વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના

૧. ઇદાનિ

‘‘તેનાતિઆદિપાઠસ્સ, અત્થં નાનપ્પકારતો;

દસ્સયન્તો કરિસ્સામિ, વિનયસ્સત્થવણ્ણન’’ન્તિ.

વુત્તત્તા તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિઆદીનં અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામિ. સેય્યથિદં – તેનાતિ અનિયમનિદ્દેસવચનં. તસ્સ સરૂપેન અવુત્તેનપિ અપરભાગે અત્થતો સિદ્ધેન યેનાતિ ઇમિના વચનેન પટિનિદ્દેસો કાતબ્બો. અપરભાગે હિ વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પરિવિતક્કો સિદ્ધો. તસ્મા યેન સમયેન સો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ, તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતીતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. અયઞ્હિ સબ્બસ્મિમ્પિ વિનયે યુત્તિ, યદિદં યત્થ યત્થ ‘‘તેના’’તિ વુચ્ચતિ તત્થ તત્થ પુબ્બે વા પચ્છા વા અત્થતો સિદ્ધેન ‘‘યેના’’તિ ઇમિના વચનેન પટિનિદ્દેસો કાતબ્બોતિ.

તત્રિદં મુખમત્તનિદસ્સનં – ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામિ, યેન સુદિન્નો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિ; યસ્મા પટિસેવિ, તસ્મા પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ વુત્તં હોતિ. એવં તાવ પુબ્બે અત્થતો સિદ્ધેન યેનાતિ ઇમિના વચનેન પટિનિદ્દેસો યુજ્જતિ. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા રાજગહે વિહરતિ, યેન સમયેન ધનિયો કુમ્ભકારપુત્તો રઞ્ઞો દારૂનિ અદિન્નં આદિયીતિ એવં પચ્છા અત્થતો સિદ્ધેન યેનાતિ ઇમિના વચનેન પટિનિદ્દેસો યુજ્જતીતિ વુત્તો તેનાતિ વચનસ્સ અત્થો. સમયેનાતિ એત્થ પન સમયસદ્દો તાવ –

સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુ-દિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ.

તથા હિસ્સ – ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) એવમાદીસુ સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિ (અ. નિ. ૮.૨૯) એવમાદીસુ ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિ (પાચિ. ૩૫૮) એવમાદીસુ કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિ એવમાદીસુ સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ‘ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ – ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) એવમાદીસુ હેતુ. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) એવમાદીસુ દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૯);

એવમાદીસુ પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮) એવમાદીસુ પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિ (પટિ. મ. ૨.૮) એવમાદીસુ પટિવેધો અત્થો. ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો. તસ્મા યેન કાલેન આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ, તેન કાલેનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એત્થાહ – ‘‘અથ કસ્મા યથા સુત્તન્તે ‘એકં સમય’ન્તિ ઉપયોગવચનેન નિદ્દેસો કતો, અભિધમ્મે ચ ‘યસ્મિં સમયે કામાવચર’ન્તિ ભુમ્મવચનેન, તથા અકત્વા ઇધ ‘તેન સમયેના’તિ કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો’’તિ? તત્થ તથા, ઇધ ચ અઞ્ઞથા અત્થસમ્ભવતો. કથં? સુત્તન્તે તાવ અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યઞ્હિ સમયં ભગવા બ્રહ્મજાલાદીનિ સુત્તન્તાનિ દેસેસિ, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ; તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ ઉપયોગનિદ્દેસો કતો. અભિધમ્મે ચ અધિકરણત્થો ભાવેનભાવલક્ખણત્થો ચ સમ્ભવતિ. અધિકરણઞ્હિ કાલત્થો સમૂહત્થો ચ સમયો, તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન તેસં ભાવો લક્ખિયતિ. તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતો. ઇધ પન હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. યો હિ સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો સારિપુત્તાદીહિપિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેન ચ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસિ; તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ઇધ કરણવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ વેદિતબ્બો. હોતિ ચેત્થ –

‘‘ઉપયોગેન ભુમ્મેન, તં તં અત્થમપેક્ખિય;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, કરણેનેવ સો ઇધા’’તિ.

પોરાણા પન વણ્ણયન્તિ – ‘એકં સમય’ન્તિ વા ‘યસ્મિં સમયે’તિ વા ‘તેન સમયેના’તિ વા અભિલાપમત્તભેદો એસ, સબ્બત્થ ભુમ્મમેવ અત્થો’’તિ. તસ્મા તેસં લદ્ધિયા ‘‘તેન સમયેના’’તિ વુત્તેપિ ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ અત્થો વેદિતબ્બો.

બુદ્ધો ભગવાતિ ઇમેસં પદાનં પરતો અત્થં વણ્ણયિસ્સામ. વેરઞ્જાયં વિહરતીતિ એત્થ પન વેરઞ્જાતિ અઞ્ઞતરસ્સ નગરસ્સેતં અધિવચનં, તસ્સં વેરઞ્જાયં; સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનમેતં, ઇધ પન ઠાનગમનનિસજ્જાસયનપ્પભેદેસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં, તેન ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ સયાનોપિ ભગવા વિહરતિચ્ચેવ વેદિતબ્બો. સો હિ એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ, તસ્મા ‘‘વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ.

નળેરુપુચિમન્દમૂલેતિ એત્થ નળેરુ નામ યક્ખો, પુચિમન્દોતિ નિમ્બરુક્ખો, મૂલન્તિ સમીપં. અયઞ્હિ મૂલસદ્દો ‘‘મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય અન્તમસો ઉસીરનાળિમત્તાનિપી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૯૫) -આદીસુ મૂલમૂલે દિસ્સતિ. ‘‘લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) -આદીસુ અસાધારણહેતુમ્હિ. ‘‘યાવ મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા રુક્ખમૂલ’’ન્તિઆદીસુ સમીપે. ઇધ પન સમીપે અધિપ્પેતો, તસ્મા નળેરુયક્ખેન અધિગ્ગહિતસ્સ પુચિમન્દસ્સ સમીપેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સો કિર પુચિમન્દો રમણીયો પાસાદિકો અનેકેસં રુક્ખાનં આધિપચ્ચં વિય કુરુમાનો તસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે ગમનાગમનસમ્પન્ને ઠાને અહોસિ. અથ ભગવા વેરઞ્જં ગન્ત્વા પતિરૂપે ઠાને વિહરન્તો તસ્સ રુક્ખસ્સ સમીપે હેટ્ઠાભાગે વિહાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘વેરઞ્જાયં વિહરતિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે’’તિ.

તત્થ સિયા યદિ તાવ ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતિ, ‘‘નળેરુપુચિમન્દમૂલે’’તિ ન વત્તબ્બં, અથ તત્થ વિહરતિ, ‘‘વેરઞ્જાય’’ન્તિ ન વત્તબ્બં, ન હિ સક્કા ઉભયત્થ તેનેવ સમયેન અપુબ્બં અચરિમં વિહરિતુન્તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં, નનુ અવોચુમ્હ ‘‘સમીપત્થે ભુમ્મવચન’’ન્તિ. તસ્મા યથા ગઙ્ગાયમુનાદીનં સમીપે ગોયૂથાનિ ચરન્તાનિ ‘‘ગઙ્ગાય ચરન્તિ, યમુનાય ચરન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ; એવમિધાપિ યદિદં વેરઞ્જાય સમીપે નળેરુપુચિમન્દમૂલં તત્થ વિહરન્તો વુચ્ચતિ ‘‘વેરઞ્જાયં વિહરતિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે’’તિ. ગોચરગામનિદસ્સનત્થં હિસ્સ વેરઞ્જાવચનં. પબ્બજિતાનુરૂપનિવાસનટ્ઠાનનિદસ્સનત્થં નળેરુપુચિમન્દમૂલવચનં.

તત્થ વેરઞ્જાકિત્તનેન આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો ભગવતો ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણં દસ્સેતિ, નળેરુપુચિમન્દમૂલકિત્તનેન પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણં, તથા પુરિમેન પચ્ચયગ્ગહણતો અત્તકિલમથાનુયોગવિવજ્જનં, પચ્છિમેન વત્થુકામપ્પહાનતો કામસુખલ્લિકાનુયોગવિવજ્જનુપાયદસ્સનં; પુરિમેન ચ ધમ્મદેસનાભિયોગં, પચ્છિમેન વિવેકાધિમુત્તિં; પુરિમેન કરુણાય ઉપગમનં, પચ્છિમેન પઞ્ઞાય અપગમનં; પુરિમેન સત્તાનં હિતસુખનિપ્ફાદનાધિમુત્તતં, પચ્છિમેન પરહિતસુખકરણે નિરુપલેપનં; પુરિમેન ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગનિમિત્તં ફાસુવિહારં, પચ્છિમેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનુયોગનિમિત્તં; પુરિમેન મનુસ્સાનં ઉપકારબહુલતં, પચ્છિમેન દેવતાનં; પુરિમેન લોકે જાતસ્સ લોકે સંવડ્ઢભાવં, પચ્છિમેન લોકેન અનુપલિત્તતં; પુરિમેન ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦) વચનતો યદત્થં ભગવા ઉપ્પન્નો તદત્થપરિનિપ્ફાદનં, પચ્છિમેન યત્થ ઉપ્પન્નો તદનુરૂપવિહારં. ભગવા હિ પઠમં લુમ્બિનીવને, દુતિયં બોધિમણ્ડેતિ લોકિયલોકુત્તરાય ઉપ્પત્તિયા વનેયેવ ઉપ્પન્નો, તેનસ્સ વનેયેવ વિહારં દસ્સેતીતિ એવમાદિના નયેનેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા.

મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિન્તિ એત્થ મહતાતિ ગુણમહત્તેનપિ મહતા; સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ, સો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘો ગુણેહિપિ મહા અહોસિ, યસ્મા યો તત્થ પચ્છિમકો સો સોતાપન્નો; સઙ્ખ્યાયપિ મહા પઞ્ચસતસઙ્ખ્યત્તા. ભિક્ખૂનં સઙ્ઘેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન; દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ખાતસઙ્ઘાતેન સમણગણેનાતિ અત્થો. સદ્ધિન્તિ એકતો. પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહીતિ પઞ્ચ મત્તા એતેસન્તિ પઞ્ચમત્તાનિ. મત્તાતિ પમાણં વુચ્ચતિ. તસ્મા યથા ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞૂ’’તિ વુત્તે ભોજને મત્તં જાનાતિ, પમાણં જાનાતીતિ અત્થો હોતિ; એવમિધાપિ તેસં ભિક્ખુસતાનં પઞ્ચ મત્તા પઞ્ચપ્પમાણન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખૂનં સતાનિ ભિક્ખુસતાનિ, તેહિ પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ. એતેન યં વુત્તં – ‘‘મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિ’’ન્તિ, એત્થ તસ્સ મહતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સઙ્ખ્યામહત્તં દસ્સિતં હોતિ. પરતો પનસ્સ ‘‘નિરબ્બુદો હિ, સારિપુત્ત ભિક્ખુસઙ્ઘો નિરાદીનવો અપગતકાળકો સુદ્ધો સારે પતિટ્ઠિતો. ઇમેસઞ્હિ, સારિપુત્ત, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં યો પચ્છિમકો સો સોતાપન્નો’’તિ વચનેન ગુણમહત્તં આવિભવિસ્સતિ.

અસ્સોસિ ખો વેરઞ્જો બ્રાહ્મણોતિ અસ્સોસીતિ સુણિ ઉપલભિ, સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન અઞ્ઞાસિ. ખોતિ પદપૂરણમત્તે અવધારણત્થે વા નિપાતો. તત્થ અવધારણત્થેન અસ્સોસિ એવ, નાસ્સ કોચિ સવનન્તરાયો અહોસીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. પદપૂરણેન પન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવ. વેરઞ્જાયં જાતો, વેરઞ્જાયં ભવો, વેરઞ્જા વા અસ્સ નિવાસોતિ વેરઞ્જો. માતાપિતૂહિ કતનામવસેન પનાયં ‘‘ઉદયો’’તિ વુચ્ચતિ. બ્રહ્મં અણતીતિ બ્રાહ્મણો, મન્તે સજ્ઝાયતીતિ અત્થો. ઇદમેવ હિ જાતિબ્રાહ્મણાનં નિરુત્તિવચનં. અરિયા પન બાહિતપાપત્તા ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

ઇદાનિ યમત્થં વેરઞ્જો બ્રાહ્મણો અસ્સોસિ, તં પકાસેન્તો સમણો ખલુ ભો ગોતમોતિઆદિમાહ. તત્થ સમિતપાપત્તા સમણોતિ વેદિતબ્બો. વુત્તં હેતં – ‘‘બાહિતપાપોતિ બ્રાહ્મણો (ધ. પ. ૩૮૮), સમિતપાપત્તા સમણોતિ વુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૨૬૫). ભગવા ચ અનુત્તરેન અરિયમગ્ગેન સમિતપાપો, તેનસ્સ યથાભુચ્ચગુણાધિગતમેતં નામં યદિદં સમણોતિ. ખલૂતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો. ભોતિ બ્રાહ્મણજાતિકાનં જાતિસમુદાગતં આલપનમત્તં. વુત્તમ્પિ હેતં –

‘‘ભોવાદી નામસો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો’’તિ. (ધ. પ. ૩૯૬; સુ. નિ. ૬૨૫). ગોતમોતિ ભગવન્તં ગોત્તવસેન પરિકિત્તેતિ, તસ્મા ‘‘સમણો ખલુ ભો ગોતમો’’તિ એત્થ સમણો કિર ભો ગોતમગોત્તોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સક્યપુત્તોતિ ઇદં પન ભગવતો ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનં, કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતો અપરિક્ખીણંયેવ, તં કુલં પહાય સદ્ધાય પબ્બજિતોતિ વુત્તં હોતિ. તતો પરં વુત્તત્થમેવ. તં ખો પનાતિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો. કલ્યાણોતિ કલ્યાણગુણસમન્નાગતો; સેટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિ એવ, થુતિઘોસો વા.

ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદીસુ પન અયં તાવ યોજના – સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ વિનયધરાનં સુત્તન્તનયકોસલ્લત્થં વિનયસંવણ્ણનારમ્ભે બુદ્ધગુણપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ચિત્તસમ્પહંસનત્થઞ્ચ એતેસં પદાનં વિત્થારનયેન વણ્ણનં કરિસ્સામિ. તસ્મા યં વુત્તં – ‘‘સો ભગવા ઇતિપિ અરહ’’ન્તિઆદિ; તત્થ આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ તાવ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ વેદિતબ્બો. આરકા હિ સો સબ્બકિલેસેહિ સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતો, મગ્ગેન સવાસનાનં કિલેસાનં વિદ્ધંસિતત્તાતિ આરકત્તા અરહં; તે ચાનેન કિલેસારયો મગ્ગેન હતાતિ અરીનં હતત્તાપિ અરહં. યઞ્ચેતં અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભિપુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારારં જરામરણનેમિ આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા તિભવરથે સમાયોજિતં અનાદિકાલપ્પવત્તં સંસારચક્કં, તસ્સાનેન બોધિમણ્ડે વીરિયપાદેહિ સીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સદ્ધાહત્થેન કમ્મક્ખયકરં ઞાણફરસું ગહેત્વા સબ્બે અરા હતાતિ અરાનં હતત્તાપિ અરહં.

અથ વા સંસારચક્કન્તિ અનમતગ્ગસંસારવટ્ટં વુચ્ચતિ, તસ્સ ચ અવિજ્જા નાભિ, મૂલત્તા; જરામરણં નેમિ, પરિયોસાનત્તા; સેસા દસ ધમ્મા અરા, અવિજ્જામૂલકત્તા જરામરણપરિયન્તત્તા ચ. તત્થ દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જા, કામભવે ચ અવિજ્જા કામભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતિ. રૂપભવે અવિજ્જા રૂપભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતિ. અરૂપભવે અવિજ્જા અરૂપભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતિ. કામભવે સઙ્ખારા કામભવે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયા હોન્તિ. એસ નયો ઇતરેસુ. કામભવે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં કામભવે નામરૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તથા રૂપભવે. અરૂપભવે નામસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ. કામભવે નામરૂપં કામભવે સળાયતનસ્સ પચ્ચયો હોતિ. રૂપભવે નામરૂપં રૂપભવે તિણ્ણં આયતનાનં પચ્ચયો હોતિ. અરૂપભવે નામં અરૂપભવે એકસ્સાયતનસ્સ પચ્ચયો હોતિ. કામભવે સળાયતનં કામભવે છબ્બિધસ્સ ફસ્સસ્સ પચ્ચયો હોતિ. રૂપભવે તીણિ આયતનાનિ રૂપભવે તિણ્ણં ફસ્સાનં; અરૂપભવે એકમાયતનં અરૂપભવે એકસ્સ ફસ્સસ્સ પચ્ચયો હોતિ. કામભવે છ ફસ્સા કામભવે છન્નં વેદનાનં પચ્ચયા હોન્તિ. રૂપભવે તયો તત્થેવ તિસ્સન્નં; અરૂપભવે એકો તત્થેવ એકિસ્સા વેદનાય પચ્ચયો હોતિ. કામભવે છ વેદના કામભવે છન્નં તણ્હાકાયાનં પચ્ચયા હોન્તિ. રૂપભવે તિસ્સો તત્થેવ તિણ્ણં; અરૂપભવે એકા વેદના અરૂપભવે એકસ્સ તણ્હાકાયસ્સ પચ્ચયો હોતિ. તત્થ તત્થ સા સા તણ્હા તસ્સ તસ્સ ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયો; ઉપાદાનાદયો ભવાદીનં.

