૫. પઞ્ચમભૂમિ

૪૩. તત્થ કતમો હારવિભઙ્ગો? યત્થ સોળસ હારા અક્ખરસો ભેદં ગચ્છન્તિ. તત્થ આદિમ્હિ દેસનાહારો. તત્થ અયં ગાથા કુસલા વા અકુસલા વા સચ્ચાનિ વા સચ્ચેકદેસો વા. કિં દેસિતન્તિ? સુત્તે વીમંસા દેસનાહારો. યથા અરિયસચ્ચાનિ નિક્ખેપો ચત્તારિ સચ્ચાનિ સાધારણાનિ અસાધારણાનિ ચ. યાનિ ચ અટ્ઠારસ પદાનિ દુક્ખતો સત્ત પદાનિ સઙ્ખેપેન કાયિકેન ચેતસિકેન દુક્ખેન, અપ્પિયસમ્પયોગેન પિયવિપ્પયોગેન ચ તીહિ ચ સઙ્ખતાહિ. તત્થ તીણિ સઙ્ખતલક્ખણાનિ તિસ્સો દુક્ખતા ઉપ્પાદો સઙ્ખતલક્ખણં, સઙ્ખારદુક્ખતાય દુક્ખતા ચ સઙ્ખતલક્ખણં, વિપરિણામદુક્ખતાય દુક્ખતાતિ અઞ્ઞથત્થં ચ સઙ્ખતલક્ખણં, દુક્ખદુક્ખતાય ચ દુક્ખતા, ઇમેસં તિણ્ણં સઙ્ખતલક્ખણાનં તીસુ વેદનાભૂમીસુ અદુક્ખમસુખા વેદના ઉપ્પાદો સઙ્ખતલક્ખણં, સઙ્ખારદુક્ખતાય ચ દુક્ખતા તયો સઙ્ખતલક્ખણં, સુખા વેદનાય ચ વિપરિણામદુક્ખતાય ચ દુક્ખતાતિ અઞ્ઞથત્તં સઙ્ખતલક્ખણં, દુક્ખાવેદના દુક્ખદુક્ખતા ચ દુક્ખતા ઇમમ્હિ ઇમેસુ નવપદેસુ પઠમકેસુ સત્તસુ પદેસુ સોળસસુ પદેસુ દુક્ખા પરિયેસિતબ્બા, એકાદસ દુક્ખતાય ચ લક્ખણં નિદ્દેસે નિદ્દિટ્ઠં. પાતુભાવલક્ખણા જાતિયા ચ પાતુભાવચુતિલક્ખણો ચુતોતિ વિત્થારેન પન્નરસપદાનિ કત્તબ્બાનિ, એવં સાધારણાનિ અસાધારણાનિ ચ સત્તસુ દસસુ પદેસુ સઞ્ઞાસ તિવિધે ચ સાસનપ્પટ્ઠાને અટ્ઠારસવિધેસુ ચ સુત્તાધિટ્ઠાનેસુ દસવિધેસુ ચ સુત્તવિધેય્યેસુ સોળસવિધેસુ ચ હારેસુ એકવીસતિવિધાય ચ પવિચયવીમંસાયાતિ ઇદં દેસિતં. યથાભૂતઞ્ચ દેસિતન્તિ, અયં વુચ્ચતિ દેસનાહારો.

૪૪. તત્થ કતમો વિચયો હારો?

પદં પઞ્હા ચ પુચ્છા ચ, કિં પુબ્બં કિઞ્ચ પચ્છિમં;

અનુગીતિ સા ચ વિચયો, હારો વિચયોતિ નિદ્દિટ્ઠો.

પદન્તિ પઠમં પદં. તસ્સ કો અત્થો? યં ભગવા પુટ્ઠો આયસ્મતા અજિતેન તં ગહેતબ્બં, કતિપદાનિ પુટ્ઠાનિ યથાકિં કેનસ્સુ નિવુતો લોકોતિ ગાથા, ઇમાનિ કતિપદાનિ ચત્તારિ ઇતિ વિસજ્જનાય પુચ્છા. યત્તકેહિ પદેહિ ભગવતા વિસજ્જિતાનિ પદાનિ ઇતિ પુચ્છાય ચ યા પદાનં સઙ્કાસના, ઇદં વુચ્ચતિ પદન્તિ.

પઞ્હાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ. કતિ પઞ્હા? એકો વા દ્વે વા તદુત્તરિ વા ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ એકો પઞ્હો, અત્થાનુપરિવત્તિ બ્યઞ્જનં હોતિ, સમ્બહુલાનિપિ પદાનિ એકમેવત્થં પુચ્છતિ. ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ અનુપરિવત્તીનિ તં બ્યઞ્જનેન એકો પઞ્હોવ હોતિ. કેનસ્સુ નિવુતો લોકોતિ લોકં સન્ધાય પુચ્છતિ, કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસીતિ તંયેવ પુચ્છતિ. કિંસુ તસ્સ મહબ્ભયન્તિ તંયેવ પુચ્છતિ. એવં અત્થાનુપરિવત્તિ બ્યઞ્જનં એકો પઞ્હો હોતિ, સો પઞ્હો ચતુબ્બિધો એકંસબ્યાકરણીયો વિભજ્જબ્યાકરણીયો પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો ઠપનિયોતિ. તત્થ ચક્ખુ અનિચ્ચન્તિ એકંસબ્યાકરણીયો, યં અનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ વિભજ્જબ્યાકરણીયો, સિયા અનિચ્ચં ન ચક્ખુ, યાનિપિ આયતનાનિ ચ ન ચક્ખુ, તાનિપિ અનિચ્ચન્તિ ન ચક્ખુયેવ, અયં વિભજ્જબ્યાકરણીયો, યં ચક્ખુ તં ચક્ખુન્દ્રિયં નેતિ પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો, તં ચક્ખુ તથાગતોતિ ઠપનિયો. અઞ્ઞત્ર ચક્ખુનાતિ ઠપનિયો પઞ્હો. ઇદં પઞ્હં ભગવા કિં પુચ્છિતો, લોકસ્સ સંકિલેસો પુચ્છિતો. કિં કારણં? તિવિધો હિ સંકિલેસો તણ્હાસંકિલેસો ચ દિટ્ઠિસંકિલેસો ચ દુચ્ચરિતસંકિલેસો ચ. તત્થ અવિજ્જાય નિવુતોતિ અવિજ્જં દસ્સેતિ, જપ્પાતિ તણ્હં દસ્સેતિ, મહબ્ભયન્તિ અકુસલસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં દસ્સેતિ, સોતં નામ સુખવેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ દુક્ખવેદનીયો વિપાકો ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ ભગવા વિસજ્જેતિ, ચતૂહિ યો પદેહિ અવિજ્જાય નિવુતો લોકોતિ…પે… એવં વુચ્ચતિ.

૪૫. તદુત્તરિ પટિપુચ્છતિ, સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ ગાથા, ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છતિ તં ભગવા દ્વીહિ પદેહિ વિસજ્જેતિ.

યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે.

ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ દ્વીહિ પદેહિ વિસજ્જેતિ. ઇદં પદન્તિ પુચ્છિતો, તસ્સ સંકિલિટ્ઠસ્સ લોકસ્સ વોદાનં પુચ્છિતો, સોતાનિ છ તણ્હાકાયા બહુલાધિવચનેન નિદ્દિટ્ઠા ભવન્તિ સબ્બેહિ આયતનેહિ. તાનિ સોતાનિ કેન નિવારિયન્તીતિ પરિયુટ્ઠાનપહાનં પુચ્છતિ, કેન સોતા પિધીયરેતિ અનુસયસમુગ્ઘાતં પુચ્છતિ. તત્થ ભગવા છસુ દ્વારેસુ સતિયા દેસેતિ, યો હિ સમ્પજાનો વિહરતિ સતિદોવારિકે ચ તસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ ગુત્તાનિ સમ્ભવન્તિ. તત્થ ગુત્તેસુ ઇન્દ્રિયેસુ યા યા વિપસ્સના, સા સા તેસં તેસં સોતાનં તસ્સા ચ અવિજ્જાય યો લોકો નિવુતો અચ્ચન્તપહાનાય સંવત્તતિ. એવં સોતાનિ પિહિતાનિપિ ભવન્તિ તતો ઉત્તરિ પુચ્છતિ.

પઞ્ઞા ચ સતિ ચ નામરૂપસ્સ ખો તસ્સ ભગવન્તં પુટ્ઠુમાગમ્મ કત્થેતં ઉપસમ્મતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ ભગવા એકેન પદેન વિસજ્જેતિ.

યમેતં પઞ્હં અપુચ્છિ [પુચ્છસે પઞ્હં (પી. ક.) પસ્સ સુ. નિ. ૧૦૪૩], અજિત તં વદામિ તે…પે…;

વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપસમ્મતિ.

ઇમિના પઞ્હેન કિં પુચ્છતિ? અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતું પુચ્છતિ, તં ભગવા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા વિસજ્જેતિ. તત્થ પઠમેન પઞ્હેન સંકિલેસં પુચ્છતિ. દુતિયેન પઞ્હેન વોદાનં પુચ્છતિ. તતિયેન પઞ્હેન સોપાદિસેસનિબ્બાનધાતું પુચ્છતિ. ચતુત્થેન પઞ્હેન અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતું પટિપુચ્છતિ તતો ઉત્તરિ પટિપુચ્છતિ.

યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા [સેક્ખા (ક.) પસ્સ સુ. નિ. ૧૦૪૪] પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસ.

ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છતિ. કતિ ચ પન તે પઞ્હે સઙ્ખાતધમ્મા ચ અરહન્તા સેક્ખા ચ? કિં પુબ્બં કિઞ્ચ પચ્છિમન્તિ અયમત્થો. તત્થ કતરં પઠમં પુચ્છતિ, કતરં પચ્છા? અરહન્તં પઠમં પુચ્છતિ. સેક્ખધમ્મે તત્થ કેન પદેન સઙ્ખાતધમ્માતિ અરહન્તો ગહિતા, પુથૂતિ સેક્ખા ગહિતા. તેસં મે નિપકોતિ સાધારણં પદં ભગવન્તં પુચ્છતિ. તસ્સ સાધારણાનિ ચ અસાધારણાનિ ચ પઞ્હેસુ પુચ્છિતબ્બાનિ. તં ભગવા વિસજ્જેતિ. ન તથા પુટ્ઠં, પઠમં પુટ્ઠં, તં પચ્છા વિસજ્જેતિ. યં પચ્છા પુચ્છિતં પઠમં વિસજ્જેતિ. કિઞ્ચ ઇદં પુચ્છિતં વિસુદ્ધાનં વિસુજ્ઝન્તાનઞ્ચ કા ઇરિયાતિ ઇદં પુચ્છિ, તં કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય. મનસાનાવિલો સિયાતિ પરિયુટ્ઠાનાનિ વિતક્કેન ચ ભગવા નિવારેતિ, દ્વે પન વિતક્કઅનાવિલતાય પરિયુટ્ઠાનં, યથા નીવરણેસુ નિદ્દિટ્ઠં. કુસલા સબ્બધમ્મેસૂતિ અરહન્તં વિસજ્જેતિ.

કેનસ્સુ તરતિ ઓઘન્તિ ગાથા, ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ. ચત્તારોયેવ પઞ્હા. કિં કારણં, ન હિ એત્થ અત્થાનુપરિવત્તિ બ્યઞ્જનં [યથાનુપરિવત્થિવજ્જં (પી. ક.)] યથા પઠમં અજિતપઞ્હેસુ, તસ્સ ન એકંસેન બહૂનિ વિસજ્જનાનિ, બહુકા પઞ્હા, એકોવ ન ચાપિ, સબ્બે પુચ્છતિ, પુબ્બે વિસજ્જિતો, યથા ચતુત્થો અજિતોપઞ્હે, યં એત્થ યથાભૂતં પરિયેસનાપદબન્ધેન વિસજ્જનાયો એવં યથાભૂતં પરિયેસતિ. યો પુન એત્થ યં એવં પુચ્છતિ તત્થ અયમાકારો પુચ્છનાયં અન્તોજટા બહિજટાતિ ગાથા [સં. નિ. ૧.૨૯] પુચ્છિતવિસજ્જનાય મગ્ગિતબ્બા. કથં વિસજ્જિતાતિ ભગવાતિ વિસજ્જેતિ? સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞોતિ ગાથા. તત્થ ચિત્તભાવનાય સમથા, પઞ્ઞાભાવનાય વિપસ્સના. તત્થ એવં અનુમીયતિ, યે ધમ્મા સમથેન ચ વિપસ્સનાય ચ પહીયન્તિ, તે ઇમે અન્તોજટા બહિજટા. તત્થ વિસજ્જનં સમથેન રાગો પહીયતિ, વિપસ્સનાય અવિજ્જા. અજ્ઝત્તવત્થુકો રાગો અન્તોજટા, બાહિરવત્થુકો રાગો બહિજટા. અજ્ઝત્તવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ, અયં અન્તોજટા. એકસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ ચ બાહિરવત્થુકાનિ બહિજટા, યા હિ અજ્ઝત્તવત્થુકા યા દિટ્ઠિભાગિયેન ભવિસ્સતિ, અયં જટા. તથા સંખિત્તેન યા કાચિ અજ્ઝત્તવત્થુકા તણ્હા ચ દિટ્ઠિ ચ, અયં અન્તોજટા. યા કાચિ બાહિરવત્થુકા તણ્હા ચ દિટ્ઠિ ચ, અયં બહિજટા.

યથા દેવતા ભગવન્તં પુચ્છતિ ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ ગાથા [સંયુત્તનિકાયે]. તત્થ ભગવા વિસજ્જેતિ ‘‘છેત્વા નદ્ધિં વરત્તં ચા’’તિ ગાથા, ઇદં ભગવા દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં વિસજ્જેતિ. ઇમાય વિસજ્જનાય ભગવા અનુમીયતિ કિલેસે એત્થ પુરિમાય ગાથાય નિદ્દિસિતબ્બેન. તં હિ ચતુચક્કન્તિ ચત્તારો વા હત્થપાદા. નવદ્વારન્તિ નવ વણમુખાનિ. યથા ચતુચક્કન્તિ ચત્તારો ઉપાદાના, ઉપાદાનપ્પચ્ચયા ભવો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો. નવદ્વારન્તિ નવ માનવિધા, માનજાતિકાય હિ દુક્ખં સેય્યેનમ્હિ પરસો તીણિ તિકાનિ પુણ્ણં. તિકેન સંયુત્તં હિ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો. તત્થ નદ્ધીતિ તણ્હા વિસજ્જીયતિ. વરત્તન્તિ માનં વિસજ્જેતિ, ઇચ્છા લોભો ચ પાપકોતિ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો. તત્થ વિસમલોભો પાપકોતિ નિદ્દિસિયતિ સમૂલતણ્હન્તિ. અઞ્ઞાણમૂલકા તણ્હાતિ અઞ્ઞાણમૂલકા તણ્હા, તણ્હાય ચ દિટ્ઠિયા ચ પહાનં. યે ચ પુન અઞ્ઞેપિ કેચિ ચતુચક્કયોગેન તેનેવ કારણેન ચ યુજ્જન્તિ, સંસારગામિનો ધમ્મા સબ્બે નિદ્દિસિતબ્બા. તત્થાયં ગાથા વિસજ્જના પુચ્છાય ચ વિસજ્જનાય સમેતિ [સમંતિ (પી.)]. યં યદિ સન્દેન અથ સહ બ્યાકરણેન અનુગીતિયં ચ સો વિચયોતિ ભગવા યત્તકાનિ પદાનિ નિક્ખિપતિ, તત્તકેહિ અનુગાયતિ.

૪૬. અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દૂતેય્યં ગન્તુમરહતિ [કાતુમરહતિ (પી. ક.) પસ્સ અ. નિ. ૮.૧૬]. ઇમાનિ અટ્ઠ પદાનિ નિક્ખિત્તાનિ. છહિ પદેહિ ભગવા અનુગાયતિ.

‘‘યો વે ન બ્યથતિ [બ્યાથતિ (ક.)] પત્વા, પરિસં ઉગ્ગવાદિનિં;

ન ચ હાપેતિ વચનં, ન ચ છાદેતિ સાસનં.

‘‘અસન્દિદ્ધિં ચ ભણતિ, પુચ્છિતો ન ચ કુપ્પતિ;

સ વે તાદિસકો ભિક્ખુ, દૂતેય્યં ગન્તુમરહતી’’તિ.

તત્થ પન ભગવા યત્તકાનિ પદાનિ નિક્ખિપતિ, તત્તકેહિ અનુગાયતિ. સત્તહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો કલ્યાણમિત્તો પિયો ગરુભાવનીયોતિ વિત્થારેન, ઇદં ભગવા સત્તહિ પદેહિ અનુગાયતિ. ઇતિ બહુસ્સુતવા અનુગાયતિ, અપ્પતરકથં પદં વા નિક્ખેપો, બહુસ્સુતવા નવ પદાનિ નિક્ખેપો, અપ્પતરિકા અનુગીતિયા બહુતરિકા અનુગાયતિ. અયં વુચ્ચતિ તે અનુગીતિ ચ વિચયો, અયં વિચયો નામ હારો.

તત્થ કતમો યુત્તિહારો?

સબ્બેસં હારાનં, યા ભૂમી યો ચ ગોચરો તેસં;

યુત્તાયુત્તિ પરિક્ખા, હારો યુત્તીતિ નિદ્દિટ્ઠો.

હારાનં સોળસન્નં યથા દેસના યથા વિચયો યો ચ નિદ્દિસિયતિ, અયં નિદ્દેસો. અયં પુચ્છા સુત્તેસુ ન યુજ્જતીતિ યા તત્થ વીમંસા, અયં યુત્તિ.

યથા હિ સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ, અત્થિ હેતુ અત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય, સહેતૂ સપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ, અત્થિ હેતુ અત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા. સીલવતા, આનન્દ, પુગ્ગલેન ન વેય્યાકરણિયા કિન્તિ મે વિપ્પટિસારો ઉપ્પાદેય્ય…પે… અબ્યાકરણં કત્તબ્બં, અયં વિસુદ્ધિયા મગ્ગો. તસ્સ હેતુ કો પચ્ચયો, સીલક્ખન્ધસ્સ ચત્તારિ ચત્તારિ હેતુ ચ પચ્ચયો ચ. સપ્પુરિસસંસેવો યો ચ પતિરૂપદેસવાસો ચ, અયં ઉપાદાપચ્ચયતા સપ્પચ્ચયો. યં પોરાણકમ્મં અસ્સ વિપાકો પચ્ચયો, તાય પચ્ચયાય અત્તસમ્માપણિધિ, અયં હેતુ. ઇતિ સીલક્ખન્ધો સહેતુ સપ્પચ્ચયોતિ ઇદં લોકિકં સીલં.

