૫. ચૂળસચ્ચકસુત્તં

૩૫૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તેન ખો પન સમયેન સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો વેસાલિયં પટિવસતિ ભસ્સપ્પવાદકો પણ્ડિતવાદો સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સ. સો વેસાલિયં પરિસતિ એવં વાચં ભાસતિ – ‘‘નાહં તં પસ્સામિ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા, સઙ્ઘિં ગણિં ગણાચરિયં, અપિ અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં પટિજાનમાનં, યો મયા વાદેન વાદં સમારદ્ધો ન સઙ્કમ્પેય્ય ન સમ્પકમ્પેય્ય ન સમ્પવેધેય્ય, યસ્સ ન કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચેય્યું. થૂણં ચેપાહં અચેતનં વાદેન વાદં સમારભેય્યં, સાપિ મયા વાદેન વાદં સમારદ્ધા સઙ્કમ્પેય્ય સમ્પકમ્પેય્ય સમ્પવેધેય્ય. કો પન વાદો મનુસ્સભૂતસ્સા’’તિ?

અથ ખો આયસ્મા અસ્સજિ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો વેસાલિયં જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો આયસ્મન્તં અસ્સજિં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન યેનાયસ્મા અસ્સજિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા અસ્સજિના સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો આયસ્મન્તં અસ્સજિં એતદવોચ – ‘‘કથં પન, ભો અસ્સજિ, સમણો ગોતમો સાવકે વિનેતિ, કથંભાગા ચ પન સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકેસુ અનુસાસની બહુલા પવત્તતી’’તિ? ‘‘એવં ખો, અગ્ગિવેસ્સન, ભગવા સાવકે વિનેતિ, એવંભાગા ચ પન ભગવતો સાવકેસુ અનુસાસની બહુલા પવત્તતિ – ‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા, સઞ્ઞા અનિચ્ચા, સઙ્ખારા અનિચ્ચા, વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. રૂપં, ભિક્ખવે, અનત્તા, વેદના અનત્તા, સઞ્ઞા અનત્તા, સઙ્ખારા અનત્તા, વિઞ્ઞાણં અનત્તા. સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’તિ. એવં ખો, અગ્ગિવેસ્સન, ભગવા સાવકે વિનેતિ, એવંભાગા ચ પન ભગવતો સાવકેસુ અનુસાસની બહુલા પવત્તતી’’તિ. ‘‘દુસ્સુતં વત, ભો અસ્સજિ, અસ્સુમ્હ યે મયં એવંવાદિં સમણં ગોતમં અસ્સુમ્હ. અપ્પેવ નામ મયં કદાચિ કરહચિ તેન ભોતા ગોતમેન સદ્ધિં સમાગચ્છેય્યામ, અપ્પેવ નામ સિયા કોચિદેવ કથાસલ્લાપો, અપ્પેવ નામ તસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેય્યામા’’તિ.