કથં? ઇધેકચ્ચો ‘‘કામે પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ કામુપાદાનપચ્ચયા કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ; દુચ્ચરિતપારિપૂરિયા અપાયે ઉપપજ્જતિ. તત્થસ્સ ઉપપત્તિહેતુભૂતં કમ્મં કમ્મભવો, કમ્મનિબ્બત્તા ખન્ધા ઉપપત્તિભવો, ખન્ધાનં નિબ્બત્તિ જાતિ, પરિપાકો જરા, ભેદો મરણં.

અપરો ‘‘સગ્ગસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામી’’તિ તથેવ સુચરિતં ચરતિ; સુચરિતપારિપૂરિયા સગ્ગે ઉપપજ્જતિ. તત્થસ્સ ઉપપત્તિહેતુભૂતં કમ્મં કમ્મભવોતિ સો એવ નયો.

અપરો પન ‘‘બ્રહ્મલોકસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામી’’તિ કામુપાદાનપચ્ચયા એવ મેત્તં ભાવેતિ, કરુણં… મુદિતં… ઉપેક્ખં ભાવેતિ, ભાવનાપારિપૂરિયા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતિ. તત્થસ્સ નિબ્બત્તિહેતુભૂતં કમ્મં કમ્મભવોતિ સોયેવ નયો.

અપરો ‘‘અરૂપવભસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામી’’તિ તથેવ આકાસાનઞ્ચાયતનાદિસમાપત્તિયો ભાવેતિ, ભાવનાપારિપૂરિયા તત્થ નિબ્બત્તતિ. તત્થસ્સ નિબ્બત્તિહેતુભૂતં કમ્મં કમ્મભવો, કમ્મનિબ્બત્તા ખન્ધા ઉપપત્તિભવો, ખન્ધાનં નિબ્બત્તિ જાતિ, પરિપાકો જરા, ભેદો મરણન્તિ. એસ નયો સેસુપાદાનમૂલિકાસુપિ યોજનાસુ.

એવં ‘‘અયં અવિજ્જા હેતુ, સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્ના, ઉભોપેતે હેતુસમુપ્પન્નાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં; અતીતમ્પિ અદ્ધાનં, અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં; અવિજ્જા હેતુ, સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્ના, ઉભોપેતે હેતુસમુપ્પન્નાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ એતેન નયેન સબ્બપદાનિ વિત્થારેતબ્બાનિ. તત્થ અવિજ્જા સઙ્ખારા એકો સઙ્ખેપો, વિઞ્ઞાણ-નામરૂપ-સળાયતન-ફસ્સ-વેદના એકો, તણ્હુપાદાનભવા એકો, જાતિ-જરા-મરણં એકો. પુરિમસઙ્ખેપો ચેત્થ અતીતો અદ્ધા, દ્વે મજ્ઝિમા પચ્ચુપ્પન્નો, જાતિજરામરણં અનાગતો. અવિજ્જાસઙ્ખારગ્ગહણેન ચેત્થ તણ્હુપાદાનભવા ગહિતાવ હોન્તીતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા અતીતે કમ્મવટ્ટં; વિઞ્ઞાણાદયો પઞ્ચ ધમ્મા એતરહિ વિપાકવટ્ટં. તણ્હુપાદાનભવગ્ગહણેન અવિજ્જાસઙ્ખારા ગહિતાવ હોન્તીતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા એતરહિ કમ્મવટ્ટં; જાતિજરામરણાપદેસેન વિઞ્ઞાણાદીનં નિદ્દિટ્ઠત્તા ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા આયતિં વિપાકવટ્ટં. તે આકારતો વીસતિવિધા હોન્તિ. સઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનઞ્ચેત્થ અન્તરા એકો સન્ધિ, વેદનાતણ્હાનમન્તરા એકો, ભવજાતીનમન્તરા એકો. ઇતિ ભગવા એવં ચતુસઙ્ખેપં, તિયદ્ધં, વીસતાકારં, તિસન્ધિં પટિચ્ચસમુપ્પાદં સબ્બાકારતો જાનાતિ પસ્સતિ અઞ્ઞાતિ પટિવિજ્ઝતિ. તં ઞાતટ્ઠેન ઞાણં, પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ. ઇમિના ધમ્મટ્ઠિતિઞાણેન ભગવા તે ધમ્મે યથાભૂતં ઞત્વા તેસુ નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તો વુત્તપ્પકારસ્સ ઇમસ્સ સંસારચક્કસ્સ અરે હનિ વિહનિ વિદ્ધંસેસિ. એવમ્પિ અરાનં હતત્તા અરહં.

અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા ચ ચીવરાદિપચ્ચયે અરહતિ પૂજાવિસેસઞ્ચ; તેનેવ ચ ઉપ્પન્ને તથાગતે યે કેચિ મહેસક્ખા દેવમનુસ્સા ન તે અઞ્ઞત્થ પૂજં કરોન્તિ. તથા હિ બ્રહ્મા સહમ્પતિ સિનેરુમત્તેન રતનદામેન તથાગતં પૂજેસિ, યથાબલઞ્ચ અઞ્ઞેપિ દેવા મનુસ્સા ચ બિમ્બિસારકોસલરાજાદયો. પરિનિબ્બુતમ્પિ ચ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ છન્નવુતિકોટિધનં વિસજ્જેત્વા અસોકમહારાજા સકલજમ્બુદીપે ચતુરાસીતિવિહારસહસ્સાનિ પતિટ્ઠાપેસિ. કો પન વાદો અઞ્ઞેસં પૂજાવિસેસાનન્તિ! એવં પચ્ચયાદીનં અરહત્તાપિ અરહં. યથા ચ લોકે કેચિ પણ્ડિતમાનિનો બાલા અસિલોકભયેન રહો પાપં કરોન્તિ; એવમેસ ન કદાચિ કરોતીતિ પાપકરણે રહાભાવતોપિ અરહં. હોતિ ચેત્થ –

‘‘આરકત્તા હતત્તા ચ, કિલેસારીન સો મુનિ;

હતસંસારચક્કારો, પચ્ચયાદીન ચારહો;

ન રહો કરોતિ પાપાનિ, અરહં તેન વુચ્ચતી’’તિ.

સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા પન સમ્માસમ્બુદ્ધો. તથા હેસ સબ્બધમ્મે સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધો, અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યતો બુદ્ધો, પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે પરિઞ્ઞેય્યતો, પહાતબ્બે ધમ્મે પહાતબ્બતો, સચ્છિકાતબ્બે ધમ્મે સચ્છિકાતબ્બતો, ભાવેતબ્બે ધમ્મે ભાવેતબ્બતો. તેનેવ ચાહ –

‘‘અભિઞ્ઞેય્યં અભિઞ્ઞાતં, ભાવેતબ્બઞ્ચ ભાવિતં;

પહાતબ્બં પહીનં મે, તસ્મા બુદ્ધોસ્મિ બ્રાહ્મણા’’તિ. (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૬૩);

અપિચ ચક્ખુ દુક્ખસચ્ચં, તસ્સ મૂલકારણભાવેન તંસમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચન્તિ એવં એકેકપદુદ્ધારેનાપિ સબ્બધમ્મે સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધો. એસ નયો સોત-ઘાન-જિવ્હા-કાયમનેસુપિ. એતેનેવ નયેન રૂપાદીનિ છ આયતનાનિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો છ વિઞ્ઞાણકાયા, ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો છ ફસ્સા, ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદયો છ વેદના, રૂપસઞ્ઞાદયો છ સઞ્ઞા, રૂપસઞ્ચેતનાદયો છ ચેતના, રૂપતણ્હાદયો છ તણ્હાકાયા, રૂપવિતક્કાદયો છ વિતક્કા, રૂપવિચારાદયો છ વિચારા, રૂપક્ખન્ધાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા, દસ કસિણાનિ, દસ અનુસ્સતિયો, ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાદિવસેન દસ સઞ્ઞા, કેસાદયો દ્વત્તિંસાકારા, દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો, કામભવાદયો નવ ભવા, પઠમાદીનિ ચત્તારિ ઝાનાનિ, મેત્તાભાવનાદયો ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞા, ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો, પટિલોમતો જરામરણાદીનિ, અનુલોમતો અવિજ્જાદીનિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ ચ યોજેતબ્બાનિ.

તત્રાયં એકપદયોજના – ‘‘જરામરણં દુક્ખસચ્ચં, જાતિ સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચ’’ન્તિ. એવં એકેકપદુદ્ધારેન સબ્બધમ્મે સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધો અનુબુદ્ધો પટિવિદ્ધો. તેન વુત્તં – સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા પન સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ.