યં પન લોકુત્તરં સીલં, તસ્સ તીણિ ઇન્દ્રિયાનિ પચ્ચયો – સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં – અયં પચ્ચયો. સતિન્દ્રિયઞ્ચ પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ હેતુ. પઞ્ઞાય નિબ્બેધગામિનિયા, યં સીલં જાયતિ. સોતાપન્નસ્સ ચ સીલં તેનાયં હેતુ અયં પચ્ચયો. યં પુન સમાધિનો પસ્સદ્ધિ ચ પીતિ ચ પામોજ્જં પચ્ચયો. યં સુખં હેતુ તેન સમાધિક્ખન્ધો સહેતુ સપ્પચ્ચયો. યં સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં પઞ્ઞા. તસ્સ પરતોઘોસો અજ્ઝત્તં ચ યોનિસો મનસિકારો હેતુ ચ પચ્ચયો ચ, ઇતિ ઇમે તયો ખન્ધા સહેતૂ સપ્પચ્ચયા એવં સત્ત પઞ્ઞા. સત્તબ્યાકરણીસુ ચ સુત્તેસુ ન યુજ્જતિ. અયં યુત્તિહારો. સો ચતૂસુ મહાપદેસેસુ દટ્ઠબ્બો.

૪૭. તત્થ કતમં પદટ્ઠાનં?

ધમ્મં દેસેતિ જિનો, તસ્સ ચ ધમ્મસ્સ યં પદટ્ઠાનં;

ઇતિ યાવ સબ્બધમ્મા, એસો હારો પદટ્ઠાનો.

તત્થ પઞ્ચકામગુણા કામરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. યેસં કેસઞ્ચિ કામરાગો ઉપ્પજ્જતિ ઉપ્પન્નો વા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ વા, એતેસુ યેપિ પઞ્ચસુ રૂપેસુ આયતનેસુ નાઞ્ઞત્ર એતેહિ કામરાગસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ. વુચ્ચતે, તેન પઞ્ચ કામગુણા કામરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ રૂપરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. મનિન્દ્રિયં ભવરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. પઞ્ચક્ખન્ધા સક્કાયદિટ્ઠિયા પદટ્ઠાનં. એકસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ દિટ્ઠિરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. કામધાતુ કામરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. અરૂપધાતુ અરૂપરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. સુખસઞ્ઞા કામરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. બ્યાપાદસઞ્ઞા બ્યાપાદસ્સ પદટ્ઠાનં. અસમ્પજઞ્ઞતા સમ્મોહસ્સ પદટ્ઠાનં. નવ આઘાતવત્થૂનિ બ્યાપાદસ્સ પદટ્ઠાનં. નવવિધં માનં [નવમાનં વિધમાનસ્સ (પી. ક.)] માનસ્સ પદટ્ઠાનં. સુખા વેદના રાગાનુસયસ્સ પદટ્ઠાનં. દુક્ખા વેદના પટિઘાનુસયસ્સ પદટ્ઠાનં. અદુક્ખમસુખા વેદના અવિજ્જાનુસયસ્સ પદટ્ઠાનં. અત્તવાદુપાદાનઞ્ચ મુસાવાદો ચ લોભસ્સ પદટ્ઠાનં. પાણાતિપાતો ચ પિસુણવાચા ચ ફરુસવાચા ચ બ્યાપાદસ્સ પદટ્ઠાનં. મિચ્છત્તઞ્ચ સમ્ફપ્પલાપો ચ મોહસ્સ પદટ્ઠાનં. ભવં ભોગઞ્ચ વોકારો અહંકારસ્સ પદટ્ઠાનં. બાહિરાનં પરિગ્ગહો મમંકારસ્સ પદટ્ઠાનં. કાયસ્સ સઙ્ગં [કાયવઙ્કં (પી.)] દિટ્ઠિયા પદટ્ઠાનં. કાયિકદોસો દોસસ્સ પદટ્ઠાનં. કાયિકકાસાવો લોભસ્સ પદટ્ઠાનં. યો યો વા પન ધમ્મો યેન યેન આરમ્મણેન ઉપ્પજ્જતિ સચ્ચાધિટ્ઠાનેન વા ધમ્માધિટ્ઠાનેન વા અનુસયનેન વા, સો ધમ્મો તસ્સ પદટ્ઠાનં. તેન સારમ્મણેન સો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ.

યથા મનુસ્સો પુરિમસ્સ પદસ્સ પદટ્ઠાનં અલભન્તો દુતિયં પદં ઉદ્ધરતિ, સો પચ્છાનુપદં સંહરતિ. યદિ પન યો ન દુતિયપદસ્સ પદટ્ઠાનં લભતિ, અપરં પદં ઉદ્ધરતિ. તસ્સ યો ચેસો પચ્ચયો ભવતિ. એવં ધમ્મો કુસલો વા અકુસલો વા અબ્યાકતો વા પદટ્ઠાનં અલભન્તો ન પવત્તતિ. યથા પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ યોનિલાભો [યોનિસો લાભો (પી.)], અયં વુચ્ચતિ પદટ્ઠાનો હારો.

૪૮. તત્થ કતમો લક્ખણો હારો?

વુત્તમ્હિ એકધમ્મે, યે ધમ્મા એકલક્ખણા તેન;

સબ્બે ભવન્તિ વુત્તા, સો હારો લક્ખણો નામ.

યેસઞ્ચ સુસમારદ્ધા, નિચ્ચં કાયગતાસતીતિ ગાથાય વુત્તાય કાયગતાસતિયા વુત્તા વેદનાગતા ચિત્તગતા ધમ્મગતા ચ સતિ ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં એકેન સતિપટ્ઠાનેન. ન હિ ચિત્તં એકસ્મિં વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા પવત્તતિ, નાનાસુ ગતીસુ પવત્તતિ, કાયગતાસતિયા વુત્તાય વુત્તા વેદનાગતા ચિત્તધમ્મગતા ચ. ન હિ કાયગતાસતિયા ભાવિતાય સતિપટ્ઠાના ચત્તારો ભાવનાપારિપૂરિં ન ગચ્છન્તિ. એવં તસ્સદિસેસુ ધમ્મેસુ વુત્તેસુ સબ્બધમ્મા વુત્તા ચ ભવન્તિ.

સચિત્તપરિયોદાપનં, એતં બુદ્ધાન સાસનન્તિ ગાથા ચેતસિકા ધમ્મા વુત્તા, ચિત્તે રૂપં વુત્તં. ઇદં નામરૂપં દુક્ખં અરિયસચ્ચં. તતો સચિત્તપરિયોદાપના યં યં ઓદપેતિ, તં દુક્ખં. યેન ઓદપેતિ, સો મગ્ગો. યતો ઓદપના, સો નિરોધો. ચક્ખું ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તત્થ સહજાતા વેદના સઞ્ઞા ચેતના ફસ્સો મનસિકારો એતે તે ધમ્મા એકલક્ખણા ઉપ્પાદલક્ખણેન. યો ચ રૂપે નિબ્બિન્દતિ, વેદનાય સો નિબ્બિન્દતિ, સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણેસુપિ સો નિબ્બિન્દતિ. ઇતિ યે એકલક્ખણા ધમ્મા, તેસં એકમ્હિ ધમ્મે નિદ્દિટ્ઠે સબ્બે ધમ્મા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ, અયં વુચ્ચતિ લક્ખણો હારો.

તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો?

નિરુત્તિ અધિપ્પાયો ચ, બ્યઞ્જના દેસનાય ચ;

સુત્તત્થો પુબ્બાપરસન્ધિ, એસો હારો ચતુબ્યૂહો.

તત્થ કતમા નિરુત્તિ, સા કથં પરિયેસિતબ્બા [પસ્સિતબ્બા (પી. ક.)]? યથા વુત્તં ભગવતા એકાદસહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ખિપ્પં ધમ્મેસુ મહત્તં પાપુણાતિ, અત્થકુસલો ચ હોતિ, ધમ્મકુસલો ચ હોતિ, નિરુત્તિકુસલો ચ હોતિ, ઇત્થાધિવચનકુસલો ચ હોતિ, પુરિસાધિવચનકુસલો ચ, વિપુરિસાધિવચનકુસલો ચ, અતીતાધિવચનકુસલો ચ, અનાગતાધિવચનકુસલો ચ, પચ્ચુપ્પન્નાધિવચનકુસલો ચ. એકાધિપ્પાયેન કુસલો નાનાધિપ્પાયેન કુસલો. કિમ્હિ દેસિતં, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં. ઇત્થાધિવચનેન પુરિસાધિવચનેન વિપુરિસાધિવચનેન સબ્બં યથાસુત્તં નિદ્દિટ્ઠં. તં બ્યઞ્જનતો નિરુત્તિકોસલ્લતો યો યં સુત્તસ્સ સુનિરુત્તિદુન્નિરુત્તિતં અવેક્ખતિ, ઇદં એવં નિરોપયિતબ્બં. ઇદમ્પિ ન નિરોપયિતબ્બં. ઇદં વુચ્ચતે નિરુત્તિકોસલ્લં.