૩૫૪. તેન ખો પન સમયેન પઞ્ચમત્તાનિ લિચ્છવિસતાનિ સન્થાગારે [સન્ધાગારે (ક.)] સન્નિપતિતાનિ હોન્તિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો યેન તે લિચ્છવી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે લિચ્છવી એતદવોચ – ‘‘અભિક્કમન્તુ ભોન્તો લિચ્છવી, અભિક્કમન્તુ ભોન્તો લિચ્છવી, અજ્જ મે સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો ભવિસ્સતિ. સચે મે સમણો ગોતમો તથા પતિટ્ઠિસ્સતિ યથા ચ મે [યથાસ્સ મે (સી. પી.)] ઞાતઞ્ઞતરેન સાવકેન અસ્સજિના નામ ભિક્ખુના પતિટ્ઠિતં, સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો દીઘલોમિકં એળકં લોમેસુ ગહેત્વા આકડ્ઢેય્ય પરિકડ્ઢેય્ય સમ્પરિકડ્ઢેય્ય, એવમેવાહં સમણં ગોતમં વાદેન વાદં આકડ્ઢિસ્સામિ પરિકડ્ઢિસ્સામિ સમ્પરિકડ્ઢિસ્સામિ. સેય્યથાપિ નામ બલવા સોણ્ડિકાકમ્મકારો મહન્તં સોણ્ડિકાકિળઞ્જં ગમ્ભીરે ઉદકરહદે પક્ખિપિત્વા કણ્ણે ગહેત્વા આકડ્ઢેય્ય પરિકડ્ઢેય્ય સમ્પરિકડ્ઢેય્ય, એવમેવાહં સમણં ગોતમં વાદેન વાદં આકડ્ઢિસ્સામિ પરિકડ્ઢિસ્સામિ સમ્પરિકડ્ઢિસ્સામિ. સેય્યથાપિ નામ બલવા સોણ્ડિકાધુત્તો વાલં [થાલં (ક.)] કણ્ણે ગહેત્વા ઓધુનેય્ય નિદ્ધુનેય્ય નિપ્ફોટેય્ય [નિચ્છાદેય્ય (સી. પી. ક.), નિચ્છોટેય્ય (ક.), નિપ્પોઠેય્ય (સ્યા. કં.)] એવમેવાહં સમણં ગોતમં વાદેન વાદં ઓધુનિસ્સામિ નિદ્ધુનિસ્સામિ નિપ્ફોટેસ્સામિ. સેય્યથાપિ નામ કુઞ્જરો સટ્ઠિહાયનો ગમ્ભીરં પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા સાણધોવિકં નામ કીળિતજાતં કીળતિ, એવમેવાહં સમણં ગોતમં સાણધોવિકં મઞ્ઞે કીળિતજાતં કીળિસ્સામિ. અભિક્કમન્તુ ભોન્તો લિચ્છવી, અભિક્કમન્તુ ભોન્તો લિચ્છવી, અજ્જ મે સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો ભવિસ્સતી’’તિ. તત્રેકચ્ચે લિચ્છવી એવમાહંસુ – ‘‘કિં સમણો ગોતમો સચ્ચકસ્સ નિગણ્ઠપુત્તસ્સ વાદં આરોપેસ્સતિ, અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેસ્સતી’’તિ? એકચ્ચે લિચ્છવી એવમાહંસુ – ‘‘કિં સો ભવમાનો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો યો ભગવતો વાદં આરોપેસ્સતિ, અથ ખો ભગવા સચ્ચકસ્સ નિગણ્ઠપુત્તસ્સ વાદં આરોપેસ્સતી’’તિ? અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો પઞ્ચમત્તેહિ લિચ્છવિસતેહિ પરિવુતો યેન મહાવનં કૂટાગારસાલા તેનુપસઙ્કમિ.

૩૫૫. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તિ. અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘કહં નુ ખો, ભો, એતરહિ સો ભવં ગોતમો વિહરતિ? દસ્સનકામા હિ મયં તં ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિ. ‘‘એસ, અગ્ગિવેસ્સન, ભગવા મહાવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસિન્નો’’તિ. અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો મહતિયા લિચ્છવિપરિસાય સદ્ધિં મહાવનં અજ્ઝોગાહેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તેપિ ખો લિચ્છવી અપ્પેકચ્ચે ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અપ્પેકચ્ચે યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે ભગવતો સન્તિકે નામગોત્તં સાવેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે તુણ્હીભૂતા એકમન્તં નિસીદિંસુ.

૩૫૬. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પુચ્છેય્યાહં ભવન્તં ગોતમં કિઞ્ચિદેવ દેસં, સચે મે ભવં ગોતમો ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ. ‘‘પુચ્છ, અગ્ગિવેસ્સન, યદાકઙ્ખસી’’તિ. ‘‘કથં પન ભવં ગોતમો સાવકે વિનેતિ, કથંભાગા ચ પન ભોતો ગોતમસ્સ સાવકેસુ અનુસાસની બહુલા પવત્તતી’’તિ? ‘‘એવં ખો અહં, અગ્ગિવેસ્સન, સાવકે વિનેમિ, એવંભાગા ચ પન મે સાવકેસુ અનુસાસની બહુલા પવત્તતિ – ‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા, સઞ્ઞા અનિચ્ચા, સઙ્ખારા અનિચ્ચા, વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. રૂપં, ભિક્ખવે, અનત્તા, વેદના અનત્તા, સઞ્ઞા અનત્તા, સઙ્ખારા અનત્તા, વિઞ્ઞાણં અનત્તા. સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’તિ. એવં ખો અહં, અગ્ગિવેસ્સન, સાવકે વિનેમિ, એવંભાગા ચ પન મે સાવકેસુ અનુસાસની બહુલા પવત્તતી’’તિ.

