્ખોતિણ્ણો દુક્ખપરેતો; અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથાતિ – નનુ તુમ્હે, અનુરુદ્ધા, એવં સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવં પબ્બજિતેન ચ પન, અનુરુદ્ધા, કુલપુત્તેન કિમસ્સ કરણીયં? વિવેકં, અનુરુદ્ધા, કામેહિ વિવેકં અકુસલેહિ ધમ્મેહિ પીતિસુખં નાધિગચ્છતિ અઞ્ઞં વા [અઞ્ઞં ચ (ક.)] તતો સન્તતરં, તસ્સ અભિજ્ઝાપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, બ્યાપાદોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, થીનમિદ્ધમ્પિ [થીનમિદ્ધમ્પિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમ્પિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, વિચિકિચ્છાપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અરતીપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, તન્દીપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. વિવેકં, અનુરુદ્ધા, કામેહિ વિવેકં અકુસલેહિ ધમ્મેહિ પીતિસુખં નાધિગચ્છતિ અઞ્ઞં વા તતો સન્તતરં’’.

‘‘વિવેકં, અનુરુદ્ધા, કામેહિ વિવેકં અકુસલેહિ ધમ્મેહિ પીતિસુખં અધિગચ્છતિ અઞ્ઞં વા તતો સન્તતરં, તસ્સ અભિજ્ઝાપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, બ્યાપાદોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, થીનમિદ્ધમ્પિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમ્પિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, વિચિકિચ્છાપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અરતીપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, તન્દીપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. વિવેકં, અનુરુદ્ધા, કામેહિ વિવેકં અકુસલેહિ ધમ્મેહિ પીતિસુખં અધિગચ્છતિ અઞ્ઞં વા તતો સન્તતરં.

૧૬૮. ‘‘કિન્તિ વો, અનુરુદ્ધા, મયિ હોતિ – ‘યે આસવા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા [પોનોભવિકા (સી. પી.)] સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા, અપ્પહીના તે તથાગતસ્સ; તસ્મા તથાગતો સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતી’’’તિ? ‘‘ન ખો નો, ભન્તે, ભગવતિ એવં હોતિ – ‘યે આસવા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા, અપ્પહીના તે તથાગતસ્સ; તસ્મા તથાગતો સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતી’તિ. એવં ખો નો, ભન્તે, ભગવતિ હોતિ – ‘યે આસવા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા, પહીના તે તથાગતસ્સ; તસ્મા તથાગતો સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતી’’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, અનુરુદ્ધા! તથાગતસ્સ, અનુરુદ્ધા, યે આસવા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા, પહીના તે ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. સેય્યથાપિ, અનુરુદ્ધા, તાલો મત્થકચ્છિન્નો અભબ્બો પુનવિરૂળ્હિયા; એવમેવ ખો, અનુરુદ્ધા, તથાગતસ્સ યે આસવા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા, પહીના તે ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા; તસ્મા તથાગતો સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતિ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અનુરુદ્ધા, કં અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો તથાગતો સાવકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ – ‘અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો; અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો’’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘ન ખો, અનુરુદ્ધા, તથાગતો જનકુહનત્થં ન જનલપનત્થં ન લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થં ન ‘ઇતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ સાવકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ – ‘અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો, અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો’તિ. સન્તિ ચ ખો, અનુરુદ્ધા, કુલપુત્તા સદ્ધા ઉળારવેદા ઉળારપામોજ્જા. તે તં સુત્વા તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરન્તિ. તેસં તં, અનુરુદ્ધા, હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય’’.

૧૬૯. ‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ભિક્ખુ સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ કાલઙ્કતો [કાલકતો (સી. સ્યા. કં. પી.)]; સો ભગવતા બ્યાકતો – અઞ્ઞાય સણ્ઠહી’તિ. સો ખો પનસ્સ આયસ્મા સામં દિટ્ઠો વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતો વા – ‘એવંસીલો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંપઞ્ઞો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંવિહારી સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંવિમુત્તો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપી’તિ. સો તસ્સ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તો તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ભિક્ખુનો ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ભિક્ખુ સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા’તિ. સો ખો પનસ્સ આયસ્મા સામં દિટ્ઠો વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતો વા – ‘એવંસીલો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મો…પે… એવંપઞ્ઞો… એવંવિહારી… એવંવિમુત્તો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપી’તિ. સો તસ્સ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તો તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ભિક્ખુનો ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ભિક્ખુ સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’તિ. સો ખો પનસ્સ આયસ્મા સામં દિટ્ઠો વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતો વા – ‘એવંસીલો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મો…પે… એવંપઞ્ઞો… એવંવિહારી… એવંવિમુત્તો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપી’તિ. સો તસ્સ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તો તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ભિક્ખુનો ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ભિક્ખુ સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. સો ખો પનસ્સ આયસ્મા સામં દિટ્ઠો વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતો વા – ‘એવંસીલો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મો…પે… એવંપઞ્ઞો… એવંવિહારી… એવંવિમુત્તો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપી’તિ. સો તસ્સ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તો તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ભિક્ખુનો ફાસુવિહારો હોતિ.

