૩. મહાદુક્ખક્ખન્ધસુત્તં

૧૬૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિંસુ. અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અતિપ્પગો ખો તાવ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિતું, યં નૂન મયં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્યામા’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ; સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો તે ભિક્ખૂ તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું – ‘‘સમણો, આવુસો, ગોતમો કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, મયમ્પિ કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેમ; સમણો, આવુસો, ગોતમો રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, મયમ્પિ રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેમ; સમણો, આવુસો, ગોતમો વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, મયમ્પિ વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેમ; ઇધ નો, આવુસો, કો વિસેસો, કો અધિપ્પયાસો, કિં નાનાકરણં સમણસ્સ વા ગોતમસ્સ અમ્હાકં વા – યદિદં ધમ્મદેસનાય વા ધમ્મદેસનં, અનુસાસનિયા વા અનુસાસનિ’’ન્તિ? અથ ખો તે ભિક્ખૂ તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં ભાસિતં નેવ અભિનન્દિંસુ, નપ્પટિક્કોસિંસુ; અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ – ‘‘ભગવતો સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનિસ્સામા’’તિ.

૧૬૪. અથ ખો તે ભિક્ખૂ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ મયં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિમ્હ. તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અતિપ્પગો ખો તાવ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિતું, યં નૂન મયં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્યામા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિમ્હ; સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિમ્હ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો અમ્હે, ભન્તે, તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું – ‘સમણો, આવુસો, ગોતમો કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, મયમ્પિ કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેમ. સમણો, આવુસો, ગોતમો રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, મયમ્પિ રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેમ. સમણો, આવુસો, ગોતમો વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, મયમ્પિ વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેમ. ઇધ નો, આવુસો, કો વિસેસો, કો અધિપ્પયાસો, કિં નાનાકરણં સમણસ્સ વા ગોતમસ્સ અમ્હાકં વા, યદિદં ધમ્મદેસનાય વા ધમ્મદેસનં અનુસાસનિયા વા અનુસાસનિ’ન્તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં ભાસિતં નેવ અભિનન્દિમ્હ, નપ્પટિક્કોસિમ્હ; અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિમ્હ – ‘ભગવતો સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનિસ્સામા’’’તિ.

૧૬૫. ‘‘એવંવાદિનો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવમસ્સુ વચનીયા – ‘કો પનાવુસો, કામાનં અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં? કો રૂપાનં અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં? કો વેદનાનં અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’ન્તિ? એવં પુટ્ઠા, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ન ચેવ સમ્પાયિસ્સન્તિ, ઉત્તરિઞ્ચ વિઘાતં આપજ્જિસ્સન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિં. નાહં તં, ભિક્ખવે, પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય યો ઇમેસં પઞ્હાનં વેય્યાકરણેન ચિત્તં આરાધેય્ય, અઞ્ઞત્ર તથાગતેન વા તથાગતસાવકેન વા, ઇતો વા પન સુત્વા.

૧૬૬. ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, કામાનં અસ્સાદો? પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા … જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ કામગુણા. યં ખો, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં કામાનં અસ્સાદો.

૧૬૭. ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો? ઇધ, ભિક્ખવે, કુલપુત્તો યેન સિપ્પટ્ઠાનેન જીવિકં કપ્પેતિ – યદિ મુદ્દાય યદિ ગણનાય યદિ સઙ્ખાનેન [સઙ્ખાય (ક.)] યદિ કસિયા યદિ વણિજ્જાય યદિ ગોરક્ખેન યદિ ઇસ્સત્થેન યદિ રાજપોરિસેન યદિ સિપ્પઞ્ઞતરેન – સીતસ્સ પુરક્ખતો ઉણ્હસ્સ પુરક્ખતો ડંસમકસવાતાતપસરીંસપસમ્ફસ્સેહિ રિસ્સમાનો [ઈરયમાનો (ક.), સમ્ફસ્સમાનો (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્ત ૧૩૬)] ખુપ્પિપાસાય મીયમાનો; અયમ્પિ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો સન્દિટ્ઠિકો, દુક્ખક્ખન્ધો કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, કુલપુત્તસ્સ એવં ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો તે ભોગા નાભિનિપ્ફજ્જન્તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ – ‘મોઘં વત મે ઉટ્ઠાનં, અફલો વત મે વાયામો’તિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો સન્દિટ્ઠિકો દુક્ખક્ખન્ધો કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, કુલપુત્તસ્સ એવં ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો તે ભોગા અભિનિપ્ફજ્જન્તિ. સો તેસં ભોગાનં આરક્ખાધિકરણં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ – ‘કિન્તિ મે ભોગે નેવ રાજાનો હરેય્યું, ન ચોરા હરેય્યું, ન અગ્ગિ દહેય્ય, ન ઉદકં વહેય્ય [વાહેય્ય (ક.)], ન અપ્પિયા દાયાદા હરેય્યુ’ન્તિ. તસ્સ એવં આરક્ખતો ગોપયતો તે ભોગે રાજાનો વા હરન્તિ, ચોરા વા હરન્તિ, અગ્ગિ વા દહતિ, ઉદકં વા વહતિ, અપ્પિયા વા દાયાદા હરન્તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ – ‘યમ્પિ મે અહોસિ તમ્પિ નો નત્થી’તિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો સન્દિટ્ઠિકો, દુક્ખક્ખન્ધો કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ.