‘‘ઉપમા મં, ભો ગોતમ, પટિભાતી’’તિ. ‘‘પટિભાતુ તં, અગ્ગિવેસ્સના’’તિ ભગવા અવોચ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, યે કેચિમે બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય. એવમેતે બીજગામભૂતગામા વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ. સેય્યથાપિ વા પન, ભો ગોતમ, યે કેચિમે બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય પથવિયં પતિટ્ઠાય. એવમેતે બલકરણીયા કમ્મન્તા કરીયન્તિ. એવમેવ ખો, ભો ગોતમ, રૂપત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો રૂપે પતિટ્ઠાય પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા પસવતિ, વેદનત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો વેદનાયં પતિટ્ઠાય પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા પસવતિ, સઞ્ઞત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો સઞ્ઞાયં પતિટ્ઠાય પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા પસવતિ, સઙ્ખારત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો સઙ્ખારેસુ પતિટ્ઠાય પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા પસવતિ, વિઞ્ઞાણત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો વિઞ્ઞાણે પતિટ્ઠાય પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા પસવતી’’તિ.

‘‘નનુ ત્વં, અગ્ગિવેસ્સન, એવં વદેસિ – ‘રૂપં મે અત્તા, વેદના મે અત્તા, સઞ્ઞા મે અત્તા, સઙ્ખારા મે અત્તા, વિઞ્ઞાણં મે અત્તા’’’તિ? ‘‘અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, એવં વદામિ – ‘રૂપં મે અત્તા, વેદના મે અત્તા, સઞ્ઞા મે અત્તા, સઙ્ખારા મે અત્તા, વિઞ્ઞાણં મે અત્તા’તિ, અયઞ્ચ મહતી જનતા’’તિ.

‘‘કિઞ્હિ તે, અગ્ગિવેસ્સન, મહતી જનતા કરિસ્સતિ? ઇઙ્ઘ ત્વં, અગ્ગિવેસ્સન, સકઞ્ઞેવ વાદં નિબ્બેઠેહી’’તિ. ‘‘અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, એવં વદામિ – ‘રૂપં મે અત્તા, વેદના મે અત્તા, સઞ્ઞા મે અત્તા, સઙ્ખારા મે અત્તા, વિઞ્ઞાણં મે અત્તા’’’તિ.

