૨૧. અસીતિનિપાતો

૫૩૩. ચૂળહંસજાતકં (૧)

૧. ‘‘સુમુખ અનુપચિનન્તા, પક્કમન્તિ વિહઙ્ગમા;

ગચ્છ તુવમ્પિ મા કઙ્ખિ, નત્થિ બદ્ધે [બન્ધે (સ્યા. ક.)] સહાયતા’’.

૨. ‘‘ગચ્છે વાહં ન વા ગચ્છે, ન તેન અમરો સિયં;

સુખિતં તં ઉપાસિત્વા, દુક્ખિતં તં કથં જહે.

૩. ‘‘મરણં વા તયા સદ્ધિં, જીવિતં વા તયા વિના;

તદેવ મરણં સેય્યો, યઞ્ચે જીવે તયા વિના.

૪. ‘‘નેસ ધમ્મો મહારાજ, યં તં એવં ગતં જહે;

યા ગતિ તુય્હં સા મય્હં, રુચ્ચતે વિહગાધિપ.

૫. ‘‘કા નુ પાસેન બદ્ધસ્સ [બન્ધસ્સ (સ્યા. ક.)], ગતિ અઞ્ઞા મહાનસા;

સા કથં ચેતયાનસ્સ, મુત્તસ્સ તવ રુચ્ચતિ.

૬. ‘‘કં વા ત્વં પસ્સસે અત્થં, મમ તુય્હઞ્ચ પક્ખિમ;

ઞાતીનં વાવસિટ્ઠાનં, ઉભિન્નં જીવિતક્ખયે.

૭. ‘‘યં ન કઞ્ચનદેપિઞ્છ [દેપિચ્છ (સી. પી.), દ્વેપિચ્છ (સ્યા.)], અન્ધેન તમસા ગતં;

તાદિસે સઞ્ચજં પાણં, કમત્થમભિજોતયે’’.

૮. ‘‘કથં નુ પતતં સેટ્ઠ, ધમ્મે અત્થં ન બુજ્ઝસિ [બુજ્ઝસે (સી.)];

ધમ્મો અપચિતો સન્તો, અત્થં દસ્સેતિ પાણિનં.

૯. ‘‘સોહં ધમ્મં અપેક્ખાનો, ધમ્મા ચત્થં સમુટ્ઠિતં;

ભત્તિઞ્ચ તયિ સમ્પસ્સં, નાવકઙ્ખામિ જીવિતં’’.

૧૦. ‘‘અદ્ધા એસો સતં ધમ્મો, યો મિત્તો મિત્તમાપદે;

ન ચજે જીવિતસ્સાપિ, હેતુધમ્મમનુસ્સરં.

૧૧. ‘‘સ્વાયં ધમ્મો ચ તે ચિણ્ણો, ભત્તિ ચ વિદિતા મયિ;

કામં કરસ્સુ મય્હેતં, ગચ્છેવાનુમતો મયા’’.

૧૨. ‘‘અપિ ત્વેવં ગતે કાલે, યં ખણ્ડં [બદ્ધં (સી.), બન્ધં (પી.)] ઞાતિનં મયા;

તયા તં બુદ્ધિસમ્પન્નં [બુદ્ધિસમ્પન્ન (સી. સ્યા. પી.)], અસ્સ પરમસંવુતં.

૧૩. ‘‘ઇચ્ચેવં [ઇચ્ચેવ (સી. પી.)] મન્તયન્તાનં, અરિયાનં અરિયવુત્તિનં;

પચ્ચદિસ્સથ નેસાદો, આતુરાનમિવન્તકો.

૧૪. ‘‘તે સત્તુમભિસઞ્ચિક્ખ, દીઘરત્તં હિતા દિજા;

તુણ્હીમાસિત્થ ઉભયો, ન સઞ્ચલેસુમાસના [ન ચ સઞ્ચેસુ’માસના (સી. પી.)].

