૩. સુત્તાધિટ્ઠાનતતિયભૂમિ

૩૨. તત્થ કતમં સુત્તાધિટ્ઠાનં?

લોભાધિટ્ઠાનં દોસાધિટ્ઠાનં મોહાધિટ્ઠાનં અલોભાધિટ્ઠાનં અદોસાધિટ્ઠાનં અમોહાધિટ્ઠાનં કાયકમ્માધિટ્ઠાનં વાચાકમ્માધિટ્ઠાનં મનોકમ્માધિટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં વીરિયિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં સતિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં સમાધિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં પઞ્ઞિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં.

તત્થ કતમં લોભાધિટ્ઠાનં?

વિતક્કમથિતસ્સ [વિતક્કનિમ્મથિતસ્સ (ક.) ધ. પ. ૩૪૯] જન્તુનો, તિબ્બરાગસ્સ સુભાનુપસ્સિનો;

ભિય્યો તણ્હા પવડ્ઢતિ, એસ ખો ગાળ્હં કરોતિ બન્ધનં.

વિતક્કમથિતસ્સાતિ કામરાગો. સુભાનુપસ્સિનોતિ કામરાગવત્થુ. ભિય્યો તણ્હા પવડ્ઢતીતિ કામતણ્હા. એસ ગાળ્હં કરોતિ બન્ધનન્તિ રાગં, ઇતિ યો યો ધમ્મો મૂલનિક્ખિત્તો, સો યેવેત્થ ધમ્મો ઉગ્ગાવહિતબ્બો [ઉગ્ગાપયિતબ્બો (પી. ક.)]. ન ભગવા એકં ધમ્મં આરબ્ભ અઞ્ઞં ધમ્મં દેસેતિ. યસ્સ વિતક્કેતિ કામવિતક્કો તમેવ વિતક્કં કામવિતક્કેન નિદ્દિસીયતિ. તિબ્બરાગસ્સાતિ તસ્સેવ વિતક્કસ્સ વત્થું નિદ્દિસતિ. સુભાનુપસ્સિનો ભિય્યો તણ્હા પવડ્ઢતીતિ તમેવ રાગં કામતણ્હાતિ નિદ્દિસતિ. એસ ગાળ્હં કરોતિ બન્ધનન્તિ તમેવ તણ્હાસંયોજનં નિદ્દિસતિ. એવં ગાથાસુ અનુમિનિતબ્બં. એવં સવેય્યાકરણેસુ.

તત્થ ભગવા એકં ધમ્મં તિવિધં નિદ્દિસતિ, નિસ્સન્દતો હેતુતો ફલતો.

દદં પિયો [પસ્સ સંયુત્તનિકાયે] હોતિ ભજન્તિ નં બહૂ, કિત્તિઞ્ચ પપ્પોતિ યસો ચ વડ્ઢતિ;

અમઙ્કુભૂતો પરિસં વિગાહતિ, વિસારદો હોતિ નરો અમચ્છરી.

દદન્તિ યં યં દાનં, ઇદં દાનમયિકં પુઞ્ઞક્રિયં. તત્થ હેતુ. યં ચેતં. ભજન્તિ નં બહૂ, કિત્તિન્તિ યો ચ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો લોકે અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, યં બહુકસ્સ જનસ્સ પિયો ભવતિ મનાપો ચ. યઞ્ચ અવિપ્પટિસારી કાલઙ્કરોતિ અયં નિસ્સન્દો. યં કાયસ્સ ભેદા દેવેસુ ઉપપજ્જતીતિ ઇદં ફલં. ઇદં લોભાધિટ્ઠાનં.

૩૩. તત્થ કતમં દોસાધિટ્ઠાનં?

યો પાણમતિપાતેતિ, મુસાવાદઞ્ચ ભાસતિ;

લોકે અદિન્નં આદિયતિ, પરદારઞ્ચ ગચ્છતિ;

સુરામેરયપાનઞ્ચ, યો નરો અનુયુઞ્જતિ [અભિગિજ્ઝતિ (પી. ક.) પસ્સ અ. નિ. ૫.૧૭૪].

