૧. અરિયસચ્ચપ્પકાસનપઠમભૂમિ

નમો સમ્માસમ્બુદ્ધાનં પરમત્થદસ્સીનં

સીલાદિગુણપારમિપ્પત્તાનં.

૧. દુવે હેતૂ દુવે પચ્ચયા સાવકસ્સ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય – પરતો ચ ઘોસો સચ્ચાનુસન્ધિ, અજ્ઝત્તઞ્ચ યોનિસો મનસિકારો. તત્થ કતમો પરતો ઘોસો? યા પરતો દેસના ઓવાદો અનુસાસની સચ્ચકથા સચ્ચાનુલોમો. ચત્તારિ સચ્ચાનિ – દુક્ખં સમુદયો નિરોધો મગ્ગો. ઇમેસં ચતુન્નં સચ્ચાનં યા દેસના સન્દસ્સના વિવરણા વિભજના ઉત્તાનીકિરિયા [ઉત્તાનિકિરિયા (ક.)] પકાસના – અયં વુચ્ચતિ સચ્ચાનુલોમો ઘોસોતિ.

૨. તત્થ કતમો અજ્ઝત્તં યોનિસો મનસિકારો?

અજ્ઝત્તં યોનિસો મનસિકારો નામ યો યથાદેસિતે ધમ્મે બહિદ્ધા આરમ્મણં અનભિનીહરિત્વા યોનિસો મનસિકારો – અયં વુચ્ચતિ યોનિસો મનસિકારો.

તંઆકારો યોનિસો દ્વારો વિધિ ઉપાયો. યથા પુરિસો સુક્ખે કટ્ઠે વિગતસ્નેહે સુક્ખાય ઉત્તરારણિયા થલે અભિમન્થમાનં ભબ્બો જોતિસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ. યોનિસો અગ્ગિસ્સ અધિગમાય. એવમેવસ્સ યમિદં દુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગાનં અવિપરીતધમ્મદેસનં મનસિકરોતિ – અયં વુચ્ચતિ યોનિસો મનસિકારો.

યથા તિસ્સો ઉપમા પુબ્બે અસ્સુતા ચ અસ્સુતપુબ્બા ચ પટિભન્તિ. યો હિ કોચિ કામેસુ અવીતરાગોતિ…પે… દુવે ઉપમા અયોનિસો કાતબ્બા પચ્છિમેસુ વુત્તં. તત્થ યો ચ પરતો ઘોસો યો ચ અજ્ઝત્તં યોનિસો મનસિકારો – ઇમે દ્વે પચ્ચયા. પરતો ઘોસેન યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા – અયં વુચ્ચતિ સુતમયી પઞ્ઞા. યા અજ્ઝત્તં યોનિસો મનસિકારેન ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા – અયં વુચ્ચતિ ચિન્તામયી પઞ્ઞાતિ. ઇમા દ્વે પઞ્ઞા વેદિતબ્બા. પુરિમકા ચ દ્વે પચ્ચયા. ઇમે દ્વે હેતૂ દ્વે પચ્ચયા સાવકસ્સ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય.

૩. તત્થ પરતો ઘોસસ્સ સચ્ચાનુસન્ધિસ્સ દેસિતસ્સ અત્થં અવિજાનન્તો અત્થપ્પટિસંવેદી ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ન ચ અત્થપ્પટિસંવેદી યોનિસો મનસિકરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. પરતો ઘોસસ્સ સચ્ચાનુસન્ધિસ્સ દેસિતસ્સ અત્થં વિજાનન્તો અત્થપ્પટિસંવેદી ભવિસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. અત્થપ્પટિસંવેદી ચ યોનિસો મનસિકરિસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. એસ હેતુ એતં આરમ્મણં એસો ઉપાયો સાવકસ્સ નિય્યાનસ્સ, નત્થઞ્ઞો. સોયં ન ચ સુત્તસ્સ અત્થવિજાનનાય સહ યુત્તો નાપિ ઘોસાનુયોગેન પરતો ઘોસસ્સ અત્થં અવિજાનન્તેન સક્કા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અલમરિયઞાણદસ્સનં અધિગન્તું, તસ્મા નિબ્બાયિતુકામેન સુતમયેન અત્થા પરિયેસિતબ્બા. તત્થ પરિયેસનાય અયં અનુપુબ્બી ભવતિ સોળસ હારા, પઞ્ચ નયા, અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ.