૧૫. ‘‘ધતરટ્ઠે ચ દિસ્વાન, સમુડ્ડેન્તે તતો તતો;

અભિક્કમથ વેગેન, દિજસત્તુ દિજાધિપે.

૧૬. ‘‘સો ચ વેગેનભિક્કમ્મ, આસજ્જ પરમે દિજે;

પચ્ચકમિત્થ [પચ્ચકમ્પિત્થ (સી. સ્યા. પી.)] નેસાદો, બદ્ધા ઇતિ વિચિન્તયં.

૧૭. ‘‘એકંવ બદ્ધમાસીનં, અબદ્ધઞ્ચ પુનાપરં;

આસજ્જ બદ્ધમાસીનં, પેક્ખમાનમદીનવં.

૧૮. ‘‘તતો સો વિમતોયેવ, પણ્ડરે અજ્ઝભાસથ;

પવડ્ઢકાયે આસીને, દિજસઙ્ઘગણાધિપે.

૧૯. ‘‘યં નુ પાસેન મહતા, બદ્ધો ન કુરુતે દિસં;

અથ કસ્મા અબદ્ધો ત્વં, બલી પક્ખિ ન ગચ્છસિ.

૨૦. ‘‘કિન્નુ ત્યાયં [તા’યં (સી. પી. ક.)] દિજો હોતિ, મુત્તો બદ્ધં ઉપાસસિ;

ઓહાય સકુણા યન્તિ, કિં એકો અવહીયસિ’’.

૨૧. ‘‘રાજા મે સો દિજામિત્ત, સખા પાણસમો ચ મે;

નેવ નં વિજહિસ્સામિ, યાવ કાલસ્સ પરિયાયં.

૨૨. ‘‘કથં પનાયં વિહઙ્ગો, નાદ્દસ પાસમોડ્ડિતં;

પદઞ્હેતં મહન્તાનં, બોદ્ધુમરહન્તિ આપદં.

૨૩. ‘‘યદા પરાભવો હોતિ, પોસો જીવિતસઙ્ખયે;

અથ જાલઞ્ચ પાસઞ્ચ, આસજ્જાપિ ન બુજ્ઝતિ.

૨૪. ‘‘અપિ ત્વેવ મહાપઞ્ઞ, પાસા બહુવિધા તતા [તતા (સ્યા. ક.)];

ગુય્હમાસજ્જ [ગૂળ્હમાસજ્જ (સી. પી.)] બજ્ઝન્તિ, અથેવં જીવિતક્ખયે’’.

૨૫. ‘‘અપિ નાયં તયા સદ્ધિં, સંવાસસ્સ [સમ્ભાસસ્સ (સી. પી.)] સુખુદ્રયો;

અપિ નો અનુમઞ્ઞાસિ, અપિ નો જીવિતં દદે’’.

૨૬. ‘‘ન ચેવ મે ત્વં બદ્ધોસિ, નપિ ઇચ્છામિ તે વધં;

કામં ખિપ્પમિતો ગન્ત્વા, જીવ ત્વં અનિઘો ચિરં’’.

૨૭. ‘‘નેવાહમેતમિચ્છામિ, અઞ્ઞત્રેતસ્સ જીવિતા;

સચે એકેન તુટ્ઠોસિ, મુઞ્ચેતં મઞ્ચ ભક્ખય.

૨૮. ‘‘આરોહપરિણાહેન, તુલ્યાસ્મા [તુલ્યામ્હા (ક.)] વયસા ઉભો;

ન તે લાભેન જીવત્થિ [જીનત્થિ (સી. સ્યા. પી.)], એતેન નિમિના તુવં.

૨૯. ‘‘તદિઙ્ઘ સમપેક્ખસ્સુ [સમવેક્ખસુ (સી. પી.)], હોતુ ગિદ્ધિ તવમ્હસુ [તવસ્મસુ (સી. સ્યા.)];

મં પુબ્બે બન્ધ પાસેન, પચ્છા મુઞ્ચ દિજાધિપં.