અપ્પહાય પઞ્ચ વેરાનિ, દુસ્સીલો ઇતિ વુચ્ચતિ;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતિ.

યો પાણમતિપાતેતીતિ દુટ્ઠો પાણમતિપાતેતિ. મુસાવાદઞ્ચ ભાસતીતિ દોસોપઘાતાય મુસાવાદઞ્ચ ભાસતિ. સુરામેરયપાનઞ્ચ, યો નરો અનુયુઞ્જતીતિ દોસો નિદાનં. યો ચ સુરામેરયપાનં અનુયુઞ્જતિ યથાપરદારવિહારી [યથાપમુદિતવિહારી (ક.)] અમિત્તા જનયન્તિ.

પઞ્ચ વેરાનિ અપ્પહાયાતિ પઞ્ચન્નં ભિક્ખાપદાનં સમતિક્કમનં સબ્બેસં દોસજાનં સા પણ્ણત્તિ, તેનેવ દોસજનિતેન કમ્મેન દુસ્સીલો ઇતિ વુચ્ચતિ સોપિ ધમ્મો હેતુના નિદ્દિસિતબ્બો, નિસ્સન્દેન ફલેન ચ.

તીણિ બાલસ્સ બાલલક્ખણાનિ – દુબ્ભાસિતભાસી [દુબ્ભાસિતભાસિતા (પી. ક.) પસ્સ અ. નિ. ૩.૩] ચ હોતિ, દુચ્ચિન્તિતચિન્તી ચ દુક્કટકમ્મકારી ચ. તત્થ યં કાયેન ચ વાચાય ચ પરક્કમતિ, ઇદમસ્સ દુક્કટકમ્મકારી. તાયં યથા ચ મુસાવાદં ભાસતિ યથા પુબ્બનિદ્દિટ્ઠં, ઇદમસ્સ દુબ્ભાસિતા. યઞ્ચ સઙ્કપ્પેતિ મનોદુચ્ચરિતં બ્યાપાદં, ઇદમસ્સ દુચ્ચિન્તિતચિન્તિતા. યં સો ઇમેહિ તીહિ બાલલક્ખણેહિ સમન્નાગતો તીણિ તજ્જાનિ દુક્ખાનિ દોમનસ્સાનિ અનુભવતિ, સો ચ હોતિ સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા તજ્જં કથં કથન્તિ. યદા ભવતિ સો ચ પાણાતિપાતાદિદસઅકુસલકમ્મપથા, સો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતીતિ. પુન ચપરં યદા પસ્સતિ ચોરં રાજાપરાધિકં રઞ્ઞા ગહિતં જીવિતા વોરોપેતં, તસ્સેવં ભવતિ સચે મમમ્પિ રાજા જાનેય્ય મમમ્પિ રાજા ગાહાપેત્વા જીવિતા વોરોપેય્યાતિ, સો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પુન ચપરં બાલો યદા ભવતિ આસના સમારૂળ્હો યાવ યા મે ગતિ ભવિસ્સતિ ઇતો પેચ્ચ પરં મરણાતિ સો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ ઇતિ બાલલક્ખણં હેતુ. તીણિ તજ્જાનિ દુક્ખાનિ નિસ્સન્દો. કાયસ્સ ભેદા નિરયેસુ ઉપપજ્જતિ, ઇદં ફલં. ઇદં દોસાધિટ્ઠાનં.

૩૪. તત્થ કતમં મોહાધિટ્ઠાનં?

સતઞ્ચેવ સહસ્સાનં, કપ્પાનં સંસરિસ્સતિ;

અથવા પિ તતો ભિય્યો, ગબ્ભા ગબ્ભં ગમિસ્સથ.

અનુપાદાય બુદ્ધવચનં, સઙ્ખારે અત્તતો ઉપાદાય;

દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ, ઠાનમેતં ન વિજ્જતિ.