તત્થાયં ઉદ્દાનગાથા

સોળસહારા નેત્તી, પઞ્ચનયા સાસનસ્સ પરિયેટ્ઠિ;

અટ્ઠારસમૂલપદા, કચ્ચાયનગોત્તનિદ્દિટ્ઠા.

૪. તત્થ કતમે સોળસહારા?

દેસના વિચયો યુત્તિ પદટ્ઠાનં લક્ખણં ચતુબ્યૂહો આવટ્ટો વિભત્તિ પરિવત્તનો વેવચનો પઞ્ઞત્તિ ઓતરણો સોધનો અધિટ્ઠાનો પરિક્ખારો સમારોપનો – ઇમે સોળસ હારા.

તત્થ ઉદ્દાનગાથા

દેસના વિચયો યુત્તિ, પદટ્ઠાનો ચ લક્ખણો [પદટ્ઠાનઞ્ચ લક્ખણં (પી.)];

ચતુબ્યૂહો ચ આવટ્ટો, વિભત્તિ પરિવત્તનો.

વેવચનો ચ પઞ્ઞત્તિ, ઓતરણો ચ સોધનો;

અધિટ્ઠાનો પરિક્ખારો, સમારોપનો સોળસો – [સોળસ હારા (પી. ક.)];

૫. તત્થ કતમે પઞ્ચ નયા?

નન્દિયાવટ્ટો તિપુક્ખલો સીહવિક્કીળિતો દિસાલોચનો અઙ્કુસોતિ.

તત્થ ઉદ્દાનગાથા

પઠમો નન્દિયાવટ્ટો, દુતિયો ચ તિપુક્ખલો;

સીહવિક્કીળિતો નામ, તતિયો હોતિ સો નયો.

દિસાલોચનમાહંસુ, ચતુત્થો નયલઞ્જકો;

પઞ્ચમો અઙ્કુસો નામ [પઞ્ચમં અઙ્કુસં આહુ (પી. ક.)], સબ્બે પઞ્ચ નયા ગતા.

૬. તત્થ કતમાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ?

અવિજ્જા તણ્હા લોભો દોસો મોહો સુભસઞ્ઞા સુખસઞ્ઞા નિચ્ચસઞ્ઞા અત્તસઞ્ઞા સમથો વિપસ્સના અલોભો અદોસો અમોહો અસુભસઞ્ઞા દુક્ખસઞ્ઞા અનિચ્ચસઞ્ઞા અનત્તસઞ્ઞા, ઇમાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ. તત્થ નવ પદાનિ અકુસલાનિ યત્થ સબ્બં અકુસલં સમોસરતિ. નવ પદાનિ કુસલાનિ યત્થ સબ્બં કુસલં સમોસરતિ.

કતમાનિ નવ પદાનિ અકુસલાનિ યત્થ સબ્બં અકુસલં સમોસરતિ?

અવિજ્જા યાવ અત્તસઞ્ઞા, ઇમાનિ નવ પદાનિ અકુસલાનિ, યત્થ સબ્બં અકુસલં સમોસરતિ.

કતમાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ યત્થ સબ્બં કુસલં સમોસરતિ?

સમથો યાવ અનત્તસઞ્ઞા, ઇમાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ યત્થ સબ્બં કુસલં સમોસરતિ. ઇમાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ.

તત્થ ઇમા ઉદ્દાનગાથા

તણ્હા ચ અવિજ્જા લોભો, દોસો તથેવ મોહો ચ;

ચત્તારો ચ વિપલ્લાસા, કિલેસભૂમિ નવ પદાનિ.

યે ચ સતિપટ્ઠાના સમથો, વિપસ્સના કુસલમૂલં;

એતં સબ્બં કુસલં, ઇન્દ્રિયભૂમિ નવપદાનિ.

સબ્બં કુસલં નવહિ પદેહિ યુજ્જતિ, નવહિ ચેવ અકુસલં;

એકકે નવ મૂલપદાનિ, ઉભયતો અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ.

ઇમેસં અટ્ઠારસન્નં મૂલપદાનં યાનિ નવ પદાનિ અકુસલાનિ, અયં દુક્ખસમુદયો; યાનિ નવ પદાનિ કુસલાનિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા. ઇતિ સમુદયસ્સ દુક્ખં ફલં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય નિરોધં ફલં. ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ ભગવતા બારાણસિયં દેસિતાનિ.