૩૦. ‘‘તાવદેવ ચ તે લાભો, કતાસ્સ [કતસ્સા (સી. પી.)] યાચનાય ચ;

મિત્તિ ચ ધતરટ્ઠેહિ, યાવજીવાય તે સિયા’’.

૩૧. ‘‘પસ્સન્તુ નો મહાસઙ્ઘા, તયા મુત્તં ઇતો ગતં;

મિત્તામચ્ચા ચ ભચ્ચા ચ, પુત્તદારા ચ બન્ધવા.

૩૨. ‘‘ન ચ તે તાદિસા મિત્તા, બહૂનં [બહુન્નં (સી. પી.)] ઇધ વિજ્જતિ;

યથા ત્વં ધતરટ્ઠસ્સ, પાણસાધારણો સખા.

૩૩. ‘‘સો તે સહાયં મુઞ્ચામિ, હોતુ રાજા તવાનુગો;

કામં ખિપ્પમિતો ગન્ત્વા, ઞાતિમજ્ઝે વિરોચથ’’.

૩૪. ‘‘સો પતીતો પમુત્તેન, ભત્તુના [ભત્તુનો (સ્યા.)] ભત્તુગારવો;

અજ્ઝભાસથ વક્કઙ્ગો [વઙ્કઙ્ગો (સ્યા.)], વાચં કણ્ણસુખં ભણં.

૩૫. ‘‘એવં લુદ્દક નન્દસ્સુ, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભિ;

યથાહમજ્જ નન્દામિ, મુત્તં દિસ્વા દિજાધિપં’’.

૩૬. ‘‘એહિ તં અનુસિક્ખામિ, યથા ત્વમપિ લચ્છસે;

લાભં તવાયં [યથાયં (સી. પી.)] ધતરટ્ઠો, પાપં કિઞ્ચિ [કઞ્ચિ (સી.)] ન દક્ખતિ.

૩૭. ‘‘ખિપ્પમન્તેપુરં નેત્વા [ગન્ત્વા (સ્યા. ક.)], રઞ્ઞો દસ્સેહિ નો ઉભો;

અબદ્ધે પકતિભૂતે, કાજે [કાચે (પી.)] ઉભયતો ઠિતે.

૩૮. ‘‘ધતરટ્ઠા મહારાજ, હંસાધિપતિનો ઇમે;

અયઞ્હિ રાજા હંસાનં, અયં સેનાપતીતરો.

૩૯. ‘‘અસંસયં ઇમં દિસ્વા, હંસરાજં નરાધિપો;

પતીતો સુમનો વિત્તો [ચિત્તો (ક.)], બહું દસ્સતિ તે ધનં’’.

૪૦. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, કમ્મુના ઉપપાદયિ;

ખિપ્પમન્તેપુરં ગન્ત્વા, રઞ્ઞો હંસે અદસ્સયિ;

અબદ્ધે પકતિભૂતે, કાજે ઉભયતો ઠિતે.

૪૧. ‘‘ધતરટ્ઠા મહારાજ, હંસાધિપતિનો ઇમે;

અયઞ્હિ રાજા હંસાનં, અયં સેનાપતીતરો’’.

૪૨. ‘‘કથં પનિમે વિહઙ્ગા [વિહગા (સી. પી.)], તવ હત્થત્તમાગતા [હત્થત્થ’માગતા (સી. સ્યા. પી.)];

કથં લુદ્દો મહન્તાનં, ઇસ્સરે ઇધ અજ્ઝગા’’.

૪૩. ‘‘વિહિતા સન્તિમે પાસા, પલ્લલેસુ જનાધિપ;

યં યદાયતનં મઞ્ઞે, દિજાનં પાણરોધનં.