૩૫૭. ‘‘તેન હિ, અગ્ગિવેસ્સન, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ, યથા તે ખમેય્ય તથા નં [તથા તં (ક.)] બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, વત્તેય્ય રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ સકસ્મિં વિજિતે વસો – ઘાતેતાયં વા ઘાતેતું, જાપેતાયં વા જાપેતું, પબ્બાજેતાયં વા પબ્બાજેતું, સેય્યથાપિ રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ, સેય્યથાપિ વા પન રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સા’’તિ? ‘‘વત્તેય્ય, ભો ગોતમ, રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ સકસ્મિં વિજિતે વસો – ઘાતેતાયં વા ઘાતેતું, જાપેતાયં વા જાપેતું, પબ્બાજેતાયં વા પબ્બાજેતું, સેય્યથાપિ રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ, સેય્યથાપિ વા પન રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સ. ઇમેસમ્પિ હિ, ભો ગોતમ, સઙ્ઘાનં ગણાનં – સેય્યથિદં, વજ્જીનં મલ્લાનં – વત્તતિ સકસ્મિં વિજિતે વસો – ઘાતેતાયં વા ઘાતેતું, જાપેતાયં વા જાપેતું, પબ્બાજેતાયં વા પબ્બાજેતું. કિં પન રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ, સેય્યથાપિ રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ, સેય્યથાપિ વા પન રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સ? વત્તેય્ય, ભો ગોતમ, વત્તિતુઞ્ચ મરહતી’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યં ત્વં એવં વદેસિ – ‘રૂપં મે અત્તા’તિ, વત્તતિ તે તસ્મિં રૂપે વસો – એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’’તિ? એવં વુત્તે, સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા સચ્ચકં નિગણ્ઠપુત્તં એતદવોચ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યં ત્વં એવં વદેસિ – ‘રૂપં મે અત્તા’તિ, વત્તતિ તે તસ્મિં રૂપે વસો – એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો તુણ્હી અહોસિ. અથ ખો ભગવા સચ્ચકં નિગણ્ઠપુત્તં એતદવોચ – ‘‘બ્યાકરોહિ દાનિ, અગ્ગિવેસ્સન, ન દાનિ તે તુણ્હીભાવસ્સ કાલો. યો કોચિ, અગ્ગિવેસ્સન તથાગતેન યાવતતિયં સહધમ્મિકં પઞ્હં પુટ્ઠો ન બ્યાકરોતિ, એત્થેવસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ફલતી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન વજિરપાણિ યક્ખો આયસં વજિરં આદાય આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં સચ્ચકસ્સ નિગણ્ઠપુત્તસ્સ ઉપરિવેહાસં ઠિતો હોતિ – ‘સચાયં સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો ભગવતા યાવતતિયં સહધમ્મિકં પઞ્હં પુટ્ઠો ન બ્યાકરિસ્સતિ એત્થેવસ્સ સત્તધા મુદ્ધં ફાલેસ્સામી’તિ. તં ખો પન વજિરપાણિં યક્ખં ભગવા ચેવ પસ્સતિ સચ્ચકો ચ નિગણ્ઠપુત્તો. અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો ભીતો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો ભગવન્તંયેવ તાણં ગવેસી ભગવન્તંયેવ લેણં ગવેસી ભગવન્તંયેવ સરણં ગવેસી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પુચ્છતુ મં ભવં ગોતમો, બ્યાકરિસ્સામી’’તિ.

૩૫૮. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યં ત્વં એવં વદેસિ – ‘રૂપં મે અત્તા’તિ, વત્તતિ તે તસ્મિં રૂપે વસો – એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘મનસિ કરોહિ, અગ્ગિવેસ્સન; મનસિ કરિત્વા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, બ્યાકરોહિ. ન ખો તે સન્ધિયતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં પચ્છિમેન વા પુરિમં. તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યં ત્વં એવં વદેસિ – ‘વેદના મે અત્તા’તિ, વત્તતિ તે તિસ્સં વેદનાયં [તાયં વેદનાયં (સી. સ્યા.)] વસો – એવં મે વેદના હોતુ, એવં મે વેદના મા અહોસી’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘મનસિ કરોહિ, અગ્ગિવેસ્સન; મનસિ કરિત્વા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, બ્યાકરોહિ. ન ખો તે સન્ધિયતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં. તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યં ત્વં એવં વદેસિ – ‘સઞ્ઞા મે અત્તા’તિ, વત્તતિ તે તિસ્સં સઞ્ઞાયં વસો – એવં મે સઞ્ઞા હોતુ, એવં મે સઞ્ઞા મા અહોસી’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘મનસિ કરોહિ, અગ્ગિવેસ્સન; મનસિ કરિત્વા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, બ્યાકરોહિ. ન ખો તે સન્ધિયતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં. તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યં ત્વં એવં વદેસિ – ‘સઙ્ખારા મે અત્તા’તિ, વત્તતિ તે તેસુ સઙ્ખારેસુ વસો – એવં મે સઙ્ખારા હોન્તુ, એવં મે સઙ્ખારા મા અહેસુ’’ન્તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘મનસિ કરોહિ, અગ્ગિવેસ્સન; મનસિ કરિત્વા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, બ્યાકરોહિ. ન ખો તે સન્ધિયતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં. તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યં ત્વં એવં વદેસિ – ‘વિઞ્ઞાણં મે અત્તા’તિ, વત્તતિ તે તસ્મિં વિઞ્ઞાણે વસો – એવં મે વિઞ્ઞાણં હોતુ, એવં મે વિઞ્ઞાણં મા અહોસી’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘મનસિ કરોહિ, અગ્ગિવેસ્સન; મનસિ કરિત્વા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, બ્યાકરોહિ. ન ખો તે સન્ધિયતિ પુરિમેન વા પચ્છિમં, પચ્છિમેન વા પુરિમં. તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભો ગોતમ’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભો ગોતમ’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, વેદના…પે… સઞ્ઞા…પે… સઙ્ખારા…પે… તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભો ગોતમ’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભો ગોતમ’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હિદં, ભો ગોતમ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યો નુ ખો દુક્ખં અલ્લીનો દુક્ખં ઉપગતો દુક્ખં અજ્ઝોસિતો, દુક્ખં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, અપિ નુ ખો સો સામં વા દુક્ખં પરિજાનેય્ય, દુક્ખં વા પરિક્ખેપેત્વા વિહરેય્યા’’તિ? ‘‘કિઞ્હિ સિયા, ભો ગોતમ? નો હિદં, ભો ગોતમા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, નનુ ત્વં એવં સન્તે દુક્ખં અલ્લીનો દુક્ખં ઉપગતો દુક્ખં અજ્ઝોસિતો, દુક્ખં – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘કિઞ્હિ નો સિયા, ભો ગોતમ? એવમેતં ભો ગોતમા’’તિ.