૭. તત્થ દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ અપરિમાણાનિ અક્ખરાનિ પદાનિ બ્યઞ્જનાનિ આકારાનિ નિરુત્તિયો નિદ્દેસા દેસિતા એતસ્સેવત્થસ્સ સઙ્કાસનાય પકાસનાય વિવરણાય વિભજનાય ઉત્તાનીકમ્મતાય પઞ્ઞાપનાયાતિ યા એવં સબ્બેસં સચ્ચાનં. ઇતિ એકમેકં સચ્ચં અપરિમાણેહિ અક્ખરપદબ્યઞ્જનઆકારનિરુત્તિનિદ્દેસેહિ પરિયેસિતબ્બં, તઞ્ચ બ્યઞ્જનં અત્થપુથુત્તેન પન અત્થેવ બ્યઞ્જનપુથુત્તેન.

યો હિ કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવં વદેય્ય ‘‘અહં ઇદં દુક્ખં પચ્ચક્ખાય અઞ્ઞં દુક્ખં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ તસ્સ તં વાચાવત્થુકમેવસ્સ પુચ્છિતો ચ ન સમ્પાયિસ્સતિ. એવં સચ્ચાનિ. યઞ્ચ રત્તિં ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદાય પરિનિબ્બુતો, એત્થન્તરે યં કિઞ્ચિ ભગવતા ભાસિતં સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, સબ્બં તં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં. ન કિઞ્ચિ બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં ધમ્મદેસનાય ધમ્મચક્કતો બહિદ્ધા, તસ્સ સબ્બં સુત્તં અરિયધમ્મેસુ પરિયેસિતબ્બં. તત્થ પરિગ્ગણ્હનાય આલોકસભાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ થાવરાનિ ઇમાનિ.

તત્થ કતમં દુક્ખં? જાતિ જરા બ્યાધિ મરણં સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા. તત્થાયં લક્ખણનિદ્દેસો, પાતુભાવલક્ખણા જાતિ, પરિપાકલક્ખણા જરા, દુક્ખદુક્ખતાલક્ખણો બ્યાધિ, ચુતિલક્ખણં મરણં, પિયવિપ્પયોગવિપરિણામપરિતાપનલક્ખણો સોકો, લાલપ્પનલક્ખણો પરિદેવો, કાયસમ્પીળનલક્ખણં દુક્ખં, ચિત્તસમ્પીળનલક્ખણં દોમનસ્સં, કિલેસપરિદહનલક્ખણો ઉપાયાસો, અમનાપસમોધાનલક્ખણો અપ્પિયસમ્પયોગો, મનાપવિનાભાવલક્ખણો પિયવિપ્પયોગો, અધિપ્પાયવિવત્તનલક્ખણો અલાભો, અપરિઞ્ઞાલક્ખણા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, પરિપાકચુતિલક્ખણં જરામરણં, પાતુભાવચુતિલક્ખણં ચુતોપપત્તિ, પટિસન્ધિનિબ્બત્તનલક્ખણો સમુદયો, સમુદયપરિજહનલક્ખણો નિરોધો, અનુસયસમુચ્છેદલક્ખણો મગ્ગો. બ્યાધિલક્ખણં દુક્ખં, સઞ્જાનનલક્ખણો સમુદયો, નિય્યાનિકલક્ખણો મગ્ગો, સન્તિલક્ખણો નિરોધો. અપ્પટિસન્ધિભાવનિરોધલક્ખણા અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ, દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ, દુક્ખઞ્ચ નિરોધો ચ, દુક્ખઞ્ચ મગ્ગો ચ, સમુદયો ચ દુક્ખઞ્ચ, સમુદયો ચ નિરોધો ચ, સમુદયો ચ મગ્ગો ચ, નિરોધો ચ સમુદયો ચ, નિરોધો ચ દુક્ખઞ્ચ, નિરોધો ચ મગ્ગો ચ, મગ્ગો ચ નિરોધો ચ, મગ્ગો ચ સમુદયો ચ, મગ્ગો ચ દુક્ખઞ્ચ.

૮. તત્થિમાનિ સુત્તાનિ.

‘‘યમેકરત્તિં [જાતક ૧ વીસતિનિપાતે અયોઘરજાતકે] પઠમં, ગબ્ભે વસતિ માણવો;

અબ્ભુટ્ઠિતોવ સો યાતિ, સ ગચ્છં ન નિવત્તતી’’તિ.