૪૪. ‘‘તાદિસં પાસમાસજ્જ, હંસરાજા અબજ્ઝથ;

તં અબદ્ધો ઉપાસીનો, મમાયં અજ્ઝભાસથ.

૪૫. ‘‘સુદુક્કરં અનરિયેહિ, દહતે ભાવમુત્તમં;

ભત્તુરત્થે પરક્કન્તો, ધમ્મયુત્તો [ધમ્મે યુત્તો (સી. પી.)] વિહઙ્ગમો.

૪૬. ‘‘અત્તનાયં [અત્તનો યં (સ્યા.)] ચજિત્વાન, જીવિતં જીવિતારહો;

અનુત્થુનન્તો આસીનો, ભત્તુ યાચિત્થ જીવિતં.

૪૭. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, પસાદમહમજ્ઝગા;

તતો નં પામુચિં [પામુઞ્ચિં (પી. ક.)] પાસા, અનુઞ્ઞાસિં સુખેન ચ.

૪૮. ‘‘‘સો પતીતો પમુત્તેન, ભત્તુના ભત્તુગારવો;

અજ્ઝભાસથ વક્કઙ્ગો, વાચં કણ્ણસુખં ભણં.

૪૯. ‘‘‘એવં લુદ્દક નન્દસ્સુ, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભિ;

યથાહમજ્જ નન્દામિ, મુત્તં દિસ્વા દિજાધિપં.

૫૦. ‘‘‘એહિ તં અનુસિક્ખામિ, યથા ત્વમપિ લચ્છસે;

લાભં તવાયં ધતરટ્ઠો, પાપં કિઞ્ચિ ન દક્ખતિ.

૫૧. ‘‘‘ખિપ્પમન્તેપુરં નેત્વા [ગન્ત્વા (સબ્બત્થ)], રઞ્ઞો દસ્સેહિ નો ઉભો;

અબદ્ધે પકતિભૂતે, કાજે ઉભયતો ઠિતે.

૫૨. ‘‘‘ધતરટ્ઠા મહારાજ, હંસાધિપતિનો ઇમે;

અયઞ્હિ રાજા હંસાનં, અયં સેનાપતીતરો.

૫૩. ‘‘‘અસંસયં ઇમં દિસ્વા, હંસરાજં નરાધિપો;

પતીતો સુમનો વિત્તો, બહું દસ્સતિ તે ધનં’.

૫૪. ‘‘એવમેતસ્સ વચના, આનીતામે ઉભો મયા;

એત્થેવ હિ ઇમે આસું [અસ્સુ (સી. સ્યા. પી.)], ઉભો અનુમતા મયા.

૫૫. ‘‘સોયં એવં ગતો પક્ખી, દિજો પરમધમ્મિકો;

માદિસસ્સ હિ લુદ્દસ્સ, જનયેય્યાથ મદ્દવં.

૫૬. ‘‘ઉપાયનઞ્ચ તે દેવ, નાઞ્ઞં પસ્સામિ એદિસં;

સબ્બસાકુણિકાગામે, તં પસ્સ મનુજાધિપ’’.

૫૭. ‘‘દિસ્વા નિસિન્નં રાજાનં, પીઠે સોવણ્ણયે સુભે;

અજ્ઝભાસથ વક્કઙ્ગો, વાચં કણ્ણસુખં ભણં.

૫૮. ‘‘કચ્ચિન્નુ ભોતો કુસલં, કચ્ચિ ભોતો અનામયં;

કચ્ચિ રટ્ઠમિદં ફીતં, ધમ્મેન મનુસાસસિ’’.

૫૯. ‘‘કુસલઞ્ચેવ મે હંસ, અથો હંસ અનામયં;

અથો રટ્ઠમિદં ફીતં, ધમ્મેન મનુસાસહં’’ [મનુસિસ્સતિ (સી. પી.)].