વિજ્જાહિ પન ચરણેન ચ સમ્પન્નત્તા વિજ્જાચરણસમ્પન્નો; તત્થ વિજ્જાતિ તિસ્સોપિ વિજ્જા, અટ્ઠપિ વિજ્જા. તિસ્સો વિજ્જા ભયભેરવસુત્તે (મ. નિ. ૧.૩૪ આદયો) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા, અટ્ઠ વિજ્જા અમ્બટ્ઠસુત્તે (દી. નિ. ૧.૨૭૮ આદયો). તત્ર હિ વિપસ્સનાઞાણેન મનોમયિદ્ધિયા ચ સહ છ અભિઞ્ઞા પરિગ્ગહેત્વા અટ્ઠ વિજ્જા વુત્તા. ચરણન્તિ સીલસંવરો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, જાગરિયાનુયોગો, સત્ત સદ્ધમ્મા, ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનીતિ ઇમે પન્નરસ ધમ્મા વેદિતબ્બા. ઇમેયેવ હિ પન્નરસ ધમ્મા, યસ્મા એતેહિ ચરતિ અરિયસાવકો ગચ્છતિ અમતં દિસં તસ્મા, ચરણન્તિ વુત્તા. યથાહ – ‘‘ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો સીલવા હોતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૪) વિત્થારો. ભગવા ઇમાહિ વિજ્જાહિ ઇમિના ચ ચરણેન સમન્નાગતો, તેન વુચ્ચતિ વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ. તત્થ વિજ્જાસમ્પદા ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતં પૂરેત્વા ઠિતા, ચરણસમ્પદા મહાકારુણિકતં. સો સબ્બઞ્ઞુતાય સબ્બસત્તાનં અત્થાનત્થં ઞત્વા મહાકારુણિકતાય અનત્થં પરિવજ્જેત્વા અત્થે નિયોજેતિ, યથા તં વિજ્જાચરણસમ્પન્નો. તેનસ્સ સાવકા સુપ્પટિપન્ના હોન્તિ નો દુપ્પટિપન્ના, વિજ્જાચરણવિપન્નાનઞ્હિ સાવકા અત્તન્તપાદયો વિય.

સોભનગમનત્તા, સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા, સમ્માગતત્તા, સમ્મા ચ ગદત્તા સુગતો. ગમનમ્પિ હિ ગતન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ ભગવતો સોભનં પરિસુદ્ધમનવજ્જં. કિં પન તન્તિ? અરિયમગ્ગો. તેન હેસ ગમનેન ખેમં દિસં અસજ્જમાનો ગતોતિ સોભનગમનત્તા સુગતો. સુન્દરં ચેસ ઠાનં ગતો અમતં નિબ્બાનન્તિ સુન્દરં ઠાનં ગતત્તાપિ સુગતો. સમ્મા ચ ગતો તેન તેન મગ્ગેન પહીને કિલેસે પુન અપચ્ચાગચ્છન્તો. વુત્તઞ્ચેતં – ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતીતિ સુગતો…પે… અરહત્તમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતીતિ સુગતો’’તિ (મહાનિ. ૩૮). સમ્મા વા આગતો દીપઙ્કરપાદમૂલતો પભુતિ યાવ બોધિમણ્ડો તાવ સમતિંસપારમિપૂરિતાય સમ્માપટિપત્તિયા સબ્બલોકસ્સ હિતસુખમેવ કરોન્તો સસ્સતં ઉચ્છેદં કામસુખં અત્તકિલમથન્તિ ઇમે ચ અન્તે અનુપગચ્છન્તો આગતોતિ સમ્માગતત્તાપિ સુગતો. સમ્મા ચેસ ગદતિ, યુત્તટ્ઠાને યુત્તમેવ વાચં ભાસતીતિ સમ્મા ગદત્તાપિ સુગતો.

તત્રિદં સાધકસુત્તં – ‘‘યં તથાગતો વાચં જાનાતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતિ. યમ્પિ તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, તમ્પિ તથાગતો વાચં ન ભાસતિ. યઞ્ચ ખો તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સા વાચાય વેય્યાકરણાય. યં તથાગતો વાચં જાનાતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતિ. યમ્પિ તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, તમ્પિ તથાગતો વાચં ન ભાસતિ. યઞ્ચ ખો તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સા વાચાય વેય્યાકરણાયા’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૬). એવં સમ્મા ગદત્તાપિ સુગતોતિ વેદિતબ્બો.

સબ્બથા વિદિતલોકત્તા પન લોકવિદૂ. સો હિ ભગવા સભાવતો સમુદયતો નિરોધતો નિરોધૂપાયતોતિ સબ્બથા લોકં અવેદિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ. યથાહ – ‘‘યત્થ ખો, આવુસો, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, નાહં તં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્યન્તિ વદામિ; ન ચાહં, આવુસો, અપ્પત્વાવ લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામિ. અપિ ચાહં, આવુસો, ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેમિ લોકસમુદયઞ્ચ લોકનિરોધઞ્ચ લોકનિરોધગામિનિઞ્ચ પટિપદં.

‘‘ગમનેન ન પત્તબ્બો, લોકસ્સન્તો કુદાચનં;

ન ચ અપ્પત્વા લોકન્તં, દુક્ખા અત્થિ પમોચનં.

‘‘તસ્મા હવે લોકવિદૂ સુમેધો;

લોકન્તગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો;

લોકસ્સ અન્તં સમિતાવિ ઞત્વા;

નાસીસતી લોકમિમં પરઞ્ચા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૪૫; સં. નિ. ૧.૧૦૭);

અપિચ તયો લોકા – સઙ્ખારલોકો, સત્તલોકો, ઓકાસલોકોતિ; તત્થ ‘‘એકો લોકો – સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨) આગતટ્ઠાને સઙ્ખારલોકો વેદિતબ્બો. ‘‘સસ્સતો લોકોતિ વા અસસ્સતો લોકોતિ વા’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૨૧) આગતટ્ઠાને સત્તલોકો.

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા, પરિહરન્તિ દિસા ભન્તિ વિરોચના;

તાવ સહસ્સધા લોકો, એત્થ તે વત્તતી વસો’’તિ. (મ. નિ. ૧.૫૦૩) –

આગતટ્ઠાને ઓકાસલોકો, તમ્પિ ભગવા સબ્બથા અવેદિ. તથા હિસ્સ – ‘‘એકો લોકો – સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. દ્વે લોકા – નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ. તયો લોકા – તિસ્સો વેદના. ચત્તારો લોકા – ચત્તારો આહારા. પઞ્ચ લોકા – પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. છ લોકા – છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. સત્ત લોકા સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. અટ્ઠ લોકા – અટ્ઠ લોકધમ્મા. નવ લોકા – નવ સત્તાવાસા. દસ લોકા – દસાયતનાનિ. દ્વાદસ લોકા – દ્વાદસાયતનાનિ. અટ્ઠારસ લોકા – અટ્ઠારસ ધાતુયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨). અયં સઙ્ખારલોકોપિ સબ્બથા વિદિતો.

યસ્મા પનેસ સબ્બેસમ્પિ સત્તાનં આસયં જાનાતિ, અનુસયં જાનાતિ, ચરિતં જાનાતિ, અધિમુત્તિં જાનાતિ, અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે ભબ્બે અભબ્બે સત્તે જાનાતિ, તસ્માસ્સ સત્તલોકોપિ સબ્બથા વિદિતો. યથા ચ સત્તલોકો એવં ઓકાસલોકોપિ. તથા હેસ એકં ચક્કવાળં આયામતો ચ વિત્થારતો ચ યોજનાનં દ્વાદસ સતસહસ્સાનિ તીણિ સહસ્સાનિ ચત્તારિ સતાનિ પઞ્ઞાસઞ્ચ યોજનાનિ. પરિક્ખેપતો –

સબ્બં સતસહસ્સાનિ, છત્તિંસ પરિમણ્ડલં;

દસઞ્ચેવ સહસ્સાનિ, અડ્ઢુડ્ઢાનિ સતાનિ ચ.

તત્થ –

દુવે સતસહસ્સાનિ, ચત્તારિ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, સઙ્ખાતાયં વસુન્ધરા.

તસ્સા એવ સન્ધારકં –

ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ, અટ્ઠેવ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, જલં વાતે પતિટ્ઠિતં.

તસ્સાપિ સન્ધારકો –

નવસતસહસ્સાનિ, માલુતો નભમુગ્ગતો;

સટ્ઠિ ચેવ સહસ્સાનિ, એસા લોકસ્સ સણ્ઠિતિ.

એવં સણ્ઠિતે ચેત્થ યોજનાનં –

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, અજ્ઝોગાળ્હો મહણ્ણવે;

અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવ, સિનેરુપબ્બતુત્તમો.

તતો ઉપડ્ઢુપડ્ઢેન, પમાણેન યથાક્કમં;

અજ્ઝોગાળ્હુગ્ગતા દિબ્બા, નાનારતનચિત્તિતા.