અટ્ઠિમા, આનન્દ, દાનુપપત્તિયો એકુત્તરિકે સુત્તં – અયં જાતિ.

તત્થ કતમા જરા?

અચરિત્વા [ધ. પ. ૧૫૫] બ્રહ્મચરિયં, અલદ્ધા યોબ્બને ધનં;

જિણ્ણકોઞ્ચાવ ઝાયન્તિ, ખીણમચ્છેવ પલ્લલે.

પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ દેવેસુ – અયં જરા.

તત્થ કતમો બ્યાધિ?

સામં તેન કુતો રાજ, તુવમ્પિ જરાયન્તિ વેદેસિ;

ખત્તિય કમ્મસ્સ ફલો, લોકો ન હિ કમ્મં પનયતિ.

તયો ગિલાના – અયં બ્યાધિ.

તત્થ કતમં મરણં?

યથાપિ [દીઘનિકાયે અધોલિખિતગાથા] કુમ્ભકારસ્સ, કતં મત્તિકભાજનં;

ખુદ્દકઞ્ચ મહન્તઞ્ચ, યં પક્કં યઞ્ચ આમકં;

સબ્બં ભેદનપરિયન્તં, એવં મચ્ચાન જીવિતં.

મમાયિતે પસ્સથ ફન્દમાને [હઞ્ઞમાને (પી) પસ્સ સુ. નિ. ૭૮૩], મચ્છેવ અપ્પોદકે ખીણસોતે;

એતમ્પિ દિસ્વા અમમો ચરેય્ય, ભવેસુ આસત્તિમકુબ્બમાનો.

ઉદકપ્પનસુત્તં – ઇદં મરણં.

તત્થ કતમો સોકો?

ઇધ સોચતિ પેચ્ચ સોચતિ, પાપકારી ઉભયત્થ સોચતિ;

સો સોચતિ સો વિહઞ્ઞતિ, દિસ્વા કમ્મકિલિટ્ઠમત્તનો [કમ્મકિલિટ્ઠં અત્થનો (પી.) પસ્સ ધ. પ. ૧૫].

તીણિ દુચ્ચરિતાનિ – અયં સોકો.

તત્થ કતમો પરિદેવો?

કામેસુ [સુ. નિ. ૭૮૦] ગિદ્ધા પસુતા પમૂળ્હા, અવદાનિયા તે વિસમે નિવિટ્ઠા;

દુક્ખૂપનીતા પરિદેવયન્તિ, કિંસુ ભવિસ્સામ ઇતો ચુતાસે.

તિસ્સો વિપત્તિયો – અયં પરિદેવો.

તત્થ કતમં દુક્ખં?

સતં આસિ અયોસઙ્કૂ [અયોસઙ્કુ (પી. ક.) પસ્સ થેરગા. ૧૧૯૭], સબ્બે પચ્ચત્તવેદના;

જલિતા જાતવેદાવ, અચ્ચિસઙ્ઘસમાકુલા.

મહા વત સો પરિળાહો [પરિદાઘો (પી. ક.) પસ્સ સં. નિ. ૫.૧૧૧૩] સંયુત્તકે સુત્તં સચ્ચસંયુત્તેસુ – ઇદં દુક્ખં.

તત્થ કતમં દોમનસ્સં?

સઙ્કપ્પેહિ પરેતો [પરતો (ક.) પસ્સ સુ. નિ. ૮૨૪] સો, કપણો વિય ઝાયતિ;

સુત્વા પરેસં નિગ્ઘોસં, મઙ્કુ હોતિ તથાવિધો.

દ્વેમે તપનીયા ધમ્મા – ઇદં દોમનસ્સં.

તત્થ કતમો ઉપાયાસો?

કમ્મારાનં યથા ઉક્કા, અન્તો ડય્હતિ નો બહિ;

એવં ડય્હતિ મે હદયં, સુત્વા નિબ્બત્તમમ્બુજં.

તયો અગ્ગી – અયં ઉપાયાસો.

તત્થ કતમો અપ્પિયસમ્પયોગો?

અયસાવ [ધ. પ. ૨૪૦] મલં સમુટ્ઠિતં, તતુટ્ઠાય તમેવ ખાદતિ;

એવં અતિધોનચારિનં, સાનિ કમ્માનિ નયન્તિ દુગ્ગતિં.

દ્વેમે તથાગતં અબ્ભાચિક્ખન્તિ, એકુત્તરિકે સુત્તં દુકેસુ – અયં અપ્પિયસમ્પયોગો.

