નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

ધમ્મપદપાળિ

૧. યમકવગ્ગો

૧. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પદુટ્ઠેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, ચક્કંવ વહતો પદં.

૨. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પસન્નેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં સુખમન્વેતિ, છાયાવ અનપાયિની [અનુપાયિની (ક.)].

૩. અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ [અજિની (?)] મં અહાસિ મે;

યે ચ તં ઉપનય્હન્તિ, વેરં તેસં ન સમ્મતિ.

૪. અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં નુપનય્હન્તિ, વેરં તેસૂપસમ્મતિ.

૫. ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચનં;

અવેરેન ચ સમ્મન્તિ, એસ ધમ્મો સનન્તનો.

૬. પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા.

૭. સુભાનુપસ્સિં વિહરન્તં, ઇન્દ્રિયેસુ અસંવુતં;

ભોજનમ્હિ ચામત્તઞ્ઞું, કુસીતં હીનવીરિયં;

તં વે પસહતિ મારો, વાતો રુક્ખંવ દુબ્બલં.

૮. અસુભાનુપસ્સિં વિહરન્તં, ઇન્દ્રિયેસુ સુસંવુતં;

ભોજનમ્હિ ચ મત્તઞ્ઞું, સદ્ધં આરદ્ધવીરિયં;

તં વે નપ્પસહતિ મારો, વાતો સેલંવ પબ્બતં.

૯. અનિક્કસાવો કાસાવં, યો વત્થં પરિદહિસ્સતિ;

અપેતો દમસચ્ચેન, ન સો કાસાવમરહતિ.

૧૦. યો ચ વન્તકસાવસ્સ, સીલેસુ સુસમાહિતો;

ઉપેતો દમસચ્ચેન, સ વે કાસાવમરહતિ.

૧૧. અસારે સારમતિનો, સારે ચાસારદસ્સિનો;

તે સારં નાધિગચ્છન્તિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પગોચરા.

૧૨. સારઞ્ચ સારતો ઞત્વા, અસારઞ્ચ અસારતો;

તે સારં અધિગચ્છન્તિ, સમ્માસઙ્કપ્પગોચરા.

૧૩. યથા અગારં દુચ્છન્નં, વુટ્ઠી સમતિવિજ્ઝતિ;

એવં અભાવિતં ચિત્તં, રાગો સમતિવિજ્ઝતિ.

૧૪. યથા અગારં સુછન્નં, વુટ્ઠી ન સમતિવિજ્ઝતિ;

એવં સુભાવિતં ચિત્તં, રાગો ન સમતિવિજ્ઝતિ.

૧૫. ઇધ સોચતિ પેચ્ચ સોચતિ, પાપકારી ઉભયત્થ સોચતિ;

સો સોચતિ સો વિહઞ્ઞતિ, દિસ્વા કમ્મકિલિટ્ઠમત્તનો.

૧૬. ઇધ મોદતિ પેચ્ચ મોદતિ, કતપુઞ્ઞો ઉભયત્થ મોદતિ;

સો મોદતિ સો પમોદતિ, દિસ્વા કમ્મવિસુદ્ધિમત્તનો.

૧૭. ઇધ તપ્પતિ પેચ્ચ તપ્પતિ, પાપકારી [પાપકારિ (?)] ઉભયત્થ તપ્પતિ;

‘‘પાપં મે કત’’ન્તિ તપ્પતિ, ભિય્યો [ભીયો (સી.)] તપ્પતિ દુગ્ગતિં ગતો.

૧૮. ઇધ નન્દતિ પેચ્ચ નન્દતિ, કતપુઞ્ઞો ઉભયત્થ નન્દતિ;

‘‘પુઞ્ઞં મે કત’’ન્તિ નન્દતિ, ભિય્યો નન્દતિ સુગ્ગતિં ગતો.