૩૫૯. ‘‘સેય્યથાપિ, અગ્ગિવેસ્સન, પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો તિણ્હં કુઠારિં [કુધારિં (સ્યા. કં. ક.)] આદાય વનં પવિસેય્ય. સો તત્થ પસ્સેય્ય મહન્તં કદલિક્ખન્ધં ઉજું નવં અકુક્કુકજાતં [અકુક્કુટજાતં (સ્યા. કં.)]. તમેનં મૂલે છિન્દેય્ય, મૂલે છેત્વા અગ્ગે છિન્દેય્ય, અગ્ગે છેત્વા પત્તવટ્ટિં વિનિબ્ભુજેય્ય [વિનિબ્ભુજ્જેય્ય (ક.)]. સો તત્થ પત્તવટ્ટિં વિનિબ્ભુજન્તો ફેગ્ગુમ્પિ નાધિગચ્છેય્ય, કુતો સારં? એવમેવ ખો ત્વં, અગ્ગિવેસ્સન, મયા સકસ્મિં વાદે સમનુયુઞ્જિયમાનો સમનુગાહિયમાનો સમનુભાસિયમાનો રિત્તો તુચ્છો અપરદ્ધો. ભાસિતા ખો પન તે એસા, અગ્ગિવેસ્સન, વેસાલિયં પરિસતિ વાચા – ‘નાહં તં પસ્સામિ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા, સઙ્ઘિં ગણિં ગણાચરિયં, અપિ અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં પટિજાનમાનં, યો મયા વાદેન વાદં સમારદ્ધો ન સઙ્કમ્પેય્ય ન સમ્પકમ્પેય્ય ન સમ્પવેધેય્ય, યસ્સ ન કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચેય્યું. થૂણં ચેપાહં અચેતનં વાદેન વાદં સમારભેય્યં સાપિ મયા વાદેન વાદં સમારદ્ધા સઙ્કમ્પેય્ય સમ્પકમ્પેય્ય સમ્પવેધેય્ય. કો પન વાદો મનુસ્સભૂતસ્સા’તિ? તુય્હં ખો પન, અગ્ગિવેસ્સન, અપ્પેકચ્ચાનિ સેદફુસિતાનિ નલાટા મુત્તાનિ, ઉત્તરાસઙ્ગં વિનિભિન્દિત્વા ભૂમિયં પતિટ્ઠિતાનિ. મય્હં ખો પન, અગ્ગિવેસ્સન, નત્થિ એતરહિ કાયસ્મિં સેદો’’તિ. ઇતિ ભગવા તસ્મિં [તસ્સં (?)] પરિસતિ સુવણ્ણવણ્ણં કાયં વિવરિ. એવં વુત્તે, સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો તુણ્હીભૂતો મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો પજ્ઝાયન્તો અપ્પટિભાનો નિસીદિ.