તત્થ કતમો પિયવિપ્પયોગો?

સુપિનેન યથાપિ સઙ્ગતં, પટિબુદ્ધો પુરિસો ન પસ્સતિ;

એવમ્પિ પિયાયિતં [મમાયિતં (પી. ક.) પસ્સ સુ. નિ. ૮૧૩] જનં, પેતં કાલઙ્કતં [કાલકતં (પી.)] ન પસ્સતિ.

તે દેવા ચવનધમ્મં વિદિત્વા તીહિ વાચાહિ અનુસાસન્તિ. અયં પિયવિપ્પયોગો.

યમ્પિચ્છં ન લભતિ, તિસ્સો મારધીતરો;

તસ્સ ચે કામયાનસ્સ [કામયમાનસ્સ (ક.) પસ્સ સુ. નિ. ૭૭૩], છન્દજાતસ્સ જન્તુનો;

તે કામા પરિહાયન્તિ, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતિ.

સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા.

ચક્ખુ સોતઞ્ચ ઘાનઞ્ચ, જિવ્હા કાયો તતો મનં;

એતે લોકામિસા ઘોરા, યત્થ સત્તા પુથુજ્જના.

પઞ્ચિમે ભિક્ખવે ખન્ધા – ઇદં દુક્ખં.

તત્થ કતમા જરા ચ મરણઞ્ચ?

અપ્પં વત જીવિતં ઇદં, ઓરં વસ્સસતાપિ મીયતે [મીયતિ (સુ. નિ. ૮૧૦)];

અથ વાપિ અકિચ્છં જીવિતં, અથ ખો સો જરસાપિ મીયતે.

સંયુત્તકે પસેનદિસંયુત્તકે સુત્તં અય્યિકા મે કાલઙ્કતા – અયં જરા ચ મરણઞ્ચ.

તત્થ કતમા ચુતિ ચ ઉપપત્તિ ચ?

‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ, મરણન્તં હિ જીવિતં;

યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તિ, અત્તકમ્મફલૂપગા’’તિ [પુઞ્ઞપાપફલૂપગાતિ (સં. નિ. ૧.૧૩૩)]. –

અયં ચુતિ ચ ઉપપત્તિ ચ.

ઇમેહિ સુત્તેહિ એકસદિસેહિ ચ અઞ્ઞેહિ નવવિધં સુત્તં તં અનુપવિટ્ઠેહિ લક્ખણતો દુક્ખં ઞત્વા સાધારણઞ્ચ અસાધારણઞ્ચ દુક્ખં અરિયસચ્ચં નિદ્દિસિતબ્બં. ગાથાહિ ગાથા અનુમિનિતબ્બા, બ્યાકરણેહિ વા બ્યાકરણં – ઇદં દુક્ખં.

૯. તત્થ કતમો દુક્ખસમુદયો?

કામેસુ સત્તા કામસઙ્ગસત્તા [કામપસઙ્ગસત્તા (પી.) પસ્સ ઉદા. ૬૩], સંયોજને વજ્જમપસ્સમાના;

ન હિ જાતુ સંયોજનસઙ્ગસત્તા, ઓઘં તરેય્યું વિપુલં મહન્તં.

ચત્તારો આસવા સુત્તં – અયં દુક્ખસમુદયો.

તત્થ કતમો દુક્ખનિરોધો?

યમ્હિ ન માયા વસતી ન માનો,

યો વીતલોભો અમમો નિરાસો,

પનુણ્ણકોધો [પનુન્નકોધો (પી.) પસ્સ ઉદા. ૨૬] અભિનિબ્બુતત્તો;

સો બ્રાહ્મણો સો સમણો સ ભિક્ખુ.

દ્વેમા વિમુત્તિયો, રાગવિરાગા ચ ચેતોવિમુત્તિ; અવિજ્જાવિરાગા ચ પઞ્ઞાવિમુત્તિ – અયં નિરોધો.

તત્થ કતમો મગ્ગો?

એસેવ મગ્ગો નત્થઞ્ઞો, દસ્સનસ્સ વિસુદ્ધિયા;

અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, મારસ્સેતં પમોહનં.

સત્તિમે, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગા – અયં મગ્ગો.

તત્થ કતમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ?

‘‘યે ધમ્મા [મહાવ. ૬૦] હેતુપ્પભવા, તેસં હેતું તથાગતો આહ;

તેસઞ્ચ યો નિરોધો, એવંવાદી મહાસમણો’’તિ.

