૫૩૮. મૂગપક્ખજાતકં (૧)

૧. ‘‘મા પણ્ડિચ્ચયં [પણ્ડિતિયં (સી.), પણ્ડિચ્ચિયં (પી.)] વિભાવય, બાલમતો ભવ સબ્બપાણિનં;

સબ્બો તં જનો ઓચિનાયતુ, એવં તવ અત્થો ભવિસ્સતિ’’.

૨. ‘‘કરોમિ તે તં વચનં, યં મં ભણસિ દેવતે;

અત્થકામાસિ મે અમ્મ, હિતકામાસિ દેવતે’’.

૩. ‘‘કિં નુ સન્તરમાનોવ, કાસું ખણસિ સારથિ;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, કિં કાસુયા કરિસ્સસિ’’.

૪. ‘‘રઞ્ઞો મૂગો ચ પક્ખો ચ, પુત્તો જાતો અચેતસો;

સોમ્હિ રઞ્ઞા સમજ્ઝિટ્ઠો, પુત્તં મે નિખણં વને’’.

૫. ‘‘ન બધિરો ન મૂગોસ્મિ, ન પક્ખો ન ચ વીકલો [નપિ પઙ્ગુલો (સી. પી.), ન ચ પિઙ્ગલો (સ્યા.)];

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને’’.

૬. ‘‘ઊરૂ બાહું [બાહૂ (સી. ક.)] ચ મે પસ્સ, ભાસિતઞ્ચ સુણોહિ મે;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને’’.

૭. ‘‘દેવતા નુસિ ગન્ધબ્બો, અદુ [આદુ (સી.), આદૂ (સ્યા.)] સક્કો પુરિન્દદો;

કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો, કથં જાનેમુ તં મયં’’.

૮. ‘‘નમ્હિ દેવો ન ગન્ધબ્બો, નાપિ સક્કો પુરિન્દદો;

કાસિરઞ્ઞો અહં પુત્તો, યં કાસુયા નિખઞ્ઞસિ [નિઘઞ્ઞસિ (સી. પી.), નિખઞ્છસિ (?)].

૯. ‘‘તસ્સ રઞ્ઞો અહં પુત્તો, યં ત્વં સમ્મૂપજીવસિ [સમુપજીવસિ (સી. પી.)];

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને.

૧૦. ‘‘યસ્સ રુક્ખસ્સ છાયાય, નિસીદેય્ય સયેય્ય વા;

ન તસ્સ સાખં ભઞ્જેય્ય, મિત્તદુબ્ભો [મિત્તદૂભો (સી. પી.)] હિ પાપકો.

૧૧. ‘‘યથા રુક્ખો તથા રાજા, યથા સાખા તથા અહં;

યથા છાયૂપગો પોસો, એવં ત્વમસિ સારથિ;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને.

૧૨. ‘‘પહૂતભક્ખો [બહુત્તભક્ખો (ક.)] ભવતિ, વિપ્પવુટ્ઠો [વિપ્પવુત્થો (સી. પી.), વિપ્પમુત્તો (ક.)] સકં [સકા (સી. પી.)] ઘરા;

બહૂ નં ઉપજીવન્તિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૩. ‘‘યં યં જનપદં યાતિ, નિગમે રાજધાનિયો;

સબ્બત્થ પૂજિતો હોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૪. ‘‘નાસ્સ ચોરા પસાહન્તિ [પસહન્તિ (સી. સ્યા. પી.)], નાતિમઞ્ઞન્તિ ખત્તિયા [નાતિમઞ્ઞેતિ ખત્તિયો (સી. સ્યા. પી.)];

સબ્બે અમિત્તે તરતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૫. ‘‘અક્કુદ્ધો સઘરં એતિ, સભાયં [સભાય (સી. સ્યા. પી.)] પટિનન્દિતો;

ઞાતીનં ઉત્તમો હોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૬. ‘‘સક્કત્વા સક્કતો હોતિ, ગરુ હોતિ સગારવો [ગરુકો હોતિ ગારવો (ક.)];

વણ્ણકિત્તિભતો હોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૭. ‘‘પૂજકો લભતે પૂજં, વન્દકો પટિવન્દનં;

યસો કિત્તિઞ્ચ પપ્પોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૮. ‘‘અગ્ગિ યથા પજ્જલતિ, દેવતાવ વિરોચતિ;

સિરિયા અજહિતો હોતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૧૯. ‘‘ગાવો તસ્સ પજાયન્તિ, ખેત્તે વુત્તં વિરૂહતિ;

વુત્તાનં ફલમસ્નાતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૨૦. ‘‘દરિતો પબ્બતાતો વા, રુક્ખતો પતિતો નરો;

ચુતો પતિટ્ઠં લભતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ.