યો યં અનમતગ્ગસંસારં સમાપન્નો જાયતે ચ મીયતે ચ, અયં અવિજ્જાહેતુકા. યાનિપિ ચ સઙ્ખારાનં પયોજનાનિ, તાનિપિ અવિજ્જાપચ્ચયાનિ, યં અદસ્સનં બુદ્ધવચનસ્સ, અયં અવિજ્જાસુત્તેયેવ નિદ્દિટ્ઠં. યો ચ સઙ્ખારે અત્તતો હરતિ પઞ્ચક્ખન્ધે પઞ્ચ દિટ્ઠિયો ઉપગચ્છતિ. ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ ઇદં સુત્તં અવિજ્જાય નિક્ખિત્તં, અવિજ્જાય નિક્ખિપિતં. એવં સત્થા સુત્તે નયેન [સુતનયેન (પી.)] ધમ્મેન નિદ્દિસતિ. અસાધારણેન તંયેવ તત્થ નિદ્દિસિતબ્બં. ન અઞ્ઞં.

યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ નપ્પજાનન્તિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ વિત્થારેન, યં તત્થ અપ્પજાનના, ઇદં દુક્ખં, અયં હેતુ. અપ્પજાનન્તો વિવિધે સઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોતિ, અયં નિસ્સન્દો. યઞ્ચ દિટ્ઠિગતાનિ પરામસતિ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અયં નિસ્સન્દો. યં પુનબ્ભવં નિબ્બત્તેતિ, ઇદં ફલં. અયમ્પિ ધમ્મો સનિદ્દિટ્ઠો હેતુતો ચ ફલતો ચ નિસ્સન્દતો ચ.

એત્થ પન કેચિ ધમ્મા સાધારણા ભવન્તિ. હેતુ ખલુ આદિતોયેવ સુત્તે નિક્ખિપિસ્સન્તિ. યથા કિં ભવે ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અગતિગમનાનિ. તત્થ યઞ્ચ છન્દાગતિં ગચ્છતિ યઞ્ચ ભયાગતિં ગચ્છતિ, અયં લોભો અકુસલમૂલં. યં દોસા, અયં દોસોયેવ. યં મોહા, અયં મોહોયેવ. એવં ઇમાનિ તીણિ અકુસલમૂલાનિ આદિતોયેવ ઉપપરિક્ખિતબ્બાનિ. યત્થ એકં નિદ્દિસિતબ્બં, તત્થ એકં નિદ્દિસીયતિ. તથા દ્વે યથા તીણિ, ન હિ આદીહિ અનિક્ખિત્તે હેતુ વા નિસ્સન્દો વા ફલં વા નિદ્દિસિતબ્બં.

અયઞ્ચેત્થ ગાથા –

છન્દા દોસા ભયા મોહા, યો ધમ્મં અતિવત્તતિ;

નિહીયતિ [નિહીયતે (પી. ક.) પસ્સ અ. નિ. ૪.૧૭] તસ્સ યસો, કાળપક્ખેવ ચન્દિમા.

કત્થ છન્દા ચ અયં લોભો યથા નિદ્દિટ્ઠં પુબ્બે. ઇદં મોહાધિટ્ઠાનં.

૩૫. તત્થ કતમં અલોભાધિટ્ઠાનં?

‘‘અસુભાનુપસ્સિં [અસુભાનુપસ્સી (પી.) પસ્સ ધ. પ. ૮] વિહરન્તં, ઇન્દ્રિયેસુ સુસંવુતં;

ભોજનમ્હિ ચ મત્તઞ્ઞું, સદ્ધં આરદ્ધવીરિયં;

તં વે નપ્પસહતિ મારો, વાતો સેલંવ પબ્બત’’ન્તિ.