હેતુપ્પભવા ધમ્મા દુક્ખં, હેતુસમુદયો, યં ભગવતો વચનં. અયં ધમ્મો યો નિરોધો, યે હિ કેચિ સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સદાનુપસ્સિનો વિહરન્તિ. કિલેસા તણ્હા પવડ્ઢતિ, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. તત્થ યં સંયોજનં – અયં સમુદયો. યે સંયોજનિયા ધમ્મા યે ચ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ – ઇદં દુક્ખં. યા સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ આદીનવાનુપસ્સના – અયં મગ્ગો. પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય બ્યાધીહિ મરણેહિ સોકેહિ પરિદેવેહિ યાવ ઉપાયાસેહિ – ઇદં નિબ્બાનં. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ.

તત્થ કતમા અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ?

અત્થઙ્ગતસ્સ ન પમાણમત્થિ, તં હિ વા નત્થિ યેન નં પઞ્ઞપેય્ય;

સબ્બસઙ્ગાનં સમૂહતત્તા વિદૂ, સિતા વાદસતસ્સુ [વાદસતસ્સ (પી. ક.)] સબ્બે.

સંયુત્તકે ગોધિકસંયુત્તં.

ઇમાનિ અસાધારણાનિ સુત્તાનિ. યહિં યહિં સચ્ચાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, તહિં તહિં સચ્ચલક્ખણતો ઓતારેત્વા [ઓહારેત્વા (પી. ક.)] અપરિમાણેહિ બ્યઞ્જનેહિ સો અત્થો પરિયેસિતબ્બો. તત્થ અત્થાનુપરિવત્તિ બ્યઞ્જનેન પુન બ્યઞ્જનાનુપરિવત્તિ અત્થેન તસ્સ એકમેકસ્સ અપરિમાણાનિ બ્યઞ્જનાનિ ઇમેહિ સુત્તેહિ યથાનિક્ખિત્તેહિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ નિદ્દિસિતબ્બાનિ. પઞ્ચનિકાયે અનુપવિટ્ઠાહિ ગાથાહિ ગાથા અનુમિનિતબ્બા, બ્યાકરણેન બ્યાકરણં. ઇમાનિ અસાધારણાનિ સુત્તાનિ.

તેસં ઇમા ઉદ્દાનગાથા

યમેકરત્તિં પઠમં, અટ્ઠ દાનૂપપત્તિયો;

પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ, ખીણમચ્છંવ પલ્લલં.

સામં તેન કુતો રાજ, તયો દેવા ગિલાનકા;

યથાપિ કુમ્ભકારસ્સ, યથા નદિદકપ્પનં.

ઇધ સોચતિ પેચ્ચ સોચતિ, તીણિ દુચ્ચરિતાનિ ચ;

કામેસુ ગિદ્ધા પસુતા, યાવ તિસ્સો વિપત્તિયો.

સતં આસિ [સતમાયુ (સી.), સતધાતુ (પી.)] અયોસઙ્કૂ, પરિળાહો મહત્તરો;

સઙ્કપ્પેહિ પરેતો સો, તત્થ તપનિયેહિ ચ.

કમ્મારાનં યથા ઉક્કા, તયો અગ્ગી પકાસિતા;

અયતો મલમુપ્પન્નં, અબ્ભક્ખાનં તથાગતે.

તિવિધં દેવાનુસાસન્તિ, સુપિનેન સઙ્ગમો યથા;

તિસ્સો ચેવ મારધીતા, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતિ.

ચક્ખુ સોતઞ્ચ ઘાનઞ્ચ, પઞ્ચક્ખન્ધા પકાસિતા;

અપ્પં વત જીવિતં ઇદં, અય્યિકા મે મહલ્લિકા.

સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તિ, ઉપપત્તિ ચુતિચયં;

કામેસુ સત્તા પસુતા, આસવેહિ ચતૂહિ ચ.

યમ્હિ ન માયા વસતિ, દ્વેમા ચેતોવિમુત્તિયો;

એસેવ મગ્ગો નત્થઞ્ઞો, બોજ્ઝઙ્ગા ચ સુદેસિતા.

અત્થઙ્ગતસ્સ ન પમાણમત્થિ, ગોધિકો પરિનિબ્બુતો;

યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા, સંયોજનાનુપસ્સિનો.