૩૬૦. અથ ખો દુમ્મુખો લિચ્છવિપુત્તો સચ્ચકં નિગણ્ઠપુત્તં તુણ્હીભૂતં મઙ્કુભૂતં પત્તક્ખન્ધં અધોમુખં પજ્ઝાયન્તં અપ્પટિભાનં વિદિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઉપમા મં, ભગવા, પટિભાતી’’તિ. ‘‘પટિભાતુ તં, દુમ્મુખા’’તિ ભગવા અવોચ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે પોક્ખરણી. તત્રાસ્સ કક્કટકો. અથ ખો, ભન્તે, સમ્બહુલા કુમારકા વા કુમારિકા વા તમ્હા ગામા વા નિગમા વા નિક્ખમિત્વા યેન સા પોક્ખરણી તેનુપસઙ્કમેય્યું; ઉપસઙ્કમિત્વા તં પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા તં કક્કટકં ઉદકા ઉદ્ધરિત્વા થલે પતિટ્ઠાપેય્યું. યઞ્ઞદેવ હિ સો, ભન્તે, કક્કટકો અળં અભિનિન્નામેય્ય તં તદેવ તે કુમારકા વા કુમારિકા વા કટ્ઠેન વા કથલેન વા સઞ્છિન્દેય્યું સમ્ભઞ્જેય્યું સમ્પલિભઞ્જેય્યું. એવઞ્હિ સો, ભન્તે, કક્કટકો સબ્બેહિ અળેહિ સઞ્છિન્નેહિ સમ્ભગ્ગેહિ સમ્પલિભગ્ગેહિ અભબ્બો તં પોક્ખરણિં પુન ઓતરિતું, સેય્યથાપિ પુબ્બે. એવમેવ ખો, ભન્તે, યાનિ સચ્ચકસ્સ નિગણ્ઠપુત્તસ્સ વિસૂકાયિતાનિ વિસેવિતાનિ વિપ્ફન્દિતાનિ તાનિપિ સબ્બાનિ [વિપ્ફન્દિતાનિ કાનિચિ કાનિચિ તાનિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભગવતા સઞ્છિન્નાનિ સમ્ભગ્ગાનિ સમ્પલિભગ્ગાનિ; અભબ્બો ચ દાનિ, ભન્તે, સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો પુન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિતું યદિદં વાદાધિપ્પાયો’’તિ. એવં વુત્તે, સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો દુમ્મુખં લિચ્છવિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘આગમેહિ ત્વં, દુમ્મુખ, આગમેહિ ત્વં, દુમ્મુખ ( ) [(મુખરોસિ ત્વં દુમ્મુખ) (સ્યા. કં.)] ન મયં તયા સદ્ધિં મન્તેમ, ઇધ મયં ભોતા ગોતમેન સદ્ધિં મન્તેમ.

૩૬૧. ‘‘તિટ્ઠતેસા, ભો ગોતમ, અમ્હાકઞ્ચેવ અઞ્ઞેસઞ્ચ પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં વાચા. વિલાપં વિલપિતં મઞ્ઞે. કિત્તાવતા ચ નુ ખો ભોતો ગોતમસ્સ સાવકો સાસનકરો હોતિ ઓવાદપતિકરો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને વિહરતી’’તિ? ‘‘ઇધ, અગ્ગિવેસ્સન, મમ સાવકો યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ; યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા…પે… યે કેચિ સઙ્ખારા…પે… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા, યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. એત્તાવતા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, મમ સાવકો સાસનકરો હોતિ ઓવાદપતિકરો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને વિહરતી’’તિ.