તત્થ યા અસુભાય ઉપપરિક્ખા, અયં કામેસુ આદીનવદસ્સનેન પરિચ્ચાગો. ઇન્દ્રિયેસુ સુસંવુતો તસ્સેવ અલોભસ્સ પારિપૂરિયં મમ આયતનસોચિતં અનુપાદાય. ભોજનમ્હિ ચ મત્તઞ્ઞુન્તિ રસતણ્હાપહાનં. ઇતિ અયં અલોભો અસુભાનુપસ્સિતાય વત્થુતો ધારયતિ, સો અલોભો હેતુ. ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય ગોચરતો ધારયતિ, ભોજનેમત્તઞ્ઞુતાય પરતો ધારયતિ, અયં નિસ્સન્દો. તં વે નપ્પસહતિ મારો, વાતો સેલં વ પબ્બતન્તિ, ઇદં ફલં. ઇતિ યોયેવ ધમ્મો આદિમ્હિ નિક્ખિત્તો, સોયેવ મજ્ઝે ચેવ અવસાને ચ.

નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ અસમુપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ અનુપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા પહાનાય, યથયિદં [યદિદં (પી. ક.) પસ્સ અ. નિ. ૧.૧૭] અસુભનિમિત્તં. તત્થ અસુભનિમિત્તં મનસિકરોન્તસ્સ અનુપ્પન્નો ચેવ કામચ્છન્દો ન ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ કામચ્છન્દો પહીયતિ. ઇદં અલોભસ્સ વત્થુ. યં પુન અનુપ્પન્નો કામરાગો પરિયાદિયતિ રૂપરાગં અરૂપરાગં, ઇતિ ફલં. ઇતિ અયમ્પિ ચ ધમ્મો નિદ્દિટ્ઠો હેતુતો ચ નિસ્સન્દતો ચ ફલતો ચ. ઇદં અલોભાધિટ્ઠાનં.

તત્થ કતમં અદોસાધિટ્ઠાનં?

એકમ્પિ ચે પાણમદુટ્ઠચિત્તો, મેત્તાયતિ કુસલો [કુસલી (ક.) પસ્સ ઇતિવુ. ૨૭] તેન હોતિ;

સબ્બે ચ પાણે મનસાનુકમ્પં [અનુકમ્પમાનો (પી.)], પહૂતમરિયો પકરોતિ પુઞ્ઞં.

એકમ્પિ ચે પાણમદુટ્ઠચિત્તો મેત્તાયતીતિ અયં અદોસો. નિગ્ઘાતેન અસ્સાદો, કુસલો તેન હોતીતિ તેન કુસલેન ધમ્મેન સંયુત્તો ધમ્મપઞ્ઞત્તિં ગચ્છતિ. કુસલોતિ યથા પઞ્ઞાય પઞ્ઞો પણ્ડિચ્ચેન પણ્ડિતો. પહૂતમરિયો પકરોતિ પુઞ્ઞન્તિ તસ્સાયેવ વિપાકો અયં લોકિયસ્સ, ન હિ લોકુત્તરસ્સ. તત્થ યા મેત્તાયના, અયં હેતુ. યં કુસલો ભવતિ અયં નિસ્સન્દો. યાવ અબ્યાપજ્જો ભૂમિયં બહુપુઞ્ઞં પસવતિ, ઇદં ફલં. ઇતિ અદોસો નિદ્દિટ્ઠો હેતુતો ચ નિસ્સન્દતો ચ ફલતો ચ.

એકાદસાનિસંસા મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા. તત્થ યા મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, અયં અરિયધમ્મેસુ રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, લોકિકાય ભૂમિકા હેતુ, યં સુખં આયતિં મનાપો હોતિ મનુસ્સાનં, ઇમે એકાદસ ધમ્મા નિસ્સન્દો. યઞ્ચ અકતાવી બ્રહ્મકાયે ઉપપજ્જતિ. ઇદં ફલં. ઇદં અદોસાધિટ્ઠાનં.

૩૬. તત્થ કતમં અમોહાધિટ્ઠાનં?

પઞ્ઞા હિ સેટ્ઠા લોકસ્મિં, યાયં નિબ્બેધગામિની [નિબ્બેધભાગિની (પી. ક.) પસ્સ ઇતિવુ. ૪૧];

યાય સમ્મા પજાનાતિ, જાતિમરણસઙ્ખયં.