૧૯. બહુમ્પિ ચે સંહિત [સહિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભાસમાનો, ન તક્કરો હોતિ નરો પમત્તો;

ગોપોવ ગાવો ગણયં પરેસં, ન ભાગવા સામઞ્ઞસ્સ હોતિ.

૨૦. અપ્પમ્પિ ચે સંહિત ભાસમાનો, ધમ્મસ્સ હોતિ [હોતી (સી. પી.)] અનુધમ્મચારી;

રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ પહાય મોહં, સમ્મપ્પજાનો સુવિમુત્તચિત્તો;

અનુપાદિયાનો ઇધ વા હુરં વા, સ ભાગવા સામઞ્ઞસ્સ હોતિ.

યમકવગ્ગો પઠમો નિટ્ઠિતો.

૨. અપ્પમાદવગ્ગો

૨૧. અપ્પમાદો અમતપદં [અમતં પદં (ક.)], પમાદો મચ્ચુનો પદં;

અપ્પમત્તા ન મીયન્તિ, યે પમત્તા યથા મતા.

૨૨. એવં [એતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વિસેસતો ઞત્વા, અપ્પમાદમ્હિ પણ્ડિતા;

અપ્પમાદે પમોદન્તિ, અરિયાનં ગોચરે રતા.

૨૩. તે ઝાયિનો સાતતિકા, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમા;

ફુસન્તિ ધીરા નિબ્બાનં, યોગક્ખેમં અનુત્તરં.

૨૪. ઉટ્ઠાનવતો સતીમતો [સતિમતો (સી. સ્યા. ક.)], સુચિકમ્મસ્સ નિસમ્મકારિનો;

સઞ્ઞતસ્સ ધમ્મજીવિનો, અપ્પમત્તસ્સ [અપમત્તસ્સ (?)] યસોભિવડ્ઢતિ.

૨૫. ઉટ્ઠાનેનપ્પમાદેન, સંયમેન દમેન ચ;

દીપં કયિરાથ મેધાવી, યં ઓઘો નાભિકીરતિ.

૨૬. પમાદમનુયુઞ્જન્તિ, બાલા દુમ્મેધિનો જના;

અપ્પમાદઞ્ચ મેધાવી, ધનં સેટ્ઠંવ રક્ખતિ.

૨૭. મા પમાદમનુયુઞ્જેથ, મા કામરતિસન્થવં [સન્ધવં (ક)];

અપ્પમત્તો હિ ઝાયન્તો, પપ્પોતિ વિપુલં સુખં.

૨૮. પમાદં અપ્પમાદેન, યદા નુદતિ પણ્ડિતો;

પઞ્ઞાપાસાદમારુય્હ, અસોકો સોકિનિં પજં;

પબ્બતટ્ઠોવ ભૂમટ્ઠે [ભુમ્મટ્ઠે (સી. સ્યા.)], ધીરો બાલે અવેક્ખતિ.

૨૯. અપ્પમત્તો પમત્તેસુ, સુત્તેસુ બહુજાગરો;

અબલસ્સંવ સીઘસ્સો, હિત્વા યાતિ સુમેધસો.

૩૦. અપ્પમાદેન મઘવા, દેવાનં સેટ્ઠતં ગતો;

અપ્પમાદં પસંસન્તિ, પમાદો ગરહિતો સદા.

૩૧. અપ્પમાદરતો ભિક્ખુ, પમાદે ભયદસ્સિ વા;

સંયોજનં અણું થૂલં, ડહં અગ્ગીવ ગચ્છતિ.

૩૨. અપ્પમાદરતો ભિક્ખુ, પમાદે ભયદસ્સિ વા;

અભબ્બો પરિહાનાય, નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકે.

અપ્પમાદવગ્ગો દુતિયો નિટ્ઠિતો.

૩. ચિત્તવગ્ગો

૩૩. ફન્દનં ચપલં ચિત્તં, દૂરક્ખં [દુરક્ખં (સબ્બત્થ)] દુન્નિવારયં;

ઉજું કરોતિ મેધાવી, ઉસુકારોવ તેજનં.