૨૧. ‘‘વિરૂળ્હમૂલસન્તાનં, નિગ્રોધમિવ માલુતો;

અમિત્તા નપ્પસાહન્તિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતિ’’.

૨૨. ‘‘એહિ તં પટિનેસ્સામિ, રાજપુત્ત સકં ઘરં;

રજ્જં કારેહિ ભદ્દન્તે, કિં અરઞ્ઞે કરિસ્સસિ’’.

૨૩. ‘‘અલં મે તેન રજ્જેન, ઞાતકેહિ [ઞાતકેન (સ્યા. ક.)] ધનેન વા;

યં મે અધમ્મચરિયાય, રજ્જં લબ્ભેથ સારથિ’’.

૨૪. ‘‘પુણ્ણપત્તં મં લાભેહિ [પલાભેહિ (સી. પી.)], રાજપુત્ત ઇતો ગતો;

પિતા માતા ચ મે દજ્જું, રાજપુત્ત તયી ગતે.

૨૫. ‘‘ઓરોધા ચ કુમારા ચ, વેસિયાના ચ બ્રાહ્મણા;

તેપિ અત્તમના દજ્જું, રાજપુત્ત તયી ગતે.

૨૬. ‘‘હત્થારોહા [હત્થારૂહા (સી. પી.) એવમુપરિપિ] અનીકટ્ઠા, રથિકા પત્તિકારકા;

તેપિ અત્તમના દજ્જું [તેપિ દજ્જું પતીતામે (સી. પી.)], રાજપુત્ત તયી ગતે.

૨૭. ‘‘બહુધઞ્ઞા જાનપદા [બહૂ જાનપદા ચઞ્ઞે (સી.), બહૂ જનપદા ચઞ્ઞે (પી.)], નેગમા ચ સમાગતા;

ઉપાયનાનિ મે દજ્જું, રાજપુત્ત તયી ગતે’’.

૨૮. ‘‘પિતુ માતુ ચહં ચત્તો, રટ્ઠસ્સ નિગમસ્સ ચ;

અથો સબ્બકુમારાનં, નત્થિ મય્હં સકં ઘરં.

૨૯. ‘‘અનુઞ્ઞાતો અહં મત્યા, સઞ્ચત્તો પિતરા મહં;

એકોરઞ્ઞે પબ્બજિતો, ન કામે અભિપત્થયે.

૩૦. ‘‘અપિ અતરમાનાનં, ફલાસાવ સમિજ્ઝતિ;

વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મિ, એવં જાનાહિ સારથિ.

૩૧. ‘‘અપિ અતરમાનાનં, સમ્મદત્થો વિપચ્ચતિ;

વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મિ, નિક્ખન્તો અકુતોભયો’’.

૩૨. ‘‘એવં વગ્ગુકથો સન્તો, વિસટ્ઠવચનો ચસિ [ચ સો (સ્યા. ક.)];

કસ્મા પિતુ ચ માતુચ્ચ, સન્તિકે ન ભણી તદા’’.

૩૩. ‘‘નાહં અસન્ધિતા [અસત્થિતા (સી.)] પક્ખો, ન બધિરો અસોતતા;

નાહં અજિવ્હતા મૂગો, મા મં મૂગમધારયિ [મૂગો અધારયિ (સી.)].

૩૪. ‘‘પુરિમં સરામહં જાતિં, યત્થ રજ્જમકારયિં;

કારયિત્વા તહિં રજ્જં, પાપત્થં નિરયં ભુસં.

૩૫. ‘‘વીસતિઞ્ચેવ વસ્સાનિ, તહિં રજ્જમકારયિં;

અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ, નિરયમ્હિ અપચ્ચિસં [અપચ્ચસિં (સ્યા.), અપચ્ચયિં (પી.)].

૩૬. ‘‘તસ્સ રજ્જસ્સહં ભીતો, મા મં રજ્જાભિસેચયું [રજ્જેભિસેચયું (સ્યા. ક.)];

તસ્મા પિતુ ચ માતુચ્ચ, સન્તિકે ન ભણિં તદા.

૩૭. ‘‘ઉચ્છઙ્ગે મં નિસાદેત્વા, પિતા અત્થાનુસાસતિ;

એકં હનથ બન્ધથ, એકં ખારાપતચ્છિકં [ખરાપતિચ્છકં (સ્યા.), ખરાપટિચ્છકં (ક.)];

એકં સૂલસ્મિં ઉપ્પેથ [અપ્પેથ (સી.), ઉબ્બેથ (સ્યા.), અચ્ચેથ (પી.)], ઇચ્ચસ્સ મનુસાસતિ.