૧૭૦. ‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ભિક્ખુની સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામા ભિક્ખુની કાલઙ્કતા; સા ભગવતા બ્યાકતા – અઞ્ઞાય સણ્ઠહી’તિ. સા ખો પનસ્સા ભગિની સામં દિટ્ઠા વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતા વા – ‘એવંસીલા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંપઞ્ઞા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંવિહારિની સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંવિમુત્તા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપી’તિ. સા તસ્સા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તી તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ભિક્ખુનિયા ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ભિક્ખુની સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામા ભિક્ખુની કાલઙ્કતા; સા ભગવતા બ્યાકતા – પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિની અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા’તિ. સા ખો પનસ્સા ભગિની સામં દિટ્ઠા વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતા વા – ‘એવંસીલા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મા…પે… એવંપઞ્ઞા… એવંવિહારિની… એવંવિમુત્તા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપી’તિ. સા તસ્સા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તી તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ભિક્ખુનિયા ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ભિક્ખુની સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામા ભિક્ખુની કાલઙ્કતા; સા ભગવતા બ્યાકતા – તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિની સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’તિ. સા ખો પનસ્સા ભગિની સામં દિટ્ઠા વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતા વા – ‘એવંસીલા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મા…પે… એવંપઞ્ઞા… એવંવિહારિની… એવંવિમુત્તા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપી’તિ. સા તસ્સા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તી તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ભિક્ખુનિયા ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ભિક્ખુની સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામા ભિક્ખુની કાલઙ્કતા; સા ભગવતા બ્યાકતા – તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ. સા ખો પનસ્સા ભગિની સામં દિટ્ઠા વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતા વા – ‘એવંસીલા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મા… એવંપઞ્ઞા… એવંવિહારિની… એવંવિમુત્તા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપી’તિ. સા તસ્સા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તી તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ભિક્ખુનિયા ફાસુવિહારો હોતિ.

૧૭૧. ‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ઉપાસકો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો ઉપાસકો કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા’તિ. સો ખો પનસ્સ આયસ્મા સામં દિટ્ઠો વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતો વા – ‘એવંસીલો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંપઞ્ઞો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંવિહારી સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંવિમુત્તો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપી’તિ. સો તસ્સ સદ્ધઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તો તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ઉપાસકસ્સ ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ઉપાસકો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો ઉપાસકો કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’તિ. સો ખો પનસ્સ આયસ્મા સામં દિટ્ઠો વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતો વા – ‘એવંસીલો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મો… એવંપઞ્ઞો… એવંવિહારી… એવંવિમુત્તો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપી’તિ. સો તસ્સ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તો તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ઉપાસકસ્સ ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ઉપાસકો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો ઉપાસકો કાલઙ્કતો; સો ભગવતા બ્યાકતો – તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ. સો ખો પનસ્સ આયસ્મા સામં દિટ્ઠો વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતો વા – ‘એવંસીલો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મો…પે… એવંપઞ્ઞો… એવંવિહારી… એવંવિમુત્તો સો આયસ્મા અહોસિ ઇતિપી’તિ. સો તસ્સ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તો તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા ઉપાસકસ્સ ફાસુવિહારો હોતિ.

૧૭૨. ‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ઉપાસિકા સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામા ઉપાસિકા કાલઙ્કતા; સા ભગવતા બ્યાકતા – પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિની અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા’તિ. સા ખો પનસ્સા ભગિની સામં દિટ્ઠા વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતા વા – ‘એવંસીલા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મા… એવંપઞ્ઞા… એવંવિહારિની… એવંવિમુત્તા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપી’તિ. સા તસ્સા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તી તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ઉપાસિકાય ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ઉપાસિકા સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામા ઉપાસિકા કાલઙ્કતા; સા ભગવતા બ્યાકતા – તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિની સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’તિ. સા ખો પનસ્સા ભગિની સામં દિટ્ઠા વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતા વા – ‘એવંસીલા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મા… એવંપઞ્ઞા… એવંવિહારિની… એવંવિમુત્તા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપી’તિ. સા તસ્સા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તી તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ઉપાસિકાય ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇધાનુરુદ્ધા, ઉપાસિકા સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામા ઉપાસિકા કાલઙ્કતા; સા ભગવતા બ્યાકતા – તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ. સા ખો પનસ્સા ભગિની સામં દિટ્ઠા વા હોતિ અનુસ્સવસ્સુતા વા – ‘એવંસીલા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંધમ્મા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંપઞ્ઞા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંવિહારિની સા ભગિની અહોસિ ઇતિપિ, એવંવિમુત્તા સા ભગિની અહોસિ ઇતિપી’તિ. સા તસ્સા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરન્તી તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરતિ. એવમ્પિ ખો, અનુરુદ્ધા, ઉપાસિકાય ફાસુવિહારો હોતિ.

‘‘ઇતિ ખો, અનુરુદ્ધા, તથાગતો ન જનકુહનત્થં ન જનલપનત્થં ન લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થં ન ‘ઇતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ સાવકે અબ્ભતીતે કાલઙ્કતે ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ – ‘અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો, અસુ અમુત્ર ઉપપન્નો’તિ. સન્તિ ચ ખો, અનુરુદ્ધા, કુલપુત્તા સદ્ધા ઉળારવેદા ઉળારપામોજ્જા. તે તં સુત્વા તદત્થાય ચિત્તં ઉપસંહરન્તિ. તેસં તં, અનુરુદ્ધા, હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.