૧૬૮. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ રાજાનોપિ રાજૂહિ વિવદન્તિ, ખત્તિયાપિ ખત્તિયેહિ વિવદન્તિ, બ્રાહ્મણાપિ બ્રાહ્મણેહિ વિવદન્તિ, ગહપતીપિ ગહપતીહિ વિવદન્તિ, માતાપિ પુત્તેન વિવદતિ, પુત્તોપિ માતરા વિવદતિ, પિતાપિ પુત્તેન વિવદતિ, પુત્તોપિ પિતરા વિવદતિ, ભાતાપિ ભાતરા વિવદતિ, ભાતાપિ ભગિનિયા વિવદતિ, ભગિનીપિ ભાતરા વિવદતિ, સહાયોપિ સહાયેન વિવદતિ. તે તત્થ કલહવિગ્ગહવિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં પાણીહિપિ ઉપક્કમન્તિ, લેડ્ડૂહિપિ ઉપક્કમન્તિ, દણ્ડેહિપિ ઉપક્કમન્તિ, સત્થેહિપિ ઉપક્કમન્તિ. તે તત્થ મરણમ્પિ નિગચ્છન્તિ, મરણમત્તમ્પિ દુક્ખં. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો સન્દિટ્ઠિકો, દુક્ખક્ખન્ધો કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ અસિચમ્મં ગહેત્વા, ધનુકલાપં સન્નય્હિત્વા, ઉભતોબ્યૂળ્હં સઙ્ગામં પક્ખન્દન્તિ ઉસૂસુપિ ખિપ્પમાનેસુ, સત્તીસુપિ ખિપ્પમાનાસુ, અસીસુપિ વિજ્જોતલન્તેસુ. તે તત્થ ઉસૂહિપિ વિજ્ઝન્તિ, સત્તિયાપિ વિજ્ઝન્તિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ. તે તત્થ મરણમ્પિ નિગચ્છન્તિ, મરણમત્તમ્પિ દુક્ખં. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો સન્દિટ્ઠિકો, દુક્ખક્ખન્ધો કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ અસિચમ્મં ગહેત્વા, ધનુકલાપં સન્નય્હિત્વા, અદ્દાવલેપના [અટ્ટાવલેપના (સ્યા. ક.)] ઉપકારિયો પક્ખન્દન્તિ ઉસૂસુપિ ખિપ્પમાનેસુ, સત્તીસુપિ ખિપ્પમાનાસુ, અસીસુપિ વિજ્જોતલન્તેસુ. તે તત્થ ઉસૂહિપિ વિજ્ઝન્તિ, સત્તિયાપિ વિજ્ઝન્તિ, છકણકાયપિ [પકટ્ઠિયાપિ (સી.)] ઓસિઞ્ચન્તિ, અભિવગ્ગેનપિ ઓમદ્દન્તિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ. તે તત્થ મરણમ્પિ નિગચ્છન્તિ, મરણમત્તમ્પિ દુક્ખં. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો સન્દિટ્ઠિકો, દુક્ખક્ખન્ધો કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ.