૪૯. તત્થ કતમં અધિપ્પાયકોસલ્લં? યથાદેસિતસ્સ સુત્તસ્સ સબ્બસ્સ વારં ગચ્છતિ ઇમેન ભગવતા દેસિતબ્બન્તિ. યથા કિં અપ્પમાદો અમતં પદં, પમાદો મચ્ચુનો પદન્તિ ગાથા. એત્થ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે અસીતિમેવ આકઙ્ખન્તિ તે અપ્પમત્તા વિહરિસ્સન્તિ, અયં અધિપ્પાયો.

યોગસ્સ કાલં ન નિવત્તતિ યા ચ, સો ન તત્થ પાપિન્તવે ભવન્તિ;

વેદનામગ્ગઇસિના [વેદનામગ્ગં ઇસિના (પી.)] પવેદિતં, ધુતરજાસવા દુક્ખા પમોક્ખાતા.

એત્થ ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે દુક્ખે નાસ્સાદકા [દુક્ખેન સાધકા (પી.)], તે વીરિયમારભિસ્સન્તિ દુક્ખક્ખયાયાતિ. અયં તત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. ઇતિ ગાથાય વા બ્યાકરણેન વા દેસિતે ઇમિના સુત્તેન સાધકા, યો એવં ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જતીતિ સો અધિપ્પાયો, અયં વુચ્ચતિ દેસનાધિપ્પાયો.

તત્થ કતમો પુબ્બાપરસન્ધિ? યં ગાથાયં વા સુત્તેસુ વા પદાનિ અસીતિ તાનિ ભવન્તિ એવં વા એવમેતિ તસ્સા ગાથાય સુત્તસ્સ વા યાનિ પુરિમાનિ પદાનિ યાનિ ચ પચ્છિમકાનિ, તાનિ સમોસારેતબ્બાનિ. એવં સો પુબ્બાપરેન સન્ધિ ઞાયતિ. યા એકા સમારદ્ધા ગાથા દ્વે તીણિ વા તસ્સ મેકદેસે ભાસિતાનં અભાસિતાહિ ગાથાહિ અનિદ્દિટ્ઠો અત્થો ભવતિ તદુપધારિતબ્બં. યંવ સબ્બા [યં વત્તબ્બં (પી.)] ઇતિસ્સ પરિયેસમાનસ્સ પરિયેસના કઙ્ખા, તસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ પઞ્ઞત્તીનં અપરે પરિયેસિતબ્બં. ઇદં વુચ્ચતે પુબ્બાપરેન સન્ધિ. કોસલ્લન્તિ વત્થુતો નિદાનકોસલ્લં. બ્યઞ્જનતો નિરુત્તિકોસલ્લં. દેસનાધિપ્પાયકોસલ્લં. પુબ્બાપરેન સન્ધિકોસલ્લં. તત્થ તસ્સ ગાથા પરિયેસિતા નિદાનં વા. ઉપલબ્ભિતું ન અત્થો નિદ્દિસિતબ્બો વત્થુતો નિદાનકોસલ્લં અત્થકોસલ્લં ઇમેહિ ચતૂહિ પદેહિ અત્થો પરિયેસિયન્તો યથાભૂતં પરિયિટ્ઠો હોતિ. અથ ચ સબ્બો વત્થુતો વા નિદાનેન વા યો અધિપ્પાયો બ્યઞ્જનો નિરુત્તિ સન્ધિ ચ અનુત્તરો એસો પુબ્બાપરેન એવં સુત્તત્થેન દેસિતબ્બં. અયં ચતુબ્યૂહો હારો.

૫૦. તત્થ કતમો આવટ્ટો હારો?

એકમ્હિ પદટ્ઠાને, પરિયેસતિ સેસકં પદટ્ઠાનં;

આવટ્ટતિ પટિપક્ખે, આવટ્ટો નામ સો હારો.

યથા કિં ઉન્નળાનં પમત્તાનન્તિ ગાથાયો. યં પમાદો, ઇદં કિસ્સ પદટ્ઠાનં? કુસલાનં ધમ્માનં ઓસગ્ગસ્સ. કુસલધમ્મોસગ્ગો પન કિસ્સ પદટ્ઠાનં? અકુસલધમ્મપટિસેવનાય. કિસ્સ પદટ્ઠાનં, કુસલધમ્મપટિસેવનાય? કિસ્સ પદટ્ઠાનં, કિલેસવત્થુપટિસેવનાય? ઇતિ પમાદેન મોહપક્ખિયા દિટ્ઠિ અવિજ્જા છન્દરાગપક્ખિયા. તત્થ તણ્હા ચ દિટ્ઠિ ચત્તારો આસવા તણ્હા કામાસવો ચ ભવાસવો ચ દિટ્ઠાસવો ચ અવિજ્જાસવો ચ. તત્થ ચિત્તે અત્થીતિ દિટ્ઠિ ચેતસિકેસુ નિચ્ચન્તિ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અજ્ઝાવહનેન કામાસવો, ઉપપત્તીસુ આસત્તિ ભવાસવો. તત્થ રૂપકાયો કામાસવસ્સ ભવાસવસ્સ ચ પદટ્ઠાનં. નામકાયો દિટ્ઠાસવસ્સ અવિજ્જાસવસ્સ ચ પદટ્ઠાનં.

તત્થ અલ્લિયનાય અજ્ઝત્તવાહનં કામાસવસ્સ લક્ખણં. પત્થનગન્થનઅભિસઙ્ખારકાયસઙ્ખારણં ભવાસવસ્સ લક્ખણં, અભિનિવેસો ચ પરામાસો ચ દિટ્ઠાસવસ્સ લક્ખણં. અપ્પટિવેધો ધમ્મેસુ અસમ્પજઞ્ઞા ચ અવિજ્જાસવસ્સ લક્ખણં. ઇમે ચત્તારો આસવા ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ. કામાસવો કામુપાદાનં, ભવાસવો ભવુપાદાનં, દિટ્ઠાસવો દિટ્ઠુપાદાનં, અવિજ્જાસવો અત્તવાદુપાદાનં, ઇમેહિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ પઞ્ચક્ખન્ધા. તત્થ અવિજ્જાસવો ચિત્તે પહાતબ્બો, સો ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સિસ્સ પહીયતિ. દિટ્ઠાસવો ધમ્મેસુ પહાતબ્બો, સો ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિસ્સ પહીયતિ. ભવાસવો આસત્તિયા પહાતબ્બો, સો વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સિસ્સ પહીયતિ. કામાસવો પઞ્ચસુ કામગુણેસુ પહાતબ્બો, સો કાયે કાયાનુપસ્સિસ્સ પહીયતિ. તત્થ કાયાનુપસ્સના દુક્ખમરિયસચ્ચં ભજતિ. વેદનાનુપસ્સના પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પચ્ચયો સુખિન્દ્રિયસ્સ દુક્ખિન્દ્રિયસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ દોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ ઉપેક્ખિન્દ્રિયસ્સ, સત્તકિલેસોપચારો તેન સમુદયં ભજતિ. ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સના નિરોધં ભજતિ. ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સના મગ્ગં ભજતિ. તેનસ્સ ચતૂસુ ચ દસ્સનેન તસ્સેવ સબ્બે પહીયન્તિ, યેન નિદ્દિટ્ઠા પઠમં ઉન્નળાનં પમત્તાનં તેસં વડ્ઢન્તિ આસવા. જાનતો હિ પસ્સતો આસવાનં ખયો દુક્ખં સમુદયો નિરોધો મગ્ગો હિ અકુસલા ધમ્મા. એવં પરિયેસિતબ્બા. યાવ તસ્સ અકુસલસ્સ ગતિ તતો પટિપક્ખેન અકુસલે ધમ્મે પરિયેસતિ તેસં કિલેસાનં હારેન આવટ્ટતિ. અયં વુચ્ચતે આવટ્ટો હારો. એવં સુક્કાપિ ધમ્મા પરિયેસિતબ્બા. અકુસલધમ્મે આગમિસ્સ.

તત્થ આવટ્ટસ્સ હારસ્સ અયં ભૂમિ સતિ ઉપટ્ઠાના ચ વિપલ્લાસા ચ ચત્તારિ ઞાણાનિ સક્કાયસમુપ્પાદાયગામિની ચ પટિપદા સક્કાયનિરોધગામિની પટિપદા.

૫૧. તત્થ કતમો વિભત્તિ હારો? યં કિઞ્ચિ વિભજ્જબ્યાકરણીયં વુચ્ચતિ વિભત્તિ હારો. યથા કિં આગન્ત્વા ચ પુન પુગ્ગલો હોતિ, નો વાગતં ન પરિભાસતિ [નો વા ન પરિભાસતિ (પી.), ન તાવાયં પરિભાસિ (ક.)] પરિપુચ્છતાય પઞ્હાય અતિયનં એકસ્સ કિઞ્ચિ – અયં વુચ્ચતે વિભત્તિ હારો.

તત્થ કતમો પરિવત્તનો હારો. યં કિઞ્ચિ પટિપક્ખનિદ્દેસો, અયં વુચ્ચતિ પરિવત્તનો હારો. યથા વુત્તં ભગવતા સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતીતિ વિત્થારેન સબ્બાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ. અયં વુચ્ચતે પરિવત્તનો હારો.