યુગન્ધરો ઈસધરો, કરવીકો સુદસ્સનો;

નેમિન્ધરો વિનતકો, અસ્સકણ્ણો ગિરી બ્રહા.

એતે સત્ત મહાસેલા, સિનેરુસ્સ સમન્તતો;

મહારાજાનમાવાસા, દેવયક્ખનિસેવિતા.

યોજનાનં સતાનુચ્ચો, હિમવા પઞ્ચ પબ્બતો;

યોજનાનં સહસ્સાનિ, તીણિ આયતવિત્થતો;

ચતુરાસીતિસહસ્સેહિ, કૂટેહિ પટિમણ્ડિતો.

તિપઞ્ચયોજનક્ખન્ધ, પરિક્ખેપા નગવ્હયા;

પઞ્ઞાસ યોજનક્ખન્ધ, સાખાયામા સમન્તતો.

સતયોજનવિત્થિણ્ણા, તાવદેવ ચ ઉગ્ગતા;

જમ્બૂ યસ્સાનુભાવેન, જમ્બુદીપો પકાસિતો.

દ્વે અસીતિ સહસ્સાનિ, અજ્ઝોગાળ્હો મહણ્ણવે;

અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવ, ચક્કવાળસિલુચ્ચયો;

પરિક્ખિપિત્વા તં સબ્બં, લોકધાતુમયં ઠિતો.

તત્થ ચન્દમણ્ડલં એકૂનપઞ્ઞાસયોજનં, સૂરિયમણ્ડલં પઞ્ઞાસયોજનં, તાવતિંસભવનં દસસહસ્સયોજનં; તથા અસુરભવનં, અવીચિમહાનિરયો, જમ્બુદીપો ચ. અપરગોયાનં સત્તસહસ્સયોજનં; તથા પુબ્બવિદેહો. ઉત્તરકુરુ અટ્ઠસહસ્સયોજનો, એકમેકો ચેત્થ મહાદીપો પઞ્ચસતપઞ્ચસતપરિત્તદીપપરિવારો; તં સબ્બમ્પિ એકં ચક્કવાળં, એકા લોકધાતુ, તદન્તરેસુ લોકન્તરિકનિરયા. એવં અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ અનન્તા લોકધાતુયો ભગવા અનન્તેન બુદ્ધઞાણેન અવેદિ, અઞ્ઞાસિ, પટિવિજ્ઝિ. એવમસ્સ ઓકાસલોકોપિ સબ્બથા વિદિતો. એવમ્પિ સબ્બથા વિદિતલોકત્તા લોકવિદૂ.

અત્તનો પન ગુણેહિ વિસિટ્ઠતરસ્સ કસ્સચિ અભાવા નત્થિ એતસ્સ ઉત્તરોતિ અનુત્તરો. તથા હેસ સીલગુણેનાપિ સબ્બં લોકમભિભવતિ, સમાધિ…પે… પઞ્ઞા… વિમુત્તિ… વિમુત્તિઞાણદસ્સનગુણેનાપિ, સીલગુણેનાપિ અસમો અસમસમો અપ્પટિમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલો…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનગુણેનાપિ. યથાહ – ‘‘ન ખો પનાહં, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે…પે… સદેવમનુસ્સાય અત્તના સીલસમ્પન્નતર’’ન્તિ વિત્થારો.

એવં અગ્ગપ્પસાદસુત્તાદીનિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) ‘‘ન મે આચરિયો અત્થી’’તિઆદિકા ગાથાયો (મ. નિ. ૧.૨૮૫; મહાવ. ૧૧) ચ વિત્થારેતબ્બા.

પુરિસદમ્મે સારેતીતિ પુરિસદમ્મસારથિ, દમેતિ વિનેતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ પુરિસદમ્માતિ અદન્તા દમેતું યુત્તા તિરચ્છાનપુરિસાપિ મનુસ્સપુરિસાપિ અમનુસ્સપુરિસાપિ. તથા હિ ભગવતા તિરચ્છાનપુરિસાપિ અપલાળો નાગરાજા, ચૂળોદરો, મહોદરો, અગ્ગિસિખો, ધૂમસિખો, ધનપાલકો હત્થીતિ એવમાદયો દમિતા, નિબ્બિસા કતા, સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપિતા. મનુસ્સપુરિસાપિ સચ્ચકનિગણ્ઠપુત્ત-અમ્બટ્ઠમાણવ-પોક્ખરસાતિ-સોણદણ્ડકૂટદન્તાદયો. અમનુસ્સપુરિસાપિ આળવક-સૂચિલોમ-ખરલોમ-યક્ખ-સક્કદેવરાજાદયો દમિતા વિનીતા વિચિત્રેહિ વિનયનૂપાયેહિ. ‘‘અહં ખો, કેસિ, પુરિસદમ્મં સણ્હેનપિ વિનેમિ, ફરુસેનપિ વિનેમિ, સણ્હફરુસેનપિ વિનેમી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૧૧) ઇદઞ્ચેત્થ સુત્તં વિત્થારેતબ્બં. અથ વા વિસુદ્ધસીલાદીનં પઠમજ્ઝાનાદીનિ સોતાપન્નાદીનઞ્ચ ઉત્તરિમગ્ગપટિપદં આચિક્ખન્તો દન્તેપિ દમેતિયેવ.

અથ વા અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથીતિ એકમેવિદં અત્થપદં. ભગવા હિ તથા પુરિસદમ્મે સારેતિ, યથા એકપલ્લઙ્કેનેવ નિસિન્ના અટ્ઠ દિસા અસજ્જમાના ધાવન્તિ. તસ્મા ‘‘અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથી’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘હત્થિદમકેન, ભિક્ખવે, હત્થિદમ્મો સારિતો એકંયેવ દિસં ધાવતી’’તિ ઇદઞ્ચેત્થ સુત્તં (મ. નિ. ૩.૩૧૨) વિત્થારેતબ્બં.

દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં અનુસાસતીતિ સત્થા. અપિચ સત્થા વિયાતિ સત્થા, ભગવા સત્થવાહો. ‘‘યથા સત્થવાહો સત્થે કન્તારં તારેતિ, ચોરકન્તારં તારેતિ, વાળકન્તારં તારેતિ, દુબ્ભિક્ખકન્તારં તારેતિ, નિરુદકકન્તારં તારેતિ, ઉત્તારેતિ નિત્તારેતિ પતારેતિ ખેમન્તભૂમિં સમ્પાપેતિ; એવમેવ ભગવા સત્થા સત્થવાહો સત્તે કન્તારં તારેતિ જાતિકન્તારં તારેતી’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૦) નિદ્દેસનયેનપેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

દેવમનુસ્સાનન્તિ દએવાનઞ્ચ મનુસ્સાનઞ્ચ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેનેતં વુત્તં, ભબ્બપુગ્ગલપરિચ્છેદવસેન ચ. ભગવા પન તિરચ્છાનગતાનમ્પિ અનુસાસનિપ્પદાનેન સત્થાયેવ. તેપિ હિ ભગવતો ધમ્મસવનેન ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં પત્વા તાય એવ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા દુતિયે તતિયે વા અત્તભાવે મગ્ગફલભાગિનો હોન્તિ. મણ્ડૂકદેવપુત્તાદયો ચેત્થ નિદસ્સનં. ભગવતિ કિર ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરે ચમ્પાનગરવાસીનં ધમ્મં દેસયમાને એકો મણ્ડૂકો ભગવતો સરે નિમિત્તં અગ્ગહેસિ. તં એકો વચ્છપાલકો દણ્ડમોલુબ્ભ તિટ્ઠન્તો તસ્સ સીસે સન્નિરુમ્ભિત્વા અટ્ઠાસિ. સો તાવદેવ કાલં કત્વા તાવતિંસભવને દ્વાદસયોજનિકે કનકવિમાને નિબ્બત્તિ. સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય ચ તત્થ અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતં અત્તાનં દિસ્વા ‘‘અરે, અહમ્પિ નામ ઇધ નિબ્બત્તોસ્મિ! કિં નુ ખો કમ્મં અકાસિ’’ન્તિ આવજ્જેન્તો નાઞ્ઞં કિઞ્ચિ અદ્દસ, અઞ્ઞત્ર ભગવતો સરે નિમિત્તગ્ગાહા. સો તઆવદેવ સહ વિમાનેન આગન્ત્વા ભગવતો પાદે સિરસા વન્દિ. ભગવા જાનન્તોવ પુચ્છિ –

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ.

‘‘મણ્ડૂકોહં પુરે આસિં, ઉદકે વારિગોચરો;

તવ ધમ્મં સુણન્તસ્સ, અવધિ વચ્છપાલકો’’તિ. (વિ. વ. ૮૫૭-૮૫૮);

ભગવા તસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. દેવપુત્તોપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સિતં કત્વા પક્કામીતિ.