‘‘કિત્તાવતા પન, ભો ગોતમ, ભિક્ખુ અરહં હોતિ ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો’’તિ? ‘‘ઇધ, અગ્ગિવેસ્સન, ભિક્ખુ યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ; યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા…પે… યે કેચિ સઙ્ખારા…પે… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. એત્તાવતા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, ભિક્ખુ અરહં હોતિ ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો. એવં વિમુત્તચિત્તો ખો, અગ્ગિવેસ્સન, ભિક્ખુ તીહિ અનુત્તરિયેહિ સમન્નાગતો હોતિ – દસ્સનાનુત્તરિયેન, પટિપદાનુત્તરિયેન, વિમુત્તાનુત્તરિયેન. એવં વિમુત્તચિત્તો ખો, અગ્ગિવેસ્સન, ભિક્ખુ તથાગતઞ્ઞેવ સક્કરોતિ ગરું કરોતિ માનેતિ પૂજેતિ – બુદ્ધો સો ભગવા બોધાય ધમ્મં દેસેતિ, દન્તો સો ભગવા દમથાય ધમ્મં દેસેતિ, સન્તો સો ભગવા સમથાય ધમ્મં દેસેતિ, તિણ્ણો સો ભગવા તરણાય ધમ્મં દેસેતિ, પરિનિબ્બુતો સો ભગવા પરિનિબ્બાનાય ધમ્મં દેસેતી’’તિ.

૩૬૨. એવં વુત્તે, સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મયમેવ, ભો ગોતમ, ધંસી, મયં પગબ્બા, યે મયં ભવન્તં ગોતમં વાદેન વાદં આસાદેતબ્બં અમઞ્ઞિમ્હ. સિયા હિ, ભો ગોતમ, હત્થિં પભિન્નં આસજ્જ પુરિસસ્સ સોત્થિભાવો, ન ત્વેવ ભવન્તં ગોતમં આસજ્જ સિયા પુરિસસ્સ સોત્થિભાવો. સિયા હિ, ભો ગોતમ, પજ્જલિતં [જલન્તં (સી. પી.)] અગ્ગિક્ખન્ધં આસજ્જ પુરિસસ્સ સોત્થિભાવો, ન ત્વેવ ભવન્તં ગોતમં આસજ્જ સિયા પુરિસસ્સ સોત્થિભાવો. સિયા હિ, ભો ગોતમ, આસીવિસં ઘોરવિસં આસજ્જ પુરિસસ્સ સોત્થિભાવો, ન ત્વેવ ભવન્તં ગોતમં આસજ્જ સિયા પુરિસસ્સ સોત્થિભાવો. મયમેવ, ભો ગોતમ, ધંસી, મયં પગબ્બા, યે મયં ભવન્તં ગોતમં વાદેન વાદં આસાદેતબ્બં અમઞ્ઞિમ્હ. અધિવાસેતુ [અધિવાસેતુ ચ (પી. ક.)] મે ભવં ગોતમો સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

૩૬૩. અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા તે લિચ્છવી આમન્તેસિ – ‘‘સુણન્તુ મે ભોન્તો લિચ્છવી, સમણો મે ગોતમો નિમન્તિતો સ્વાતનાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. તેન મે અભિહરેય્યાથ યમસ્સ પતિરૂપં મઞ્ઞેય્યાથા’’તિ. અથ ખો તે લિચ્છવી તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન સચ્ચકસ્સ નિગણ્ઠપુત્તસ્સ પઞ્ચમત્તાનિ થાલિપાકસતાનિ ભત્તાભિહારં અભિહરિંસુ. અથ ખો નિગણ્ઠપુત્તો સકે આરામે પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, ભો ગોતમ, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સચ્ચકસ્સ નિગણ્ઠપુત્તસ્સ આરામો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યમિદં, ભો ગોતમ, દાને પુઞ્ઞઞ્ચ પુઞ્ઞમહી ચ તં દાયકાનં સુખાય હોતૂ’’તિ. ‘‘યં ખો, અગ્ગિવેસ્સન, તાદિસં દક્ખિણેય્યં આગમ્મ અવીતરાગં અવીતદોસં અવીતમોહં, તં દાયકાનં ભવિસ્સતિ. યં ખો, અગ્ગિવેસ્સન, માદિસં દક્ખિણેય્યં આગમ્મ વીતરાગં વીતદોસં વીતમોહં, તં તુય્હં ભવિસ્સતી’’તિ.

ચૂળસચ્ચકસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.