૩૮. ‘‘તાયાહં [તસ્સાહં (સી. પી.)] ફરુસં સુત્વા, વાચાયો સમુદીરિતા;

અમૂગો મૂગવણ્ણેન, અપક્ખો પક્ખસમ્મતો;

સકે મુત્તકરીસસ્મિં, અચ્છાહં સમ્પરિપ્લુતો.

૩૯. ‘‘કસિરઞ્ચ પરિત્તઞ્ચ, તઞ્ચ દુક્ખેન સંયુતં;

કોમં [કો તં (સી. પી.)] જીવિતમાગમ્મ, વેરં કયિરાથ કેનચિ.

૪૦. ‘‘પઞ્ઞાય ચ અલાભેન, ધમ્મસ્સ ચ અદસ્સના;

કોમં [કો તં (સી. પી.)] જીવિતમાગમ્મ, વેરં કયિરાથ કેનચિ.

૪૧. ‘‘અપિ અતરમાનાનં, ફલાસાવ સમિજ્ઝતિ;

વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મિ, એવં જાનાહિ સારથિ.

૪૨. ‘‘અપિ અતરમાનાનં, સમ્મદત્થો વિપચ્ચતિ;

વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મિ, નિક્ખન્તો અકુતોભયો’’.

૪૩. ‘‘અહમ્પિ પબ્બજિસ્સામિ, રાજપુત્ત તવન્તિકે;

અવ્હાયસ્સુ [અવ્હયસ્સુ (સી. પી.)] મં ભદ્દન્તે, પબ્બજ્જા મમ રુચ્ચતિ’’.

૪૪. ‘‘રથં નિય્યાદયિત્વાન, અનણો એહિ સારથિ;

અનણસ્સ હિ પબ્બજ્જા, એતં ઇસીહિ વણ્ણિતં’’.

૪૫. ‘‘યદેવ ત્યાહં વચનં, અકરં ભદ્દમત્થુ તે;

તદેવ મે ત્વં વચનં, યાચિતો કત્તુમરહસિ.

૪૬. ‘‘ઇધેવ તાવ અચ્છસ્સુ, યાવ રાજાનમાનયે;

અપ્પેવ તે પિતા દિસ્વા, પતીતો સુમનો સિયા’’.

૪૭. ‘‘કરોમિ તેતં વચનં, યં મં ભણસિ સારથિ;

અહમ્પિ દટ્ઠુકામોસ્મિ, પિતરં મે ઇધાગતં.

૪૮. ‘‘એહિ સમ્મ નિવત્તસ્સુ, કુસલં વજ્જાસિ ઞાતિનં;

માતરં પિતરં મય્હં, વુત્તો વજ્જાસિ વન્દનં’’.

૪૯. તસ્સ પાદે ગહેત્વાન, કત્વા ચ નં પદક્ખિણં;

સારથિ રથમારુય્હ, રાજદ્વારં ઉપાગમિ.

૫૦. ‘‘સુઞ્ઞં માતા રથં દિસ્વા, એકં સારથિમાગતં;

અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ, રોદન્તી નં ઉદિક્ખતિ.

૫૧. ‘‘અયં સો સારથિ એતિ, નિહન્ત્વા મમ અત્રજં;

નિહતો નૂન મે પુત્તો, પથબ્યા ભૂમિવડ્ઢનો.

૫૨. ‘‘અમિત્તા નૂન નન્દન્તિ, પતીતા નૂન વેરિનો;

આગતં સારથિં દિસ્વા, નિહન્ત્વા મમ અત્રજં.

૫૩. ‘‘સુઞ્ઞં માતા રથં દિસ્વા, એકં સારથિમાગતં;

અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ, રોદન્તી પરિપુચ્છિ નં [રોદન્તી પરિપુચ્છતિ (સી. પી.), રોદન્તી નં પરિપુચ્છતિ (સ્યા.)].

૫૪. ‘‘કિન્નુ મૂગો કિં નુ પક્ખો, કિન્નુ સો વિલપી તદા;

નિહઞ્ઞમાનો ભૂમિયા, તં મે અક્ખાહિ સારથિ.

૫૫. ‘‘કથં હત્થેહિ પાદેહિ, મૂગપક્ખો વિવજ્જયિ;

નિહઞ્ઞમાનો ભૂમિયા, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’.

૫૬. ‘‘અક્ખેય્યં [અક્ખિસ્સં (સી. પી.)] તે અહં અય્યે, દજ્જાસિ અભયં મમ;

યં મે સુતં વા દિટ્ઠં વા, રાજપુત્તસ્સ સન્તિકે’’.