યં પન કિઞ્ચિ અત્થિ ઞેય્યં નામ, તસ્સ સબ્બસ્સ બુદ્ધત્તા વિમોક્ખન્તિકઞાણવસેન બુદ્ધો. યસ્મા વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ અત્તનાપિ બુજ્ઝિ, અઞ્ઞેપિ સત્તે બોધેસિ; તસ્મા એવમાદીહિપિ કારણેહિ બુદ્ધો. ઇમસ્સ ચત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનત્થં ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિ એવં પવત્તો સબ્બોપિ નિદ્દેસનયો (મહાનિ. ૧૯૨) પટિસમ્ભિદાનયો (પટિ. મ. ૧.૧૬૨) વા વિત્થારેતબ્બો.

ભગવાતિ ઇદં પનસ્સ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગરુગારવાધિવચનં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

ચતુબ્બિધઞ્હિ નામં – આવત્થિકં, લિઙ્ગિકં, નેમિત્તિકં, અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ. અધિચ્ચસમુપ્પન્નં નામ લોકિયવોહારેન ‘‘યદિચ્છક’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. તત્થ ‘‘વચ્છો દમ્મો બલિબદ્દો’’તિ એવમાદિ આવત્થિકં. ‘‘દણ્ડી છત્તી સિખી કરી’’તિ એવમાદિ લિઙ્ગિકં. ‘‘તેવિજ્જો છળભિઞ્ઞો’’તિ એવમાદિ નેમિત્તિકં. ‘‘સિરિવડ્ઢકો ધનવડ્ઢકો’’તિ એવમાદિ વચનત્થમનપેક્ખિત્વા પવત્તં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં. ઇદં પન ભગવાતિ નામં નેમિત્તિકં, ન મહામાયાય ન સુદ્ધોદનમહારાજેન ન અસીતિયા ઞાતિસહસ્સેહિ કતં, ન સક્કસન્તુસિતાદીહિ દેવતાવિસેસેહિ. વુત્તઞ્હેતં ધમ્મસેનાપતિના – ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કતં…પે… વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકાપઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવા’’તિ (મહાનિ. ૮૪).

યંગુણનેમિત્તિકઞ્ચેતં નામં, તેસં ગુણાનં પકાસનત્થં ઇમં ગાથં વદન્તિ –

‘‘ભગી ભજી ભાગી વિભત્તવા ઇતિ;

અકાસિ ભગ્ગન્તિ ગરૂતિ ભાગ્યવા;

બહૂહિ ઞાયેહિ સુભાવિતત્તનો;

ભવન્તગો સો ભગવાતિ વુચ્ચતી’’તિ.

નિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ ચેત્થ તેસં તેસં પદાનમત્થો દટ્ઠબ્બો.

અયં પન અપરો નયો –

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ.

તત્થ વણ્ણાગમો વણ્ણવિપરિયયોતિ એતં નિરુત્તિલક્ખણં ગહેત્વા સદ્દનયેન વા પિસોદરાદિપક્ખેપલક્ખણં ગહેત્વા યસ્મા લોકિયલોકુત્તરસુખાભિનિબ્બત્તકં દાનસીલાદિપારપ્પત્તં ભાગ્યમસ્સ અત્થિ, તસ્મા ‘‘ભાગ્યવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતીતિ ઞાતબ્બં. યસ્મા પન લોભ-દોસ-મોહ-વિપરીતમનસિકાર-અહિરિકાનોત્તપ્પ-કોધૂપનાહ-મક્ખ-પળાસઇસ્સા-મચ્છરિય-માયાસાઠેય્ય-થમ્ભ-સારમ્ભ-માનાતિમાન-મદ-પમાદ-તણ્હાવિજ્જા તિવિધાકુસલમૂલ-દુચ્ચરિત-સંકિલેસ-મલ-વિસમસઞ્ઞા-વિતક્ક-પપઞ્ચ-ચતુબ્બિધવિપરિયેસઆસવ-ગન્થ-ઓઘ-યોગાગતિ-તણ્હુપ્પાદુપાદાન-પઞ્ચચેતોખીલ-વિનિબન્ધ-નીવરણાભિનન્દનછવિવાદમૂલ-તણ્હાકાય-સત્તાનુસય-અટ્ઠમિચ્છત્ત-નવતણ્હામૂલક-દસાકુસલકમ દિટ્ઠિગત-અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતપ્પભેદ-સબ્બદરથ-પરિળાહ-કિલેસસતસહસ્સાનિ, સઙ્ખેપતો વા પઞ્ચ કિલેસ-અભિસઙ્ખારખન્ધમચ્ચુ-દેવપુત્ત-મારે અભઞ્જિ, તસ્મા ભગ્ગત્તા એતેસં પરિસ્સયાનં ભગ્ગવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતિ. આહ ચેત્થ –

‘‘ભગ્ગરાગો ભગ્ગદોસો, ભગ્ગમોહો અનાસવો;

ભગ્ગાસ્સ પાપકા ધમ્મા, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

ભાગ્યવન્તતાય ચસ્સ સતપુઞ્ઞજલક્ખણધરસ્સ રૂપકાયસમ્પત્તિદીપિતા હોતિ, ભગ્ગદોસતાય ધમ્મકાયસમ્પત્તિ. તથા લોકિયપરિક્ખકાનં બહુમતભાવો, ગહટ્ઠપબ્બજિતેહિ અભિગમનીયતા, અભિગતાનઞ્ચ નેસં કાયચિત્તદુક્ખાપનયને પટિબલભાવો, આમિસદાનધમ્મદાનેહિ ઉપકારિતા, લોકિયલોકુત્તરસુખેહિ ચ સમ્પયોજનસમત્થતા દીપિતા હોતિ.

યસ્મા ચ લોકે ઇસ્સરિય-ધમ્મ-યસ-સિરી-કામ-પયત્તેસુ છસુ ધમ્મેસુ ભગસદ્દો વત્તતિ, પરમઞ્ચસ્સ સકચિત્તે ઇસ્સરિયં, અણિમા લઘિમાદિકં વા લોકિયસમ્મતં સબ્બાકારપરિપૂરં અત્થિ તથા લોકુત્તરો ધમ્મો લોકત્તયબ્યાપકો યથાભુચ્ચગુણાધિગતો અતિવિય પરિસુદ્ધો યસો, રૂપકાયદસ્સનબ્યાવટજનનયનપ્પસાદજનનસમત્થા સબ્બાકારપરિપૂરા સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગસિરી, યં યં એતેન ઇચ્છિતં પત્થિતં અત્તહિતં પરહિતં વા, તસ્સ તસ્સ તથેવ અભિનિપ્ફન્નત્તા ઇચ્છિતિચ્છિ, તત્થ નિપ્ફત્તિસઞ્ઞિતો કામો, સબ્બલોકગરુભાવપ્પત્તિહેતુભૂતો સમ્માવાયામસઙ્ખાતો પયત્તો ચ અત્થિ; તસ્મા ઇમેહિ ભગેહિ યુત્તત્તાપિ ભગા અસ્સ સન્તીતિ ઇમિના અત્થેન ભગવાતિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન કુસલાદીહિ ભેદેહિ સબ્બધમ્મે, ખન્ધાયતન-ધાતુસચ્ચ-ઇન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદાદીહિ વા કુસલાદિધમ્મે, પીળન-સઙ્ખત-સન્તાપવિપરિણામટ્ઠેન વા દુક્ખમરિયસચ્ચં, આયૂહન-નિદાન-સંયોગ-પલિબોધટ્ઠેન સમુદયં, નિસ્સરણવિવેકાસઙ્ખત-અમતટ્ઠેન નિરોધં, નિય્યાન-હેતુ-દસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન મગ્ગં વિભત્તવા, વિભજિત્વા વિવરિત્વા દેસિતવાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા વિભત્તવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા ચ એસ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારે કાયચિત્તઉપધિવિવેકે સુઞ્ઞતપ્પણિહિતાનિમિત્તવિમોક્ખે અઞ્ઞે ચ લોકિયલોકુત્તરે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે ભજિ સેવિ બહુલમકાસિ, તસ્મા ભત્તવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન તીસુ ભવેસુ તણ્હાસઙ્ખાતં ગમનમનેન વન્તં, તસ્મા ભવેસુ વન્તગમનોતિ વત્તબ્બે ભવસદ્દતો ભકારં, ગમનસદ્દતો ગકારં, વન્તસદ્દતો વકારઞ્ચ દીઘં કત્વા આદાય ભગવાતિ વુચ્ચતિ. યથા લોકે ‘‘મેહનસ્સ ખસ્સ માલા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘મેખલા’’તિ વુચ્ચતિ.