૧૬૯. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ સન્ધિમ્પિ છિન્દન્તિ, નિલ્લોપમ્પિ હરન્તિ, એકાગારિકમ્પિ કરોન્તિ, પરિપન્થેપિ તિટ્ઠન્તિ, પરદારમ્પિ ગચ્છન્તિ. તમેનં રાજાનો ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તિ – કસાહિપિ તાળેન્તિ, વેત્તેહિપિ તાળેન્તિ, અડ્ઢદણ્ડકેહિપિ તાળેન્તિ; હત્થમ્પિ છિન્દન્તિ, પાદમ્પિ છિન્દન્તિ, હત્થપાદમ્પિ છિન્દન્તિ, કણ્ણમ્પિ છિન્દન્તિ, નાસમ્પિ છિન્દન્તિ, કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દન્તિ; બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોન્તિ, સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોન્તિ, રાહુમુખમ્પિ કરોન્તિ, જોતિમાલિકમ્પિ કરોન્તિ, હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોન્તિ, એરકવત્તિકમ્પિ કરોન્તિ, ચીરકવાસિકમ્પિ કરોન્તિ, એણેય્યકમ્પિ કરોન્તિ, બળિસમંસિકમ્પિ કરોન્તિ, કહાપણિકમ્પિ કરોન્તિ, ખારાપતચ્છિકમ્પિ કરોન્તિ, પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ કરોન્તિ, પલાલપીઠકમ્પિ કરોન્તિ, તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચન્તિ, સુનખેહિપિ ખાદાપેન્તિ, જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેન્તિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ. તે તત્થ મરણમ્પિ નિગચ્છન્તિ, મરણમત્તમ્પિ દુક્ખં. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો સન્દિટ્ઠિકો, દુક્ખક્ખન્ધો કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ કાયેન દુચ્ચરિતં ચરન્તિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરન્તિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરન્તિ. તે કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો સમ્પરાયિકો, દુક્ખક્ખન્ધો કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણં કામાનમેવ હેતુ.

૧૭૦. ‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, કામાનં નિસ્સરણં? યો ખો, ભિક્ખવે, કામેસુ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં કામાનં નિસ્સરણં.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં કામાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ તે વત સામં વા કામે પરિજાનિસ્સન્તિ, પરં વા તથત્તાય સમાદપેસ્સન્તિ યથા પટિપન્નો કામે પરિજાનિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં કામાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે વત સામં વા કામે પરિજાનિસ્સન્તિ પરં વા તથત્તાય સમાદપેસ્સન્તિ યથા પટિપન્નો કામે પરિજાનિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

૧૭૧. ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, રૂપાનં અસ્સાદો? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ખત્તિયકઞ્ઞા વા બ્રાહ્મણકઞ્ઞા વા ગહપતિકઞ્ઞા વા પન્નરસવસ્સુદ્દેસિકા વા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વા, નાતિદીઘા નાતિરસ્સા નાતિકિસા નાતિથૂલા નાતિકાળી નાચ્ચોદાતા પરમા સા, ભિક્ખવે, તસ્મિં સમયે સુભા વણ્ણનિભાતિ? ‘એવં, ભન્તે’. યં ખો, ભિક્ખવે, સુભં વણ્ણનિભં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં રૂપાનં અસ્સાદો.

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, રૂપાનં આદીનવો? ઇધ, ભિક્ખવે, તમેવ ભગિનિં પસ્સેય્ય અપરેન સમયેન આસીતિકં વા નાવુતિકં વા વસ્સસતિકં વા જાતિયા, જિણ્ણં ગોપાનસિવઙ્કં ભોગ્ગં દણ્ડપરાયનં પવેધમાનં ગચ્છન્તિં આતુરં ગતયોબ્બનં ખણ્ડદન્તં [ખણ્ડદન્તિં (સી. પી.)] પલિતકેસં [પલિતકેસિં], વિલૂનં ખલિતસિરં વલિનં તિલકાહતગત્તં [તિલકાહતગત્તિં (બહૂસુ) અટ્ઠકથા ટીકા ઓલોકેતબ્બા]. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, યા પુરિમા સુભા વણ્ણનિભા સા અન્તરહિતા, આદીનવો પાતુભૂતોતિ? ‘એવં, ભન્તે’. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, રૂપાનં આદીનવો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તમેવ ભગિનિં પસ્સેય્ય આબાધિકં દુક્ખિતં બાળ્હગિલાનં, સકે મુત્તકરીસે પલિપન્નં સેમાનં [સેય્યમાનં (ક.)], અઞ્ઞેહિ વુટ્ઠાપિયમાનં, અઞ્ઞેહિ સંવેસિયમાનં. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, યા પુરિમા સુભા વણ્ણનિભા સા અન્તરહિતા, આદીનવો પાતુભૂતોતિ? ‘એવં, ભન્તે’. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, રૂપાનં આદીનવો.