૬૦. ‘‘કચ્ચિ ભોતો અમચ્ચેસુ, દોસો કોચિ ન વિજ્જતિ;

કચ્ચિ ચ [કચ્ચિન્નુ (સી. પી.)] તે તવત્થેસુ, નાવકઙ્ખન્તિ જીવિતં’’.

૬૧. ‘‘અથોપિ મે અમચ્ચેસુ, દોસો કોચિ ન વિજ્જતિ;

અથોપિ તે [અથોપિમે (સી. પી.)] મમત્થેસુ, નાવકઙ્ખન્તિ જીવિતં’’.

૬૨. ‘‘કચ્ચિ તે સાદિસી ભરિયા, અસ્સવા પિયભાણિની;

પુત્તરૂપયસૂપેતા, તવ છન્દવસાનુગા’’.

૬૩. ‘‘અથો મે સાદિસી ભરિયા, અસ્સવા પિયભાણિની;

પુત્તરૂપયસૂપેતા, મમ છન્દવસાનુગા’’.

૬૪. ‘‘ભવન્તં [ભવં તુ (સી. પી.), ભવન્નુ (સ્યા.)] કચ્ચિ નુ મહા-સત્તુહત્થત્તતં [હત્થત્થતં (સી. સ્યા. પી.)] ગતો;

દુક્ખમાપજ્જિ વિપુલં, તસ્મિં પઠમમાપદે.

૬૫. ‘‘કચ્ચિ યન્તાપતિત્વાન, દણ્ડેન સમપોથયિ;

એવમેતેસં જમ્માનં, પાતિકં [પાકતિકં (સી. પી.)] ભવતિ તાવદે’’.

૬૬. ‘‘ખેમમાસિ મહારાજ, એવમાપદિયા સતિ [એવમાપદિ સંસતિ (સી. પી.)];

ન ચાયં કિઞ્ચિ રસ્માસુ, સત્તૂવ સમપજ્જથ.

૬૭. ‘‘પચ્ચગમિત્થ નેસાદો, પુબ્બેવ અજ્ઝભાસથ;

તદાયં સુમુખોયેવ, પણ્ડિતો પચ્ચભાસથ.

૬૮. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, પસાદમયમજ્ઝગા;

તતો મં પામુચી પાસા, અનુઞ્ઞાસિ સુખેન ચ.

૬૯. ‘‘ઇદઞ્ચ સુમુખેનેવ, એતદત્થાય ચિન્તિતં;

ભોતો સકાસેગમનં [સકાસે + આગમનં], એતસ્સ ધનમિચ્છતા’’.

૭૦. ‘‘સ્વાગતઞ્ચેવિદં ભવતં, પતીતો ચસ્મિ દસ્સના;

એસો ચાપિ બહું વિત્તં, લભતં યાવદિચ્છતિ’’ [યાવતિચ્છતિ (સી. પી.)].

૭૧. ‘‘સન્તપ્પયિત્વા નેસાદં, ભોગેહિ મનુજાધિપો;

અજ્ઝભાસથ વક્કઙ્ગં, વાચં કણ્ણસુખં ભણં’’.

૭૨. ‘‘યં ખલુ ધમ્મમાધીનં, વસો વત્તતિ કિઞ્ચનં;

સબ્બત્થિસ્સરિયં તવ [સબ્બત્થિસ્સરિયં ભવતં (સી. સ્યા. પી.), સબ્બિસ્સરિયં ભવતં (સ્યા. ક.)], તં પસાસ [પસાસથ (સી. સ્યા. પી.)] યદિચ્છથ.

૭૩. ‘‘દાનત્થં ઉપભોત્તું વા, યં ચઞ્ઞં ઉપકપ્પતિ;

એતં દદામિ વો વિત્તં, ઇસ્સરિયં [ઇસ્સેરં (સી.), ઇસ્સરં (પી.)] વિસ્સજામિ વો’’.

૭૪. ‘‘યથા ચ મ્યાયં સુમુખો, અજ્ઝભાસેય્ય પણ્ડિતો;