સો ઇમં લોકન્તિ સો ભગવા ઇમં લોકં. ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતિ. સદેવકન્તિ સહ દેવેહિ સદેવકં; એવં સહ મારેન સમારકં; સહ બ્રહ્મુના સબ્રહ્મકં; સહ સમણબ્રાહ્મણેહિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિં; પજાતત્તા પજા, તં પજં; સહ દેવમનુસ્સેહિ સદેવમનુસ્સં. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં વેદિતબ્બં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં, સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં, સસ્સમણબ્રાહ્મણીવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં, સમિતપાપ-બાહિતપાપ-સમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ, પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં, સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ ઓકાસલોકો, દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરદેવલોકો ગહિતો, સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરદેવલોકા, સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપીબ્રહ્મલોકો, સસ્સમણબ્રાહ્મણાદિગ્ગહણેન ચતુપરિસવસેન સમ્મુતિદેવેહિ વા સહ મનુસ્સલોકો, અવસેસસબ્બસત્તલોકો વા.

અપિચેત્થ સદેવકવચનેન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો સબ્બસ્સાપિ લોકસ્સ સચ્છિકતભાવં સાધેન્તો તસ્સ ભગવતો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો. તતો યેસં સિયા – ‘‘મારો મહાનુભાવો છકામાવચરિસ્સરો વસવત્તી; કિં સોપિ એતેન સચ્છિકતો’’તિ? તેસં વિમતિં વિધમન્તો સમારકન્તિ અબ્ભુગ્ગતો. યેસં પન સિયા – ‘‘બ્રહ્મા મહાનુભાવો એકઙ્ગુલિયા એકસ્મિં ચક્કવાળસહસ્સે આલોકં ફરતિ, દ્વીહિ…પે… દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ, અનુત્તરઞ્ચ ઝાનસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદેતિ, કિં સોપિ સચ્છિકતો’’તિ? તેસં વિમતિં વિધમન્તો સબ્રહ્મકન્તિ અબ્ભુગ્ગતો. તતો યેસં સિયા – ‘‘પુથૂસમણબ્રાહ્મણા સાસનપચ્ચત્થિકા, કિં તેપિ સચ્છિકતા’’તિ? તેસં વિમતિં વિધમન્તો સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજન્તિ અબ્ભુગ્ગતો. એવં ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠાનં સચ્છિકતભાવં પકાસેત્વા અથ સમ્મુતિદેવે અવસેસમનુસ્સે ચ ઉપાદાય ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન સેસસત્તલોકસ્સ સચ્છિકતભાવં પકાસેન્તો સદેવમનુસ્સન્તિ અબ્ભુગ્ગતો. અયમેત્થાનુસન્ધિક્કમો.

સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતીતિ એત્થ પન સયન્તિ સામં, અપરનેય્યો હુત્વા; અભિઞ્ઞાતિ અભિઞ્ઞાય, અધિકેન ઞાણેન ઞત્વાતિ અત્થો. સચ્છિકત્વાતિ પચ્ચક્ખં કત્વા, એતેન અનુમાનાદિપટિક્ખેપો કતો હોતિ. પવેદેતીતિ બોધેતિ ઞાપેતિ પકાસેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિયોસાનકલ્યાણન્તિ સો ભગવા સત્તેસુ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ હિત્વાપિ અનુત્તરં વિવેકસુખં ધમ્મં દેસેતિ. તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતિ.

કથં? એકગાથાપિ હિ સમન્તભદ્રકત્તા ધમ્મસ્સ પઠમપાદેન આદિકલ્યાણા, દુતિયતતિયપાદેહિ મજ્ઝેકલ્યાણા, પચ્છિમપાદેન પરિયોસાનકલ્યાણા. એકાનુસન્ધિકં સુત્તં નિદાનેન આદિકલ્યાણં, નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેન મજ્ઝેકલ્યાણં. નાનાનુસન્ધિકં સુત્તં પઠમાનુસન્ધિના આદિકલ્યાણં, પચ્છિમેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેહિ મજ્ઝેકલ્યાણં. સકલોપિ સાસનધમ્મો અત્તનો અત્થભૂતેન સીલેન આદિકલ્યાણો, સમથવિપસ્સનામગ્ગફલેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, નિબ્બાનેન પરિયોસાનકલ્યાણો. સીલસમાધીહિ વા આદિકલ્યાણો, વિપસ્સનામગ્ગેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, ફલનિબ્બાનેહિ પરિયોસાનકલ્યાણો. બુદ્ધસુબોધિતાય વા આદિકલ્યાણો, ધમ્મસુધમ્મતાય મજ્ઝેકલ્યાણો, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. તં સુત્વા તથત્તાય પટિપન્નેન અધિગન્તબ્બાય અભિસમ્બોધિયા વા આદિકલ્યાણો, પચ્ચેકબોધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, સાવકબોધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. સુય્યમાનો ચેસ નીવરણવિક્ખમ્ભનતો સવનેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ આદિકલ્યાણો, પટિપજ્જિયમાનો સમથવિપસ્સનાસુખાવહનતો પટિપત્તિયાપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ મજ્ઝેકલ્યાણો, તથા પટિપન્નો ચ પટિપત્તિફલે નિટ્ઠિતે તાદિભાવાવહનતો પટિપત્તિફલેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ પરિયોસાનકલ્યાણો. નાથપ્પભવત્તા ચ પભવસુદ્ધિયા આદિકલ્યાણો, અત્થસુદ્ધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, કિચ્ચસુદ્ધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. તસ્મા એસો ભગવા અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતીતિ વેદિતબ્બો.

સાત્થં સબ્યઞ્જનન્તિ એવમાદીસુ પન યસ્મા ઇમં ધમ્મં દેસેન્તો સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પકાસેતિ, નાનાનયેહિ દીપેતિ; તઞ્ચ યથાનુરૂપં અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં, બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સઙ્કાસનપકાસન-વિવરણ-વિભજન-ઉત્તાનીકરણ-પઞ્ઞત્તિ-અત્થપદસમાયોગતો સાત્થં, અક્ખરપદ-બ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. અત્થગમ્ભીરતા-પટિવેધગમ્ભીરતાહિ સાત્થં, ધમ્મગમ્ભીરતાદેસનાગમ્ભીરતાહિ સબ્યઞ્જનં. અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયતો સાત્થં, ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાવિસયતો સબ્યઞ્જનં. પણ્ડિતવેદનીયતો પરિક્ખકજનપ્પસાદકન્તિ સાત્થં, સદ્ધેય્યતો લોકિયજનપ્પસાદકન્તિ સબ્યઞ્જનં. ગમ્ભીરાધિપ્પાયતો સાત્થં, ઉત્તાનપદતો સબ્યઞ્જનં. ઉપનેતબ્બસ્સ અભાવતો સકલપરિપુણ્ણભાવેન કેવલપરિપુણ્ણં; અપનેતબ્બસ્સ અભાવતો નિદ્દોસભાવેન પરિસુદ્ધં; સિક્ખત્તયપરિગ્ગહિતત્તા બ્રહ્મભૂતેહિ સેટ્ઠેહિ ચરિતબ્બતો તેસઞ્ચ ચરિયભાવતો બ્રહ્મચરિયં. તસ્મા ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જનં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ વુચ્ચતિ.

અપિચ યસ્મા સનિદાનં સઉપ્પત્તિકઞ્ચ દેસેન્તો આદિકલ્યાણં દેસેતિ, વેનેય્યાનં અનુરૂપતો અત્થસ્સ અવિપરીતતાય ચ હેતુદાહરણયુત્તતો ચ મજ્ઝેકલ્યાણં, સોતૂનં સદ્ધાપટિલાભેન નિગમનેન ચ પરિયોસાનકલ્યાણં દેસેતિ. એવં દેસેન્તો ચ બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તઞ્ચ પટિપત્તિયા અધિગમબ્યત્તિતો સાત્થં, પરિયત્તિયા આગમબ્યત્તિતો સબ્યઞ્જનં, સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધયુત્તતો કેવલપરિપુણ્ણં, નિરુપક્કિલેસતો નિત્થરણત્થાય પવત્તિતો લોકામિસનિરપેક્ખતો ચ પરિસુદ્ધં, સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતાનં બુદ્ધ-પચ્ચેકબુદ્ધ-બુદ્ધસાવકાનં ચરિયતો ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્માપિ ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ વુચ્ચતિ.

સાધુ ખો પનાતિ સુન્દરં ખો પન અત્થાવહં સુખાવહન્તિ વુત્તં હોતિ. તથારૂપાનં અરહતન્તિ યથારૂપો સો ભવ ગોતમો, એવરૂપાનં યથાભુચ્ચગુણાધિગમેન લોકે અરહન્તોતિ લદ્ધસદ્દાનં અરહતં. દસ્સનં હોતીતિ પસાદસોમ્માનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલિત્વા ‘‘દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતી’’તિ એવં અજ્ઝાસયં કત્વા અથ ખો વેરઞ્જો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ.