તત્થ કતમો વેવચનો હારો?

વેવચનેહિ અનેકેહિ, એકં ધમ્મં પકાસિતં;

સુત્તે યો જાનાતિ સુત્તવિદૂ, વેવચનો નામ સો હારો.

યથા આયસ્મા સારિપુત્તો એકમ્હિ વત્થુમ્હિ વેવચનેન નાનાવુત્તેન ભગવતા પસંસિતો ‘‘મહાપઞ્ઞો સારિપુત્તો હાસપઞ્ઞો જવનપઞ્ઞો’’તિ ઇદં પઞ્ઞાય વેવચનં. યથા ચ મગ્ગવિભઙ્ગે નિય્યાનત્થો એકમેકં મગ્ગઙ્ગં વેવચનેહિ નિદ્દિટ્ઠં. એવં અવિજ્જાય વેવચના. એકં અકુસલમૂલં તદેવ સન્તં તેસુ તેસુ જનપદેસુ તેન તેન પજાનન્તિ. ન હિ અનેન તદેવપિ આલપિયન્તિ અઞ્ઞં ભજતિ. સબ્બકામજહસ્સ ભિક્ખુનોતિ કામા આલપિતા. યસ્સ નિત્થિણ્ણો સઙ્કોતિ તેયેવ કામે સઙ્કાતિ આલપતિ. સુણમાનસ્સ પુરેતરં રજ્જન્તિ તેયેવ કામે રજ્જન્તિ આલપતિ. એવં સુત્તમ્હિ યો ધમ્મો દેસિયતિ તસ્સ પરિયેટ્ઠિ ‘‘કતમસ્સ ધમ્મસ્સ ઇદં નામં કતમસ્સ ઇદં વેવચન’’ન્તિ. સબ્બઞ્ઞૂ હિ યેસં યેસં યા નિરુત્તિ હોતિ, યથાગામિ તેન તેન દેસેતીતિ તસ્સ વેવચનં પરિયેસિતબ્બં. અયં વેવચનો હારો.

૫૨. તત્થ કતમો પઞ્ઞત્તિ હારો? ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનીતિ સુત્તં નિદ્દિસતિ, નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ. યા સમુદયપઞ્ઞત્તિ. કબળીકારે આહારે અત્થિ છન્દો અત્થિ રાગો યાવ પતિટ્ઠિતં. તત્થ વિઞ્ઞાણં પભવપઞ્ઞત્તિં પઞ્ઞપેતિ. કબળીકારે આહારે નત્થિ છન્દો…પે… સમુગ્ઘાતિ પઞ્ઞત્તિ.

તસ્સ કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ પહાનપઞ્ઞત્તિં પઞ્ઞપેતિ. તણ્હા યસ્સ પુરક્ખતા પઞ્ઞા પરિવત્તતિ ગાથા મનાપપઞ્ઞત્તિં પઞ્ઞપેતિ. એવં પન મનાપપઞ્ઞત્તીતિ એકધમ્મં ભગવા પઞ્ઞપેતિ. ન હિ તણ્હા દુક્ખસમુદયોતિ કારેત્વા સબ્બત્થ તણ્હાસમુદયો નિદ્દિસિતબ્બો. યથા ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ વિનોદેતિ પજહતીતિ પટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ. એવં સબ્બેસં ધમ્માનં કુસલાનઞ્ચ અકુસલાનઞ્ચ યઞ્ચસ્સ ધમ્મક્ખેત્તં ભવતિ, સો ચેવ ધમ્મો તત્થ પવત્તતિ. તદવસિટ્ઠા ધમ્મા તસ્સાનુવત્તકા હોન્તિ. સા દુવિધા પઞ્ઞત્તિ – પરાધીનપઞ્ઞત્તિ ચ સાધીનપઞ્ઞત્તિ ચ. કતમા સાધીનપઞ્ઞત્તિ? સમાધિં, ભિક્ખવે [પસ્સ સં. નિ. ૩.૫], ભાવેથ, સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં સાધીનપઞ્ઞત્તિ પરાધીનપઞ્ઞત્તિ ચ, સા પઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞાય ચ સીલસ્સ ચ, યથા ચત્તારિ ઝાનાનિ ભાવેથ. તસ્સ અત્થિ સમાધિન્દ્રિયં મુદૂનિ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ તાનિ ચતુપરાધીનાનિ, તીણિ અવેચ્ચપ્પસાદેતિ પરાધીનં સમાધિન્દ્રિયં ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ પરાધીનાતિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ અપરાધીનં પઞ્ઞિન્દ્રિયં સતિપટ્ઠાનેસુ સમ્મપ્પધાનેસુ વીરિયિન્દ્રિયં. ઇતિ સકે પદટ્ઠાને સકે ખેત્તસાધીનો સો ધમ્મો, સો ચ તત્થ પઞ્ઞાપેતબ્બો. તસ્સ પટિપક્ખા નિઘાતો નિદ્દિસિતબ્બો. એત્થાયં અનેકાકારપઞ્ઞત્તિ કેન કારણેન અયં ધમ્મો પઞ્ઞત્તોતિ. અયં વુચ્ચતે પઞ્ઞત્તિ.

૫૩. તત્થ કતમો ઓતરણો હારો? છસુ ધમ્મેસુ ઓતારેતબ્બં. કતમેસુ છસુ? ખન્ધેસુ ધાતૂસુ આયતનેસુ ઇન્દ્રિયેસુ સચ્ચેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ. નત્થિ તં સુત્તં વા ગાથા વા બ્યાકરણં વા. ઇમેસુ છન્નં ધમ્માનં અઞ્ઞતરસ્મિં ન સન્દિસ્સતિ. એત્તાવતા એસ સબ્બા દેસના યા તા ખન્ધા વા ધાતુયો વા આયતનાનિ વા સચ્ચાનિ વા પટિચ્ચસમુપ્પાદો વા, તત્થ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં વેદનાક્ખન્ધો રાગદોસમોહાનં પદટ્ઠાનં. તત્થ તિસ્સો વેદનાયો તસ્સ સુખાય વેદનાય સોમનસ્સો સવિચારો, દુક્ખાય વેદનાય દોમનસ્સો સવિચારો, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ઉપેક્ખો સવિચારો. યં પુન તત્થ વેદયિતં ઇદં દુક્ખસચ્ચં, ખન્ધેસુ સઙ્ખારક્ખન્ધો તત્થ કાયો પમત્તં સઉપવત્તતિ, તઞ્ચ સઙ્ખારગતો દ્વિધા ચ ભવઙ્ગોતરણં કમ્મં તીણિ ચ સઙ્ખારાનિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારા વા અપુઞ્ઞા વા આનેઞ્જા વા હેતુ સબ્બસરાગસ્સ નો વીતરાગસ્સ, દોસસ્સ અભિસઙ્ખારાનિ ચ અવીતરાગો ચેતેતિ ચ પકપ્પેતિ ચ, વીતરાગો પન ચેતેતિ ચ નો અભિસઙ્ખરોતિ, યં ઉણ્હં વજિરં કટ્ઠે વા રુક્ખે વા અઞ્ઞત્થ વા પતન્તં ભિન્દતિ ચ ડહતિ ચ, એવં સરાગચેતના ચેતેતિ ચ અભિસઙ્ખરોતિ ચ. યથા સતં વજિરં ન ભિન્દતિ ન ચ ડહતિ, એવં વીતરાગચેતના ચેતેતિ ન ચ અભિસઙ્ખરોતિ. તત્થ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં એકો ખન્ધો અનિન્દ્રિયસરીરં સઞ્ઞાક્ખન્ધો.

તત્થ ધાતૂનં અટ્ઠારસ ધાતુયો. તત્થ યા રૂપી દસ ધાતુયો, તાસુ દેસિયમાનાસુ રૂપક્ખન્ધો નિદ્દિસિતબ્બો, દુક્ખં અરિયસચ્ચં. યેપિ ચ છ વિઞ્ઞાણકાયા મનોધાતુસત્તમા, તત્થ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો ચ નિદ્દિસિતબ્બો, દુક્ખં અરિયસચ્ચં. ધમ્મધાતુ પન ધમ્મસમોસરણા, સો ધમ્મો હેતુના ચ નિસ્સન્દેન ચ ફલેન ચ કિચ્ચેન ચ વેવચનેન ચ યેન યેન ઉપલબ્ભતિ, તેન તેન નિદ્દિસિતબ્બો. યદિ વા કુસલા યદિ વા અકુસલા યદિ વા અબ્યાકતા યદિ વા અસઙ્ખતા. દ્વાદસન્નં આયતનાનં દસ આયતનાનિ રૂપાનિ તં દુક્ખં અરિયસચ્ચં નિદ્દિસિતબ્બં. રૂપક્ખન્ધો ચ મનાયતનઞ્ચ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધેન નિદ્દિસિતબ્બં, દુક્ખં અરિયસચ્ચં. ધમ્માયતનં નાનાધમ્મસમોસરણં. તત્થ યે ધમ્મા ઇન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયેસુ નિદ્દિસિતબ્બા, યે અનિન્દ્રિયાનં અનિન્દ્રિયેસુ નિદ્દિસિતબ્બા. પરિયાયતો ચ ઓતારેતબ્બા. યથા સા ધમ્મધાતુ તથા ધમ્માયતનં પરિયેસિતબ્બં. યાયેવ હિ ધમ્મધાતુ તદેવ ધમ્માયતનં અનૂનં અનધિકં.