પઞ્ઞા હિ સેટ્ઠાતિ વત્થું. નિબ્બેધગામિનીતિ નિબ્બાનગામિનિયં યથાભૂતં પટિવિજ્ઝતિ. સમ્મા પજાનાતિ, જાતિમરણસઙ્ખયન્તિ અમોહો. પઞ્ઞાતિ હેતુ. યં પજાનાતિ અયં નિસ્સન્દો. યો જાતિમરણસઙ્ખયો, ઇદં ફલં. ઇતિ અમોહો નિદ્દિટ્ઠો હેતુના ચ નિસ્સન્દેન ચ ફલેન ચ.

તીણિમાનિ, ભિક્ખવે [ઇતિવુ. ૬૨ તિકનિપાતે], ઇન્દ્રિયાનિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અઞ્ઞિન્દ્રિયં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. તત્થ કતમં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અનભિસમેતસ્સ દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ અભિસમયાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ, વીરિયં આરભતિ, ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. એવં ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં કાતબ્બં. તત્થ કતમં અઞ્ઞિન્દ્રિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, યા ચ મગ્ગો, ઇદં અઞ્ઞિન્દ્રિયં. આસવક્ખયા અનાસવો હોતિ, ઇદં વુચ્ચતિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. તથાયં પઞ્ઞા, અયં હેતુ. યં છન્દં જનેતિ વાયમતિ, યા પજાનાતિ, અયં નિસ્સન્દો. યેન સબ્બસો આસવાનં ખયા હેતુ, યં ખયે ઞાણમુપ્પજ્જતિ, અનુપ્પાદે ઞાણઞ્ચ, અયં નિસ્સન્દો. યં અરહત્તં, ઇદં ફલં. તત્થ ખીણા મે જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયન્તિ, ઇદં ખયે ઞાણં. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામીતિ ઇદં અનુપ્પાદે ઞાણં. ઇતિ ઇમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ અમોહો નિદ્દિટ્ઠો હેતુના ચ નિસ્સન્દેન ચ ફલેન ચ. ઇમાનિ અસાધારણાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ.

તત્થ કતમાનિ કુસલમૂલાનિ સાધારણાનિ? કુસલઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ કુસલમૂલઞ્ચેવ. તત્થ કતમં કુસલમૂલં? અલોભો અદોસો અમોહો. તત્થ કતમં કુસલં? અટ્ઠ સમ્મત્તાનિ સમ્માદિટ્ઠિ યાવ સમ્માસમાધિ. તત્થ યાનિ કુસલમૂલાનિ, અયં હેતુ. યઞ્ચ અલોભો તીણિ કમ્માનિ સમુટ્ઠાપેતિ સઙ્કપ્પં વાયામં સમાધિઞ્ચ, અયં અલોભસ્સ નિસ્સન્દો. તત્થ યો અદોસો, અયં હેતુ. યં તયો ધમ્મે પટ્ઠપેતિ સમ્માવાચં સમ્માકમ્મન્તં સમ્માઆજીવઞ્ચ, અયં નિસ્સન્દો. તત્થ યો અમોહો હેતુ, યં દ્વે ધમ્મે ઉપટ્ઠપેતિ અવિપરીતદસ્સનમ્પિ ચ અનભિલાપનં, અયં નિસ્સન્દો. ઇમસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ યં ફલં, તા દ્વે વિમુત્તિયો રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ અવિજ્જા વિરાગા ચ પઞ્ઞાવિમુત્તિ, ઇદં ફલં. ઇતિ ઇમાનિ તીણિ કુસલમૂલાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ હેતુતો ચ નિસ્સન્દતો ચ ફલતો ચ. એવં સાધારણાનિ કુસલાનિ પટિવિજ્ઝિતબ્બાનિ.

યત્થ દુવે યત્થ તીણિ. અયઞ્ચેત્થ ગાથા.

‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવં, ભવસઙ્ખારમવસ્સજિ મુનિ;

અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો, અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવ’’ન્તિ.

તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવન્તિ તુલસઙ્ખતં અતુલસઙ્ખતં. તત્થ યે સઙ્ખતા તુલં, તે દ્વે ધમ્મા અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ તુલિતા ભવન્તિ. એત્તકો કામેસુ અસ્સાદો. એત્તકો આદીનવો ઇમસ્સ, ઇદં નિસ્સરણન્તિ ઇતિ નિબ્બાનં પજાનાતિ. દ્વીહિ કારણેહિ અતુલં ન ચ સક્કા તુલયિતું. એત્તકં એતં નેતં પરમત્થીતિ તેન અતુલં. અથ પાપુણા રતનં કરિત્વા અચ્છરિયભાવેન અતુલં. તત્થ કુસલસ્સ ચ અભિસમ્ભવા જાનના પસ્સના, અયં અમોહો. યં તત્થ ઞાતા ઓસિરણા ભવસઙ્ખારાનં, અયં અલોભો. યં અજ્ઝત્તરતો સમાહિતોતિ વિક્ખેપપટિસંહરણા, અયં અદોસો. ઇતિ ઇમાનિ તીણિ કુસલમૂલાનિ. તુલમતુલસમ્ભવન્તિ અયં અમોહો. યો ભવસઙ્ખારાનં સમોસરણં લોભો સમ્માસમાધીનં અસ્સાદો, અયં હેતુ. યં અજ્ઝત્તરતો અવિજ્જણ્ડકોસં સમ્ભેદો, અયં નિસ્સન્દો. સા પવત્તિ ઇમાનિ તીણિ નિદ્દિટ્ઠાનિ કુસલમૂલાનિ હેતુતો ચ નિસ્સન્દતો ચ ફલતો ચ.

એત્તાવતા એસા પવત્તિ ચ નિવત્તિ ચ અકુસલમૂલેહિ પવત્તતિ, કુસલમૂલેહિ નિવત્તતીતિ ઇમેહિ ચ તીહિ સબ્બં અકુસલમૂલં સમોસરણં ગચ્છતિ. સો ધમ્મે વા વચનતો નિદ્દિટ્ઠો તણ્હાતિ વા કોધોતિ વા અસમ્પજઞ્ઞન્તિ વા અનુસયોતિ વા મક્ખોતિ વા પળાસોતિ વા અસ્સતીતિ વા ઇસ્સાતિ વા મચ્છરિયન્તિ વા અઞ્ઞાણન્તિ વા, તેહિ યે ચ વત્થૂહિ નિદ્દિસિતબ્બં. યસ્સિમાનિ દ્વે વચનાનિ ધમ્મપદાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ ન સો અત્થિ કિલેસા, યો ઇમેસુ નવસુ પદેસુ સમોધાનં સમોસરણં ગચ્છતિ. અયં કિલેસો, ન ચ લોભો, ન ચ દોસો, ન ચ મોહો.

યથા અકુસલમૂલાનિ, એવં કુસલાનિ પટિક્ખેપેન નિદ્દિસિતબ્બાનિ.

ઇદં અમોહાધિટ્ઠાનં.

૩૭. તત્થ કતમં કાયકમ્માધિટ્ઠાનં?

કાયેન કુસલં કરે, અસ્સ કાયેન સંવુતો;

કાયદુચ્ચરિતં હિત્વા, કાયેન સુચરિતં ચરે.

તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સુચરિતાનિ [ઇતિવુ. ૬૯ સુચરિતસુત્તે]. પાણાતિપાતા વેરમણી, અદિન્નાદાના વેરમણી, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી, ઇદં કાયકમ્માધિટ્ઠાનં.

તત્થ કતમં વાચાકમ્માધિટ્ઠાનં?

સુભાસિતં [સુ. નિ. ૪૫૨ સુત્તનિપાતે] ઉત્તમમાહુ સન્તો, ધમ્મં ભણે નાધમ્મં તં દુતિયં;

પિયં ભણે નાપ્પિયં તં તતિયં, સચ્ચં ભણે નાલિકં તં ચતુત્થં.

ચત્તારિમાનિ ચ વચીસુચરિતાનિ ઇદં વાચાકમ્માધિટ્ઠાનં.