૫૭. ‘‘અભયં સમ્મ તે દમ્મિ, અભીતો ભણ સારથિ;

યં તે સુતં વા દિટ્ઠં વા, રાજપુત્તસ્સ સન્તિકે’’.

૫૮. ‘‘ન સો મૂગો ન સો પક્ખો, વિસટ્ઠવચનો ચ સો;

રજ્જસ્સ કિર સો ભીતો, અકરા [અકરી (સી. પી.)] આલયે બહૂ.

૫૯. ‘‘પુરિમં સરતિ સો જાતિં, યત્થ રજ્જમકારયિ;

કારયિત્વા તહિં રજ્જં, પાપત્થ નિરયં ભુસં.

૬૦. ‘‘વીસતિઞ્ચેવ વસ્સાનિ, તહિં રજ્જમકારયિ;

અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ, નિરયમ્હિ અપચ્ચિ સો.

૬૧. ‘‘તસ્સ રજ્જસ્સ સો ભીતો, મા મં રજ્જાભિસેચયું;

તસ્મા પિતુ ચ માતુચ્ચ, સન્તિકે ન ભણી તદા.

૬૨. ‘‘અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમ્પન્નો, આરોહપરિણાહવા;

વિસટ્ઠવચનો પઞ્ઞો, મગ્ગે સગ્ગસ્સ તિટ્ઠતિ.

૬૩. ‘‘સચે ત્વં દટ્ઠુકામાસિ, રાજપુત્તં [રાજપુત્તિ (સી.)] તવત્રજં;

એહિ તં પાપયિસ્સામિ, યત્થ સમ્મતિ તેમિયો’’.

૬૪. ‘‘યોજયન્તુ રથે અસ્સે, કચ્છં નાગાન [નાગાનિ (સ્યા. ક.)] બન્ધથ;

ઉદીરયન્તુ સઙ્ખપણવા, વાદન્તુ [વદન્તુ (સી.), નદન્તુ (સ્યા. ક.), વદતં (પી.)] એકપોક્ખરા.

૬૫. ‘‘વાદન્તુ [નદન્તુ (સી. સ્યા. પી.)] ભેરી સન્નદ્ધા, વગ્ગૂ વાદન્તુ દુન્દુભી;

નેગમા ચ મં અન્વેન્તુ, ગચ્છં પુત્તનિવેદકો [નિવાદકો (સ્યા. ક.)].

૬૬. ‘‘ઓરોધા ચ કુમારા ચ, વેસિયાના ચ બ્રાહ્મણા;

ખિપ્પં યાનાનિ યોજેન્તુ, ગચ્છં પુત્તનિવેદકો [નિવાદકો (સ્યા. ક.)].

૬૭. ‘‘હત્થારોહા અનીકટ્ઠા, રથિકા પત્તિકારકા;

ખિપ્પં યાનાનિ યોજેન્તુ, ગચ્છં પુત્તનિવેદકો [નિવાદકો (સ્યા. ક.)].

૬૮. ‘‘સમાગતા જાનપદા, નેગમા ચ સમાગતા;

ખિપ્પં યાનાનિ યોજેન્તુ, ગચ્છં પુત્તનિવેદકો’’ [નિવાદકો (સ્યા. ક.)].

૬૯. ‘‘અસ્સે ચ સારથી યુત્તે, સિન્ધવે સીઘવાહને;

રાજદ્વારં ઉપાગચ્છું, યુત્તા દેવ ઇમે હયા’’.

૭૦. ‘‘થૂલા જવેન હાયન્તિ, કિસા હાયન્તિ થામુના;

કિસે થૂલે વિવજ્જેત્વા, સંસટ્ઠા યોજિતા હયા’’.

૭૧. ‘‘તતો રાજા તરમાનો, યુત્તમારુય્હ સન્દનં;

ઇત્થાગારં અજ્ઝભાસિ [અભાસથ (ક.)], સબ્બાવ અનુયાથ મં.

૭૨. ‘‘વાલબીજનિમુણ્હીસં, ખગ્ગં છત્તઞ્ચ પણ્ડરં;

ઉપાધિ રથમારુય્હ [ઉપાદિરથમારુય્હ (સી.), ઉપાધી રથમારુય્હ (સ્યા.)], સુવણ્ણેહિ અલઙ્કતા.

૭૩. ‘‘તતો સ [ચ (સી. સ્યા. પી.)] રાજા પાયાસિ, પુરક્ખત્વાન સારથિં;

ખિપ્પમેવ ઉપાગચ્છિ, યત્થ સમ્મતિ તેમિયો.