૩૪. વારિજોવ થલે ખિત્તો, ઓકમોકતઉબ્ભતો;

પરિફન્દતિદં ચિત્તં, મારધેય્યં પહાતવે.

૩૫. દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનો, યત્થકામનિપાતિનો;

ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ, ચિત્તં દન્તં સુખાવહં.

૩૬. સુદુદ્દસં સુનિપુણં, યત્થકામનિપાતિનં;

ચિત્તં રક્ખેથ મેધાવી, ચિત્તં ગુત્તં સુખાવહં.

૩૭. દૂરઙ્ગમં એકચરં [એકચારં (ક.)], અસરીરં ગુહાસયં;

યે ચિત્તં સંયમેસ્સન્તિ, મોક્ખન્તિ મારબન્ધના.

૩૮. અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સ, સદ્ધમ્મં અવિજાનતો;

પરિપ્લવપસાદસ્સ, પઞ્ઞા ન પરિપૂરતિ.

૩૯. અનવસ્સુતચિત્તસ્સ, અનન્વાહતચેતસો;

પુઞ્ઞપાપપહીનસ્સ, નત્થિ જાગરતો ભયં.

૪૦. કુમ્ભૂપમં કાયમિમં વિદિત્વા, નગરૂપમં ચિત્તમિદં ઠપેત્વા;

યોધેથ મારં પઞ્ઞાવુધેન, જિતઞ્ચ રક્ખે અનિવેસનો સિયા.

૪૧. અચિરં વતયં કાયો, પથવિં અધિસેસ્સતિ;

છુદ્ધો અપેતવિઞ્ઞાણો, નિરત્થંવ કલિઙ્ગરં.

૪૨. દિસો દિસં યં તં કયિરા, વેરી વા પન વેરિનં;

મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તં, પાપિયો [પાપિયં (?)] નં તતો કરે.

૪૩. ન તં માતા પિતા કયિરા, અઞ્ઞે વાપિ ચ ઞાતકા;

સમ્માપણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે.

ચિત્તવગ્ગો તતિયો નિટ્ઠિતો.

૪. પુપ્ફવગ્ગો

૪૪. કો ઇમં [કોમં (ક.)] પથવિં વિચેસ્સતિ [વિજેસ્સતિ (સી. સ્યા. પી.)], યમલોકઞ્ચ ઇમં સદેવકં;

કો ધમ્મપદં સુદેસિતં, કુસલો પુપ્ફમિવ પચેસ્સતિ [પુપ્ફમિવપ્પચેસ્સતિ (ક.)].

૪૫. સેખો પથવિં વિચેસ્સતિ, યમલોકઞ્ચ ઇમં સદેવકં;

સેખો ધમ્મપદં સુદેસિતં, કુસલો પુપ્ફમિવ પચેસ્સતિ.

૪૬. ફેણૂપમં કાયમિમં વિદિત્વા, મરીચિધમ્મં અભિસમ્બુધાનો;

છેત્વાન મારસ્સ પપુપ્ફકાનિ [સપુપ્ફકાનિ (ટીકા)], અદસ્સનં મચ્ચુરાજસ્સ ગચ્છે.

૪૭. પુપ્ફાનિ હેવ પચિનન્તં, બ્યાસત્તમનસં [બ્યાસત્તમાનસં (ક.)] નરં;

સુત્તં ગામં મહોઘોવ, મચ્ચુ આદાય ગચ્છતિ.

૪૮. પુપ્ફાનિ હેવ પચિનન્તં, બ્યાસત્તમનસં નરં;

અતિત્તઞ્ઞેવ કામેસુ, અન્તકો કુરુતે વસં.

૪૯. યથાપિ ભમરો પુપ્ફં, વણ્ણગન્ધમહેઠયં [વણ્ણગન્ધમપોઠયં (ક.)];

પલેતિ રસમાદાય, એવં ગામે મુની ચરે.