તત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદો અત્થિ તિવિધો, અત્થિ ચતુબ્બિધો, અત્થિ દુવિધો. તત્થ તિવિધો પટિચ્ચસમુપ્પાદો હેતુફલનિસ્સન્દો. અવિજ્જા સઙ્ખારા તણ્હા ઉપાદાનં ચ અયં હેતુ, વિઞ્ઞાણં નામરૂપં સળાયતનં ફસ્સો વેદના ચ અયં પચ્ચયો, યો ભવો અયં વિપાકો, યા જાતિ મરણં અયં નિસ્સન્દો.

કથં ચતુબ્બિધો હેતુ પચ્ચયો વિપાકો નિસ્સન્દો ચ? અવિજ્જા ચ તણ્હાસઙ્ખારા ચ ઉપાદાનં ચ – અયં હેતુ. વિઞ્ઞાણં નામરૂપસ્સ પચ્ચયો. નામરૂપં ઉપપજ્જતિ, તથા ઉપપન્નસ્સ સળાયતનં ફસ્સો વેદના ચ – અયં પચ્ચયો. યો ભવો અયં વિપાકો. યા જાતિ યા ચ જરામરણં – અયં નિસ્સન્દો.

કથં દુવિધો પટિચ્ચસમુપ્પાદો? અવિજ્જા સઙ્ખારા તણ્હા ઉપાદાનં – અયં સમુદયો. વિઞ્ઞાણં નામરૂપં સળાયતનં ફસ્સો વેદના ભવો જાતિ મરણઞ્ચ – ઇદં દુક્ખં. યં પન અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો ઇમાનિ તપ્પટિપક્ખેન દ્વે સચ્ચાનિ. તસ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદો યેન આકારેન નિદ્દિટ્ઠો, તેન તેન નિદ્દિસિતબ્બો.

તથા બાવીસતિ ઇન્દ્રિયાનિ. દ્વાદસ ઇન્દ્રિયાનિ ચક્ખુન્દ્રિયાનિ ચક્ખુન્દ્રિયં યેન દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઇદં દુક્ખં. પુરિસિન્દ્રિયં ચ દિટ્ઠિયા ચ તણ્હાપદટ્ઠાનં. યતો પુરિસો પુરિસકાનં તં એવં કાતબ્બતા. અથ અજ્ઝત્તં સારજ્જતિ. અયં અહંકારો તં યસા સારત્તો બહિદ્ધા પરિયેસતિ, અયં મમંકારો એવં ઇત્થી, તત્થ સુખિન્દ્રિયં ચ સોમનસ્સિન્દ્રિયં ચ પુરિસિન્દ્રિયસ્સાનુવત્તકા હોન્તિ. તસ્સ અધિપ્પાયપરિપુણ્ણા લોભધમ્મા કુસલમૂલે પવડ્ઢેન્તિ. તસ્સ ચે અયમધિપ્પાયો ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ. તસ્સ દુક્ખિન્દ્રિયં ચ દોમનસ્સિન્દ્રિયં ચ વત્તતિ. દોસો ચ અકુસલમૂલં પવડ્ઢતિ. સચે પન ઉપેક્ખા ભાવેતિ ઉપેક્ખિન્દ્રિયસ્સ અનુવત્તકામા ભવતિ. અમોહો ચ કુસલમૂલં પવડ્ઢતિ. ઇતિ સત્ત ઇન્દ્રિયાનિ કિલેસવત્થુમુપાદાય અનન્વેમાનિ અવમાનિ સબ્બસ્સ વેદના ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં. તત્થ અટ્ઠ ઇન્દ્રિયાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં યાવ અઞ્ઞાતાવિનો ઇન્દ્રિયં, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા. દસન્નં પઞ્ઞિન્દ્રિયાનં કામરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. મનિન્દ્રિયં ભવરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. પઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ રૂપરાગસ્સ પદટ્ઠાનં. ઇત્થિન્દ્રિયં ચ પુરિસિન્દ્રિયં ચ સત્ત પઞ્ઞત્તિયા પદટ્ઠાનં. તત્થ યેન યેન ઇન્દ્રિયેન યુત્તં વા ગાથાય ઓતારેતું સક્કોતિ, તેન તેન નિદ્દિસિતબ્બો. એવં ખન્ધેસુ ધાતૂસુ આયતનેસુ સચ્ચેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ અયં ઓતરણો હારો.

૫૪. તત્થ કતમો સોધનો હારો? યો ગાથા એકેન આરમ્ભો ભાસિસ્સન્તિ. તત્થ એકિસ્સા ભાસિતાય અવસિટ્ઠાસુ ભાસિતાસુ સો અત્થો ન નિદ્દિસિતબ્બો. કિં કારણં? ન હિ તાવ સો અત્થો ભાસિતો, સો અભાસિતો ન સક્કા નિદ્દિસિતું. યથા કિં અપ્પમાદો અમતં પદન્તિ ગાથા અયમેકા ગાથા નિદ્દિસિતબ્બા. કિં કારણં, અત્થિક્ખાતાવ ઇમસ્સ આરમ્ભસ્સ અનભાસિતં?

એવં [એતં (પી.) પસ્સ ધ. પ. ૨૨] વિસેસતો ઞત્વા, અપ્પમાદમ્હિ પણ્ડિતા;

અપ્પમાદે પમોદન્તિ, અરિયાનં ગોચરે રતાતિ.

ઇદં અભાસિતં. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય ભાસિતાય અત્થો નિદ્દિસિતબ્બો. કિં કારણં, અત્થિ તત્થ અવસિટ્ઠં? તે ઝાયિનો [ધ. પ. ૨૩] સાતતિકા, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમાતિ ગાથા, એવં ઇમા ગાથાયો ઉપધારિતા યદા ભવન્તિ, તદા અત્થો નિદ્દિસિતબ્બો. એવં અસ્સુતપુબ્બેસુ સુત્તેસુ બ્યાકરણેસુ વા એકુદ્દેસો ભાસિતો. યા વીમંસા તુલના ઇદં અત્થિ કિચ્ચં, ઇદં સુત્તં ભાસિતં તસ્સ વેવચનં નિદ્દિટ્ઠં વા ન વાતિ. તત્થ યા વીમંસા, અયં વુચ્ચતે સોધનો હારો.

૫૫. તત્થ કતમો અધિટ્ઠાનો હારો? એકત્તતા ચ વેમત્તતા ચ. તત્થ કિતપઞ્ઞત્તિ ચ કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ ચ. સા એકત્તતા ચ વેમત્તતા ચ યથા પઞ્ઞત્તિ એકવેવચનેન વેમત્તતા પજાનાતીતિ પઞ્ઞા, સા ચ આધિપતેય્યટ્ઠેન પઞ્ઞત્તિ. યં અનોમત્તિયટ્ઠેન પઞ્ઞત્તન્તિ. તં અનોમત્તિયટ્ઠેન પઞ્ઞાબલં. તનુભૂતા ગોચરત્તવસા સેવસતિ તીસુ રતનેસુ અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ અવિપરીતાનુસ્સરણતાય. સમ્માદિટ્ઠિ ધમ્માનં પવિચયેન ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો અભિનીહારતો અભિઞ્ઞાતિ. સઙ્ખેપેન મગ્ગા કા વત્થુ અવિકોપનતાય એકત્તા, યથા ઉણ્હેન સંસટ્ઠં ઉણ્હોદકં, સીતેન સંસટ્ઠં સીતોદકં ખારોદકં ગુળ્હોદકન્તિ, ઇદં એકત્તતા વેમત્તતા ચ.

અત્થિ પુન ધમ્મો નાનાધમ્મસઙ્ઘતો એકતો યથારૂપં ચત્તારો વારેતબ્બા, તઞ્ચ રૂપન્તિ એકત્તતા. પથવીધાતુ આપો તેજો વાયોધાતૂતિ વેમત્તતા. એવં સબ્બા ચતસ્સો ધાતુયો રૂપન્તિ એકત્તતા, પથવીધાતુ આપો તેજો વાયોધાતૂતિ વેમત્તતા. પથવીધાતૂતિ લક્ખણતો એકત્તતા, સંકિણ્ણવત્થુતો વેમત્તતા. યં કિઞ્ચિ કક્ખળલક્ખણં, સબ્બં તં પથવીધાતૂતિ એકત્તતા. કેસા લોમા નખા દન્તા છવિ ચમ્મન્તિ વેમત્તતા. એવં સબ્બં ચતસ્સો ધાતુયો રૂપન્તિ એકત્તં. સદ્દા ગન્ધા રસા ફોટ્ઠબ્બાતિ વેમત્તતા.

અત્થિ પુન ધમ્મો વેમત્તતા અઞ્ઞો નામં લભતિ. યથા કાયાનુપસ્સનાય નવસઞ્ઞા વિનીલકસઞ્ઞા ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞા, અયં અસુભસઞ્ઞા, યા એકત્તતા આરમ્મણતો વેમત્તતો, સા એવં સઞ્ઞાવેદનાસુ આદીનવં સમનુપસ્સતો તથાધિટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયં ચ સાયેવ ધમ્મેસુ તત્થ સઞ્ઞાભાવના વીરિયિન્દ્રિયં ચ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સના ચિત્તે અત્તસઞ્ઞં પજહતો પઞ્ઞિન્દ્રિયં ચ ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સના. (ઇતિ) [( ) નત્થિ પી. પોત્થકે] યો કોચિ ઞાણપચારો સબ્બસો પઞ્ઞાય ગોચરો પઞ્ઞા, અયં વેમત્તતા, યથા કામરાગો ભવરાગો દિટ્ઠિરાગોતિ વેમત્તતા તણ્હાય. ઇતિ યં એકત્તતાય ચ વેમત્તતાય ચ ઞાણં વીમંસના તુલના. અયં અધિટ્ઠાનો હારો.