તત્થ કતમં મનોકમ્માધિટ્ઠાનં?

મનેન કુસલં કમ્મં, મનસા સંવુતો ભવે;

મનોદુચ્ચરિતં હિત્વા, મનસા સુચરિતં ચરે.

તીણિમાનિ મનોસુચરિતાનિ, અનભિજ્ઝા, અબ્યાપાદો, સમ્માદિટ્ઠિ, ઇદં મનોકમ્માધિટ્ઠાનં. ઇમાનિ અસાધારણાનિ સુત્તાનિ.

તત્થ કતમાનિ સાધારણાનિ સુત્તાનિ?

વાચાનુરક્ખી મનસા સુસંવુતો, કાયેન ચ નાકુસલં કયિરા [અકુસલં ન કયિરા (પી. ક.) પસ્સ ધ. પ. ૨૮૧];

એતે તયો કમ્મપથે વિસોધયે, આરાધયે મગ્ગમિસિપ્પવેદિતં.

તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પારિસુદ્ધિયો – કાયકમ્મપારિસુદ્ધિ, વાચાકમ્મપારિસુદ્ધિ, મનોકમ્મપારિસુદ્ધિ.

તત્થ કતમા કાયકમ્મપારિસુદ્ધિ? પાણાતિપાતા વેરમણી, અદિન્નાદાના વેરમણી, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી. તત્થ કતમા વચીકમ્મપારિસુદ્ધિ? મુસાવાદા વેરમણી…પે… સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી. તત્થ કતમા મનોકમ્મપારિસુદ્ધિ? અનભિજ્ઝા અબ્યાપાદો સમ્માદિટ્ઠિ. ઇદં સાધારણસુત્તં.

ઇતિ સાધારણાનિ ચ સુત્તાનિ અસાધારણાનિ ચ સુત્તાનિ પટિવિજ્ઝિતબ્બાનિ. પટિવિજ્ઝિત્વા વાચાય કાયેન ચ સુત્તસ્સ અત્થો નિદ્દિસિતબ્બો.

૩૮. તત્થ કતમં સદ્ધિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં?

યસ્સ સદ્ધા [સં. નિ. ૧.૨૬૦; થેરગા. ૫૦૭ અટ્ઠકનિપાતે ચ પસ્સિતબ્બં] તથાગતે, અચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા;

સીલઞ્ચ યસ્સ કલ્યાણં, અરિયકન્તં પસંસિતં.

સઙ્ઘે પસાદો યસ્સત્થિ, ઉજુભૂતઞ્ચ દસ્સનં;

અદલિદ્દોતિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિતં.

સદ્ધા વે નન્દિકા આરાધિકો, નો તસ્સ સદ્ધોતિ;

સબ્બં સિયાતિ ભગવન્તં, તથારૂપો ધમ્મસમ્પસાદો.

ઇદં સદ્ધિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં.

તત્થ કતમં વીરિયાધિટ્ઠાનં?

આરમ્ભથ [આરભથ (પી.) પસ્સ સં. નિ. ૧.૧૮૫] નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો.

ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સમ્મપ્પધાના, ઇદં વીરિયાધિટ્ઠાનં.

તત્થ કતમં સતિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં?

સતીમતો સદા ભદ્દં, ભદ્દમત્થુ સતીમતો;

સતીમતો સદા [સુવે (સં. નિ. ૧.૨૩૮)] સેય્યો, સતીમા સુખમેધતિ.

ચત્તારો સતિપટ્ઠાના વિત્થારેન કાતબ્બા, ઇદં સતિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં.

તત્થ કતમં સમાધિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં?

આકઙ્ખતો તે નરદમ્મસારથિ, દેવા મનુસ્સા મનસા વિચિન્તિતં;

સબ્બેન જઞ્ઞા કસિણાપિ પાણિનો, સન્તં સમાધિં અરણં નિસેવતો.

તયોમે, ભિક્ખવે, સમાધી – સવિતક્કો સવિચારો, અવિતક્કો વિચારમત્તો, અવિતક્કો અવિચારો. ઇદં સમાધિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં.