૫૦. ન પરેસં વિલોમાનિ, ન પરેસં કતાકતં;

અત્તનોવ અવેક્ખેય્ય, કતાનિ અકતાનિ ચ.

૫૧. યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં અગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો.

૫૨. યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં સુગન્ધકં [સગન્ધકં (સી. સ્યા. કં. પી.)];

એવં સુભાસિતા વાચા, સફલા હોતિ કુબ્બતો [સકુબ્બતો (સી. પી.), પકુબ્બતો (સી. અટ્ઠ.), સુકુબ્બતો (સ્યા. કં.)].

૫૩. યથાપિ પુપ્ફરાસિમ્હા, કયિરા માલાગુણે બહૂ;

એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહું.

૫૪. ન પુપ્ફગન્ધો પટિવાતમેતિ, ન ચન્દનં તગરમલ્લિકા [તગરમલ્લિકા (સી. સ્યા. કં. પી.)];

સતઞ્ચ ગન્ધો પટિવાતમેતિ, સબ્બા દિસા સપ્પુરિસો પવાયતિ.

૫૫. ચન્દનં તગરં વાપિ, ઉપ્પલં અથ વસ્સિકી;

એતેસં ગન્ધજાતાનં, સીલગન્ધો અનુત્તરો.

૫૬. અપ્પમત્તો અયં ગન્ધો, ય્વાયં તગરચન્દનં [યાયં તગરચન્દની (સી. સ્યા. કં. પી.)];

યો ચ સીલવતં ગન્ધો, વાતિ દેવેસુ ઉત્તમો.

૫૭. તેસં સમ્પન્નસીલાનં, અપ્પમાદવિહારિનં;

સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તાનં, મારો મગ્ગં ન વિન્દતિ.

૫૮. યથા સઙ્કારઠાનસ્મિં [સઙ્કારધાનસ્મિં (સી. સ્યા. કં. પી.)], ઉજ્ઝિતસ્મિં મહાપથે;

પદુમં તત્થ જાયેથ, સુચિગન્ધં મનોરમં.

૫૯. એવં સઙ્કારભૂતેસુ, અન્ધભૂતે [અન્ધીભૂતે (ક.)] પુથુજ્જને;

અતિરોચતિ પઞ્ઞાય, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો.

પુપ્ફવગ્ગો ચતુત્થો નિટ્ઠિતો.

૫. બાલવગ્ગો

૬૦. દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાનં સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનતં.

૬૧. ચરઞ્ચે નાધિગચ્છેય્ય, સેય્યં સદિસમત્તનો;

એકચરિયં [એકચરિયં (ક.)] દળ્હં કયિરા, નત્થિ બાલે સહાયતા.

૬૨. પુત્તા મત્થિ ધનમ્મત્થિ [પુત્તમત્થિ ધનમત્થિ (ક.)], ઇતિ બાલો વિહઞ્ઞતિ;

અત્તા હિ [અત્તાપિ (?)] અત્તનો નત્થિ, કુતો પુત્તા કુતો ધનં.

૬૩. યો બાલો મઞ્ઞતિ બાલ્યં, પણ્ડિતો વાપિ તેન સો;

બાલો ચ પણ્ડિતમાની, સ વે ‘‘બાલો’’તિ વુચ્ચતિ.

૬૪. યાવજીવમ્પિ ચે બાલો, પણ્ડિતં પયિરુપાસતિ;

ન સો ધમ્મં વિજાનાતિ, દબ્બી સૂપરસં યથા.

૬૫. મુહુત્તમપિ ચે વિઞ્ઞૂ, પણ્ડિતં પયિરુપાસતિ;

ખિપ્પં ધમ્મં વિજાનાતિ, જિવ્હા સૂપરસં યથા.

૬૬. ચરન્તિ બાલા દુમ્મેધા, અમિત્તેનેવ અત્તના;

કરોન્તા પાપકં કમ્મં, યં હોતિ કટુકપ્ફલં.