૫૬. તત્થ કતમો પરિક્ખારો હારો? સહેતુ સપ્પચ્ચયં વોદાનઞ્ચ સંકિલેસો ચ, યં તદુભયં પરિયેટ્ઠિ, સ પરિક્ખારો હારો. ઇતિ ધમ્માનં સહેતુકાનં હેતુ પરિયેસિતબ્બો, સપ્પચ્ચયાનં પચ્ચયો પરિયેસિતબ્બો.

તત્થ કિં નાનાકરણં, હેતુસ્સ ચ પચ્ચયસ્સ ચ? સભાવો હેતુ, પરભાવો પચ્ચયો. પરભાવસ્સ પચ્ચયો હેતુપિ, સભાવસ્સ હેતુયા પરભાવસ્સ કસ્સચિ પચ્ચયો અવુત્તો હેતુ, વુત્તો પચ્ચયો. અજ્ઝત્તિકો હેતુ, બાહિરો પચ્ચયો. સભાવો હેતુ, પરભાવો પચ્ચયો. નિબ્બત્તકો હેતુ, પટિગ્ગાહકો [પરિગ્ગાહકો (ક.)] પચ્ચયો. નેવાસિકો હેતુ, આગન્તુકો પચ્ચયો. અસાધારણો હેતુ, સાધારણો પચ્ચયો. એકોયેવ હેતુ, અપરાપરો પચ્ચયો.

હેતુસ્સ ઉપકરણં સમુદાનેતબ્બો. સમુદાનં હેતુ, તત્થ દુવિધો હેતુ. દુવિધો પચ્ચયો – સમનન્તરપચ્ચયો ચ પરમ્પરપચ્ચયો ચ. હેતુપિ દુવિધો – સમનન્તરહેતુ ચ પરમ્પરહેતુ ચ. તત્થ કતમો પરમ્પરપચ્ચયો? અવિજ્જા નામરૂપસ્સ પરમ્પરપચ્ચયો, વિઞ્ઞાણં સમનન્તરપચ્ચયતાય પચ્ચયો. યદિ આદિમ્હિ અવિજ્જાનિરોધો ભવતિ નામરૂપસ્સ નિરોધોપિ. તત્થ સમનન્તરં કિં કારણં પરમ્પરપચ્ચયો સમનન્તરપચ્ચયો સમુદ્દાનિતો, અયં પચ્ચયતો. તત્થ કતમો પરમ્પરહેતુ? વિજાનન્તસ્સ પરમ્પરહેતુતાય હેતુ, અઞ્ઞાકારો સમનન્તરહેતુતાય હેતુ. યસ્સ હિ યં સમનન્તરં નિબ્બત્તતિ, સો તસ્સ હેતુપિ જાતિનિરોધા બહિ આકારનિરોધો, આકારનિરોધા દણ્ડનિરોધો, દણ્ડનિરોધા ખણ્ડનિરોધો. એવં હેતુપિ દ્વિધા સો તાહિ પસ્સિતબ્બો.

પટિચ્ચસમુપ્પાદો યથા અવિજ્જાપચ્ચયો તસ્સ પુન કિંપચ્ચયો, અયોનિસો મનસિકારો. સો કસ્સ પચ્ચયો સઙ્ખારાનં, ઇતિ પચ્ચયો ચ સમુપ્પન્નં ચ તસ્સ કો હેતુ અવિજ્જાયેવ. તથા હિ પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ. તત્થ અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનસ્સ હેતુ પુરિમા હેતુ પચ્છા પચ્ચયો, સાપિ અવિજ્જાસઙ્ખારાનં પચ્ચયો ચતૂહિ કારણેહિ સહજાતપચ્ચયતાય સમનન્તરપચ્ચયતાય અભિસન્દનપચ્ચયતાય પતિટ્ઠાનપચ્ચયતાય.

૫૭. કથં સહજાતપચ્ચયતાય અવિજ્જાસઙ્ખારાનં પચ્ચયો? યં ચિત્તં રાગપરિયુટ્ઠં, તત્થ અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનેન સબ્બં પઞ્ઞાય ગોચરં હન્તિ. તત્થ સઙ્ખારા તિપચ્ચયટ્ઠિકા અદ્ધાભૂમિકારમહત્તસ્સ [લદ્ધા ભૂમિકરમહત્તસ્સ (પી. ક.)] અયં અવિજ્જાસહસમુપ્પન્નં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લતમાપજ્જન્તી ચતૂહિ કારણેહિ પઞ્ઞા પહીયતિ. કતમેહિ ચતૂહિ? અનુસયો પરિયુટ્ઠાનં સંયોજનં ઉપાદાનં. તત્થ અનુસયો પરિયુટ્ઠાનં જાતિ પરિયુટ્ઠિતા સંયુજ્જતિ સંયુત્તા ઉપાદિયતિ ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો. એવં તે સઙ્ખારા તિવિધા ઉપ્પન્ના ભૂમિગતા નાસઞ્ઞત્થ અયં મગ્ગેન વિનીતત્તાયાતિ [વિનિભત્તાય (પી.), વિનિભત્તતાય (ક.)] તે થામગતા અપતિવિનીતાતિપિ તે સઙ્ખારાતિ વુચ્ચતિ, એવં સહેતુસમુપ્પન્નટ્ઠેન અત્થિ મેવ પચ્ચયા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો નિદ્દિટ્ઠં અપનેત્વા કુસલં અકુસલં કુસલો ચ અકુસલો ચ પક્ખિપિતબ્બો, વિપાકધમ્મા અપનેત્વા વચનીયં અવચનીયં વચનીયઞ્ચ અવચનીયઞ્ચ પક્ખિપિતબ્બં, ભવઅપેવિરિત્તા, સબ્બસુત્તં પરિક્ખિપિતબ્બં.

દસ તથાગતબલાનિ ચત્તારિ વેસારજ્જાનિ પુઞ્ઞાનિ અનઞ્ઞાકતં અવિજ્જા સમનન્તરપચ્ચયતાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયો યેન ચિત્તેન સહ સમુપ્પન્ના અવિજ્જા તસ્સ ચિત્તસ્સ સમનન્તરચિત્તં સમુપ્પન્નન્તિ, તસ્સ યં સમનન્તરચિત્તં સમુપ્પન્નન્તિ, તસ્સ પચ્છિમસ્સ ચિત્તસ્સ પુરિમચિત્તં હેતુપચ્ચયતાય પચ્ચયો, તેન અવિજ્જા હેતુ તેન ચિત્તેન ઉપાદાનં અનોકાસકતા ઞાણં ન ઉપ્પજ્જન્તિ. યા તસ્સ અપ્પમાદા ધાતુ અભિજ્ઝાભિસન્દિતા તહિં વિપલ્લાસા ઉપ્પજ્જન્તિ ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ, તત્થ સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ રત્તા દુટ્ઠા મૂલસ્સ ચેતના રાગપરિયુટ્ઠાનેન બ્યાપાદપરિયુટ્ઠાનેન અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનેન દિટ્ઠિવિપલ્લાસો વત્થુનિદ્દેસે નિદ્દિસિતબ્બો, યં વિપરીતચિત્તો વિજાનાતિ અયં ચિત્તવિપલ્લાસો, યા વિપરીતસઞ્ઞા ઉપગ્ગણ્હાતિ અયં સઞ્ઞાવિપલ્લાસો. યં વિપરીતદિટ્ઠિ અભિનિવિસતિ અયં દિટ્ઠિવિપલ્લાસો. અટ્ઠ મિચ્છત્તાનિ વડ્ઢન્તિ, તીણિ અકુસલાનિ અયોનિસો મનસિકારે ઉપ્પન્નં વિઞ્ઞાણઞ્ચ વિજ્જઞ્ચ કરોન્તિ. ઇતિ પુબ્બાપરન્તે અકુસલાનાતરિતરો સઙ્ખારા વુદ્ધિં વેપુલ્લતં ગચ્છન્તિ. તે ચ મહતા ચ અપ્પટિવિદિતા પોનોભવિકા [પોનોબ્ભવિકા (ક.)] સઙ્ખારા ભવન્તિ. ઇતિ એવં અવિજ્જા સહજાતપચ્ચયતાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયો સમનન્તરપચ્ચયતાય ચ.

૫૮. કથં અભિસન્દનાકારેન અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો? સા અવિજ્જા તે સઙ્ખારે અભિસન્નેતિ પરિપ્ફરતિ. સેય્યથાપિ નામ ઉપ્પલં વા પદુમં વા તં ઉદકે વડ્ઢં અસ્સ, સીતેન વારિના અભિસન્નં પરિસન્દનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લતં આપજ્જતિ. એવં અભિસન્દનટ્ઠેન અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો.