તત્થ કતમં પઞ્ઞિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં?

પઞ્ઞા હિ સેટ્ઠા લોકસ્મિન્તિ વિત્થારેન.

તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા – સુતમયી, ચિન્તામયી, ભાવનામયી, ઇદં પઞ્ઞિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં સુત્તં, ઇમાનિ ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનાનિ અસાધારણાનિ સુત્તાનિ.

૩૯. તત્થ કતમાનિ સાધારણાનિ ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનાનિ સુત્તાનિ?

અવીતરાગો [અ. નિ. ૬.૫૪] કામેસુ, યસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયા મુદૂ;

સદ્ધા સતિ ચ વીરિયં, સમથો ચ વિપસ્સના;

તાદિસં ભિક્ખુમાસજ્જ, પુબ્બેવ ઉપહઞ્ઞતિ.

પઞ્ચિમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. સદ્ધિન્દ્રિયાદિઇન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. તીસુ અવેચ્ચપ્પસાદે વિત્થારેન સુત્તં કાતબ્બં. ઇમાનિ સાધારણાનિ ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનાનિ સુત્તાનિ. યં યસ્સ સમ્બન્ધં કુસલસ્સ વા અકુસલસ્સ વા તેન તેન અધિટ્ઠાનેન તં સુત્તં નિદ્દિસિતબ્બં, નત્થઞ્ઞો ધમ્મો નિદ્દિસિતબ્બો. તત્થ સાધારણં કુસલં નાપિ કુસલં અકુસલં યથા સાધારણાનિ ચ કુસલમૂલાનિ સાધારણાનિ ચ અકુસલમૂલાનિ ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં પજહતિ…પે… ચત્તારો સમ્મપ્પધાના કુસલં અકુસલઞ્ચ.

તત્થિમા ઉદ્દાનગાથા

વિતક્કો હિ મમત્થિકો [પમત્થિકો (પી.)], દદં પિયો નરો ઇતિ;

યો પાણમતિપાતેતિ, તીણિ તસ્સ બાલલક્ખણં.

સતઞ્ચેવ સહસ્સાનં, યે ચ સમણબ્રાહ્મણા;

છન્દા દોસા ભયા મોહા, ચતૂહિ અગતીહિ ચ.

અસુભાનુપસ્સિં વિહરન્તં, નિમિત્તેસુ અસુભા ચ;

એકમ્પિ ચે પિયં પાણં, મિત્તા સચે સુભાસિતા.

પઞ્ઞા હિ સેટ્ઠા લોકસ્મિં, અનુઞ્ઞા તીણિ ઇન્દ્રિયાનિ;

કુસલાકુસલમૂલાનિ ચ, તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવં.

કાયેન કુસલં કરે, તીણિ સુચરિતાનિ ચ;

સુભાસિતં ઉત્તમમાહુ, સન્તો વચીસુચરિતાનિ ચ.

કાયેન ચ કુસલં કયિરા, મનોદુચ્ચરિતાનિ ચ;

કાયાનુરક્ખી ચ સદા, તિસ્સો ચ પારિસુદ્ધિયો.

યસ્સ સદ્ધા તથાગતે, સમુપ્પાદે ચ દેસિતો;

આરમ્ભથ નિક્કમથ, યા ચ સમ્મપ્પધાનતા.

સતીમતો સદા ભદ્દં, સતિપટ્ઠાનભાવના;

આકઙ્ખતો ચ અનઞ્ઞાણં, યે ચ તીણિ સમાધયો.

પઞ્ઞા હિ સેટ્ઠા લોકસ્મિં, તિસ્સો પઞ્ઞા પકાસિતા;

અવીતરાગો કામેસુ, તથેવ પઞ્ચિન્દ્રિયા.

ઇતિ થેરસ્સ મહાકચ્ચાયનસ્સ

જમ્બુવનવાસિનો પેટકોપદેસે

તતિયભૂમિ સુત્તાધિટ્ઠાનં નામ.