૧૭૨. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તમેવ ભગિનિં પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિતં – એકાહમતં વા દ્વીહમતં વા તીહમતં વા, ઉદ્ધુમાતકં વિનીલકં વિપુબ્બકજાતં. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, યા પુરિમા સુભા વણ્ણનિભા સા અન્તરહિતા, આદીનવો પાતુભૂતોતિ? ‘એવં, ભન્તે’. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, રૂપાનં આદીનવો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તમેવ ભગિનિં પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિતં – કાકેહિ વા ખજ્જમાનં, કુલલેહિ વા ખજ્જમાનં, ગિજ્ઝેહિ વા ખજ્જમાનં, કઙ્કેહિ વા ખજ્જમાનં, સુનખેહિ વા ખજ્જમાનં, બ્યગ્ઘેહિ વા ખજ્જમાનં, દીપીહિ વા ખજ્જમાનં, સિઙ્ગાલેહિ વા ખજ્જમાનં, વિવિધેહિ વા પાણકજાતેહિ ખજ્જમાનં. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, યા પુરિમા સુભા વણ્ણનિભા સા અન્તરહિતા, આદીનવો પાતુભૂતોતિ? ‘એવં, ભન્તે’. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, રૂપાનં આદીનવો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તમેવ ભગિનિં પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિતં – અટ્ઠિકસઙ્ખલિકં સમંસલોહિતં ન્હારુસમ્બન્ધં, અટ્ઠિકસઙ્ખલિકં નિમંસલોહિતમક્ખિતં ન્હારુસમ્બન્ધં, અટ્ઠિકસઙ્ખલિકં અપગતમંસલોહિતં ન્હારુસમ્બન્ધં, અટ્ઠિકાનિ અપગતસમ્બન્ધાનિ દિસાવિદિસાવિક્ખિત્તાનિ – અઞ્ઞેન હત્થટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન પાદટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન ગોપ્ફકટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન જઙ્ઘટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન ઊરુટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન કટિટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન ફાસુકટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન પિટ્ઠિટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન ખન્ધટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન ગીવટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન હનુકટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન દન્તટ્ઠિકં, અઞ્ઞેન સીસકટાહં. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, યા પુરિમા સુભા વણ્ણનિભા સા અન્તરહિતા, આદીનવો પાતુભૂતોતિ? ‘એવં, ભન્તે’. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, રૂપાનં આદીનવો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તમેવ ભગિનિં પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિતં – અટ્ઠિકાનિ સેતાનિ સઙ્ખવણ્ણપટિભાગાનિ, અટ્ઠિકાનિ પુઞ્જકિતાનિ તેરોવસ્સિકાનિ, અટ્ઠિકાનિ પૂતીનિ ચુણ્ણકજાતાનિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, યા પુરિમા સુભા વણ્ણનિભા સા અન્તરહિતા, આદીનવો પાતુભૂતોતિ? ‘એવં, ભન્તે’. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, રૂપાનં આદીનવો.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપાનં નિસ્સરણં? યો, ભિક્ખવે, રૂપેસુ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં રૂપાનં નિસ્સરણં.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં રૂપાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ તે વત સામં વા રૂપે પરિજાનિસ્સન્તિ, પરં વા તથત્તાય સમાદપેસ્સન્તિ યથા પટિપન્નો રૂપે પરિજાનિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં રૂપાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં પજાનન્તિ તે વત સામં વા રૂપે પરિજાનિસ્સન્તિ પરં વા તથત્તાય સમાદપેસ્સન્તિ યથા પટિપન્નો રૂપે પરિજાનિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

૧૭૩. ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, વેદનાનં અસ્સાદો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, નેવ તસ્મિં સમયે અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ; અબ્યાબજ્ઝંયેવ તસ્મિં સમયે વેદનં વેદેતિ. અબ્યાબજ્ઝપરમાહં, ભિક્ખવે, વેદનાનં અસ્સાદં વદામિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા, ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ, સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, નેવ તસ્મિં સમયે અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ; અબ્યાબજ્ઝંયેવ તસ્મિં સમયે વેદનં વેદેતિ. અબ્યાબજ્ઝપરમાહં, ભિક્ખવે, વેદનાનં અસ્સાદં વદામિ.

૧૭૪. ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, વેદનાનં આદીનવો? યં, ભિક્ખવે, વેદના અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા – અયં વેદનાનં આદીનવો.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, વેદનાનં નિસ્સરણં? યો, ભિક્ખવે, વેદનાસુ છન્દરાગવિનયો, છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં વેદનાનં નિસ્સરણં.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વેદનાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, તે વત સામં વા વેદનં પરિજાનિસ્સન્તિ, પરં વા તથત્તાય સમાદપેસ્સન્તિ યથા પટિપન્નો વેદનં પરિજાનિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા એવં વેદનાનં અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં પજાનન્તિ તે વત સામં વા વેદનં પરિજાનિસ્સન્તિ, પરં વા તથત્તાય સમાદપેસ્સન્તિ યથા પટિપન્નો વેદનં પરિજાનિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

મહાદુક્ખક્ખન્ધસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.