કથં પતિટ્ઠહનટ્ઠેન અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો? તે સઙ્ખારા અવિજ્જાયં નિસ્સાય વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લતં આપજ્જન્તિ. સેય્યથાપિ નામ ઉપ્પલં વા પદુમં વા પથવિં નિસ્સાય પથવિં પતિટ્ઠાય વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લતં આપજ્જતિ. એતે સઙ્ખારા અવિજ્જાયં પતિટ્ઠિતા અવિજ્જાયં નિસ્સાય વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લતં ગચ્છન્તિ. એવં પતિટ્ઠહનટ્ઠેન અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો.

પુન રાગસહગતસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન પટિસન્ધિમ્હિ ભવો નિબ્બત્તતિ, તં કમ્મસ્સ [કામસ્સ (પી.)] સબ્બં અભિનિવિટ્ઠં અઞ્ઞાણવસેન પોનોભવિકા સઙ્ખારાતિ વુચ્ચન્તિ, એવમ્પિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા અત્થિ. પુન પઞ્ચસુ યે ચ સેક્ખા પુગ્ગલા, યે ચ અસઞ્ઞિસમાપત્તિં સમાપન્ના, યે ચ ભવગતા, યે ચ અન્તોગતાયેવ સંસેદજા, યે ચ વા પન અઞ્ઞો હિ કોચિ અનાગામિભૂતા ન ચેતેન્તિ ન ચ પત્થેન્તિ, તેસં કિં પચ્ચયા સઙ્ખારા. પુન રાગા અત્થિ તેસં સઙ્ખારાનિ ઉપાદાનાનિ ચિત્તમનુસ્સરન્તિયેવ અવિપક્કવિપાકસમૂહતા અસમુચ્છિન્નપચ્ચયા તેસં પુન ચ ગતો ભવતિ. એવમ્પિ હિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા. પુન સા તે ન ઉપાદાના નપિ સઙ્ખારા અત્થિ, પુન તેસં સત્ત અનુસયા અસમૂહતા અસમુચ્છિન્ના તદારમ્મણં ભવતિ. વિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠાય વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં. એવમ્પિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા. પુન સા યં કિઞ્ચિ કમ્મં આચયગામિ સબ્બં તં અવિજ્જાવસેન અભિસઙ્ખરિયતિ તણ્હાવસેન ચ અલ્લીયતિ અઞ્ઞાણવસેન ચ તત્થ આદીનવમ્પિ ન જાનાતિ. તદેવ વિઞ્ઞાણબીજં ભવતિ, સાયેવ તણ્હાસિનેહો ભવતિ. સાયેવ અવિજ્જા સમ્મોહોતિ. એવમ્પિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા વત્તબ્બા. ઇતિ ઇમેહિ આકારેહિ અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો.

તત્થ અવિજ્જાય હેતુ અયોનિસો મનસિકારો પચ્ચયો હોતિ. તત્થ અભિચ્છેદો અયં તત્થ તતિયં બલં [ફલં (પી.)] નિવત્તિ, અયં પટિસન્ધિ. તત્થ પુનબ્ભવો યો અવેચ્છેદો અસમુગ્ઘાતનટ્ઠેન અયં અનુસયો. યથા પટાકં વા સાટકં વા દ્વે જના પીળેસુ ચ એકા વા બલં વા અસ્સ નિવાટસ્સેસુ, ન પન પીળેસુ સોસેય્ય. તત્થ યં સિનેહા આપોધાતુ અનુપુલ્લના સોસેતબ્બા. ઉણ્હધાતુમાગમ્મ સચે પુન તં આકાસે નિક્ખિપેય્ય તં ઉસ્સાવેન યેભુય્યતરં સિનેહમાપજ્જેય્ય, ન હિ અનાગમ્મ તેજોધાતું પરિસેસં ગચ્છેય્ય. એવમેવ ભવગ્ગપરમાપિ સમાપત્તિ ન અનુરૂપસ્સ સમુગ્ઘાતાય સંવત્તતિ. તે હિ આલયન્તિ સમ્મસન્તિ, ન ચ તણ્હાય તણ્હાપહાનં ગચ્છન્તિ. તત્થ સો અસમુગ્ઘાતો. અવિજ્જાય અનુસયો ચ ચિત્તસ્સ સમ્પલિબોધો, ઇદં પરિયુટ્ઠાનં. યથાભૂતં વિઞ્ઞાણસ્સ અપ્પટિવેધો અયં અવિજ્જાઆસવો અવિજ્જાવિઞ્ઞાણબીજં ભવતિ. યં બીજં સો હેતુ ન સમુચ્છિજ્જતિ, અસમુચ્છિજ્જન્તો પટિસન્દેહતિ. પટિસન્દહન્તો ન સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ. અસમુગ્ઘાતં ચિત્તં પરિયોનહતિ, પરિયોનદ્ધચિત્તો યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, ઇતિ સઞ્ઞાણસ્સ સાસવત્થો, અવિજ્જત્થો, હેતુઅત્થો, અવચ્છેદત્થો, અનિવત્તિઅત્થો, ફલત્થો પટિસન્ધિઅત્થો, પુનબ્ભવત્થો, અસમુગ્ઘાતત્થો, અનુસયત્થો, પરિયુટ્ઠાનત્થો, અપટિવેધનત્થો. એત્તાવતા અવિજ્જાય ખેત્તં નિદ્દિટ્ઠં ભવતિ. અયં વુચ્ચતે પરિક્ખારો નામ હારો.

૫૯. તત્થ કતમો સમારોપનો હારો? ઉગ્ઘટિતમ્હિ તમ્હિ સન્તઞ્ચેવ ચ નં વિત્થારં પન વત્તબ્બં. વિત્થારવિધં ચિત્તઞ્ઞા અયં સમારોપનો હારો. તત્થ નામનિદ્દેસો ઉપઘટકા [ઉગ્ઘટકા (પી.)] વત્થુનિદ્દેસો વેવચનં વત્થુભૂતો વિત્થારો. યથા કિં, યા ભિક્ખૂનં વત્તતો [નિવત્તતો (પી.)] પહાતબ્બો, અયં ઉપઘટના.

તત્થ કતમો સમારોપનો? કિઞ્ચિ ન વત્તબ્બં, રૂપરાગં વા નામવન્તપહાતબ્બં [નામમન્તપહાતબ્બં (ક.)]. યાવ વિઞ્ઞાણન્તિ વિત્થારેન કાતબ્બાનિ. અવિજ્જા તા ઓપમ્મેન પઞ્ઞાપેતબ્બા, અયં સમારોપનો. નિસ્સિતચિત્તસ્સ ચ મત્તિકો ચ નિસ્સયો તણ્હા ચ દિટ્ઠિ ચ. તત્થ દિટ્ઠિ અવિજ્જા તણ્હા સઙ્ખારા. તત્થ દિટ્ઠિપચ્ચયા તણ્હા ઇમે અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા. તત્થ નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ઇદં સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં યાવ જરામરણં, ઇદં સંખિત્તેન ભાસિતે અવસિટ્ઠં પરોપયતિ.

અનિસ્સિતસ્સ [પસ્સ ઉદા. ૭૪] ચલિતં નત્થીતિ તસ્સ એવં દિટ્ઠિયા તણ્હાય ચ પહાનં તત્થ દિટ્ઠિઅવિજ્જાનિરોધાય ભૂતં વિઞ્ઞાણં સરાગટ્ઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ તં તં ધમ્મં ઉપેચ્ચ અઞ્ઞં ધમ્મં ધાવતિ મક્કટોપમતાય, અથ ખ્વસ્સ પરિત્તેસુ ધમ્મેસુ સરાગટ્ઠાનિયેસુ છન્દરાગો નત્થિ કુતો તતો ચલના, અધિમત્તેસુ સત્તેસુ ચિત્તં નિવેસ્સયતિ તં અપતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં અનાહારં નિરુજ્ઝતિ વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો યાવ જરામરણનિરોધો. અયં સમારોપનો.

તત્થ રાગવસેન વિઞ્ઞાણસ્સ ચલિતં સપરિગ્ગહો, તસ્મિં ચલિતે અસતિ યો પરિકિલેસોપચારો તિવિધો અગ્ગિ પટિપ્પસ્સદ્ધો ભવતિ. તેનાહ ચલિતે અસન્તે પસ્સદ્ધિ હોતિ. તત્થ યં સમારોપના પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. યાવ વિમુત્તિતમિતિ ઞાણદસ્સનં ભવતિ. સો આસવાનં ખયા ચ વિમુત્તિ નો ઉપપજ્જતિ. તસ્સ ઉપપત્તિસ્સ આગતિગતિયા અસન્તિયા નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ. ઇદમસ્સ સુત્તસ્સ મજ્ઝે સમારોપિતં પટિચ્ચસમુપ્પાદે ચ વિમુત્તિયં ચ યોગો ન ચ એતં તસ્સ સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજ્જન્તિ. અયં વુચ્ચતે સમારોપનો હારો. ન ચ સંકિલેસભાગિયેન સુત્તેન સંકિલેસભાગિયો યે ચ ધમ્મા સમારોપયિતબ્બા નાઞ્ઞે. એવં વાસનાભાગિયે નિબ્બેધભાગિયે, અયં સમારોપનો હારો. ઇમે સોળસ હારા.

સુવીરસ્સ મહાકચ્ચાયનસ્સ જમ્બુવનવાસિનો પેટકોપદેસે

પઞ્ચમા ભૂમિ.