૨. યેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનં. તસ્મા યત્થ ભગવા તત્થ ઉપસઙ્કમીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યેન વા કારણેન ભગવા દેવમનુસ્સેહિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેન કારણેન ઉપસઙ્કમીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કેન ચ કારણેન ભગવા ઉપસઙ્કમિતબ્બો? નાનપ્પકારગુણવિસેસાધિગમાધિપ્પાયેન, સાદુફલૂપભોગાધિપ્પાયેન દિજગણેહિ નિચ્ચફલિતમહારુક્ખો વિય. ઉપસઙ્કમીતિ ચ ગતોતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપનં. અથ વા એવં ગતો તતો આસન્નતરં ઠાનં ભગવતો સમીપસઙ્ખાતં ગન્ત્વાતિપિ વુત્તં હોતિ.

ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદીતિ યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તો ભગવા તેન, એવં સોપિ ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસિ, સીતોદકં વિય ઉણ્હોદકેન સમ્મોદિતં એકીભાવં અગમાસિ. યાય ચ ‘‘કચ્ચિ, ભો, ગોતમ, ખમનીયં; કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ ભોતો ગોતમસ્સ, ચ સાવકાનઞ્ચ અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારો’’તિઆદિકાય કથાય સમ્મોદિ, તં પીતિપામોજ્જસઙ્ખાતં સમ્મોદં જનનતો સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો ચ સમ્મોદનીયં. અત્થબ્યઞ્જનમધુરતાય સુચિરમ્પિ કાલં સારેતું નિરન્તરં પવત્તેતું અરહરૂપતો સરિતબ્બભાવતો ચ સારણીયં, સુય્યમાનસુખતો વા સમ્મોદનીયં, અનુસ્સરિયમાનસુખતો સારણીયં. તથા બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાય સમ્મોદનીયં, અત્થપરિસુદ્ધતાય સારણીયન્તિ. એવં અનેકેહિ પરિયાયેહિ સમ્મોદનીયં સારણીયં કથં વીતિસારેત્વા પરિયોસાપેત્વા નિટ્ઠાપેત્વા યેનત્થેન આગતો તં પુચ્છિતુકામો એકમન્તં નિસીદિ.

એકમન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય. તસ્મા યથા નિસિન્નો એકમન્તં નિસિન્નો હોતિ તથા નિસીદીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ભુમ્મત્થે વા એતં ઉપયોગવચનં. નિસીદીતિ ઉપાવિસિ. પણ્ડિતા હિ પુરિસા ગરુટ્ઠાનિયં ઉપસઙ્કમિત્વા આસનકુસલતાય એકમન્તં નિસીદન્તિ. અયઞ્ચ તેસં અઞ્ઞતરો, તસ્મા એકમન્તં નિસીદિ.

કથં નિસિન્નો પન એકમન્તં નિસિન્નો હોતીતિ? છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા. સેય્યથિદં – અતિદૂરં, અચ્ચાસન્નં, ઉપરિવાતં, ઉન્નતપ્પદેસં, અતિસમ્મુખં, અતિપચ્છાતિ. અતિદૂરે નિસિન્નો હિ સચે કથેતુકામો હોતિ ઉચ્ચાસદ્દેન કથેતબ્બં હોતિ. અચ્ચાસન્ને નિસિન્નો સઙ્ઘટ્ટનં કરોતિ. ઉપરિવાતે નિસિન્નો સરીરગન્ધેન બાધતિ. ઉન્નતપ્પદેસે નિસિન્નો અગારવં પકાસેતિ. અતિસમ્મુખા નિસિન્નો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ચક્ખુના ચક્ખું આહચ્ચ દટ્ઠબ્બં હોતિ. અતિપચ્છા નિસિન્નો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ ગીવં પસારેત્વા દટ્ઠબ્બં હોતિ. તસ્મા અયમ્પિ એતે છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા નિસીદિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિ.

એકમન્તં નિસિન્નો ખો વેરઞ્જો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચાતિ એતન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બમત્થં દસ્સેતિ. દકારો પદસન્ધિકરો. અવોચાતિ અભાસિ. સુતં મેતન્તિ સુતં મે એતં, એતં મયા સુતન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બમત્થં દસ્સેતિ. ભો ગોતમાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ.

ઇદાનિ યં તેન સુતં – તં દસ્સેન્તો ન સમણો ગોતમોતિ એવમાદિમાહ. તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના – બ્રાહ્મણેતિ જાતિબ્રાહ્મણે. જિણ્ણેતિ જજ્જરીભૂતે જરાય ખણ્ડિચ્ચાદિભાવં આપાદિતે. વુડ્ઢેતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં વુડ્ઢિમરિયાદપ્પત્તે. મહલ્લકેતિ જાતિમહલ્લકતાય સમન્નાગતે, ચિરકાલપ્પસુતેતિ વુત્તં હોતિ. અદ્ધગતેતિ અદ્ધાનં ગતે, દ્વે તયો રાજપરિવટ્ટે અતીતેતિ અધિપ્પાયો. વયો અનુપ્પત્તેતિ પચ્છિમવયં સમ્પત્તે, પચ્છિમવયો નામ વસ્સસતસ્સ પચ્છિમો તતિયભાગો.

અપિચ – જિણ્ણેતિ પોરાણે, ચિરકાલપ્પવત્તકુલન્વયેતિ વુત્તં હોતિ. વુડ્ઢેતિ સીલાચારાદિગુણવુડ્ઢિયુત્તે. મહલ્લકેતિ વિભવમહત્તતાય સમન્નાગતે મહદ્ધને મહાભોગે. અદ્ધગતેતિ મગ્ગપ્પટિપન્ને, બ્રાહ્મણાનં વતચરિયાદિમરિયાદં અવીતિક્કમ્મ ચરમાને. વયોઅનુપ્પત્તેતિ જાતિવુડ્ઢભાવં અન્તિમવયં અનુપ્પત્તેતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ અભિવાદેતીતિ એવમાદીનિ ‘‘ન સમણો ગોતમો’’તિ એત્થ વુત્તનકારેન યોજેત્વા એવમત્થતો વેદિતબ્બાનિ – ‘‘ન વન્દતિ વા, નાસના વુટ્ઠહતિ વા, નાપિ ‘ઇધ ભોન્તો નિસીદન્તૂ’તિ એવં આસનેન વા ઉપનિમન્તેતી’’તિ. એત્થ હિ વા સદ્દો વિભાવને નામ અત્થે, ‘‘રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિઆદીસુ વિય. એવં વત્વા અથ અત્તનો અભિવાદનાદીનિ અકરોન્તં ભગવન્તં દિસ્વા આહ – ‘‘તયિદં ભો ગોતમ તથેવા’’તિ. યં તં મયા સુતં – તં તથેવ, તં સવનઞ્ચ મે દસ્સનઞ્ચ સંસન્દતિ સમેતિ, અત્થતો એકીભાવં ગચ્છતિ. ‘‘ન હિ ભવં ગોતમો…પે… આસનેન વા નિમન્તેતી’’તિ એવં અત્તના સુતં દિટ્ઠેન નિગમેત્વા નિન્દન્તો આહ – ‘‘તયિદં ભો ગોતમ ન સમ્પન્નમેવા’’તિ તં અભિવાદનાદીનં અકરણં ન યુત્તમેવ.

અથસ્સ ભગવા અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનદોસં અનુપગમ્મ કરુણાસીતલહદયેન તં અઞ્ઞાણં વિધમિત્વા યુત્તભાવં દસ્સેતુકામો આહ – ‘‘નાહં તં બ્રાહ્મણ …પે… મુદ્ધાપિ તસ્સ વિપતેય્યા’’તિ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ‘‘અહં, બ્રાહ્મણ, અપ્પટિહતેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણચક્ખુના ઓલોકેન્તોપિ તં પુગ્ગલં એતસ્મિં સદેવકાદિભેદે લોકે ન પસ્સામિ, યમહં અભિવાદેય્યં વા પચ્ચુટ્ઠેય્યં વા આસનેન વા નિમન્તેય્યં. અનચ્છરિયં વા એતં, ય્વાહં અજ્જ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો એવરૂપં નિપચ્ચકારારહં પુગ્ગલં ન પસ્સામિ. અપિચ ખો યદાપાહં સમ્પતિજાતોવ ઉત્તરાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન ગન્ત્વા સકલં દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેસિં; તદાપિ એતસ્મિં સદેવકાદિભેદે લોકે તં પુગ્ગલં ન પસ્સામિ, યમહં અભિવાદેય્યં વા પચ્ચુટ્ઠેય્યં વા આસનેન વા નિમન્તેય્યં. અથ ખો મં સોળસકપ્પસહસ્સાયુકો ખીણાસવમહાબ્રહ્માપિ અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘ત્વં લોકે મહાપુરિસો, ત્વં સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગો ચ જેટ્ઠો ચ સેટ્ઠો ચ, નત્થિ તયા ઉત્તરિતરો’’તિ સઞ્જાતસોમનસ્સો પતિનામેસિ; તદાપિ ચાહં અત્તના ઉત્તરિતરં અપસ્સન્તો આસભિં વાચં નિચ્છારેસિં – ‘‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સ, જેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, સેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સા’’તિ. એવં સમ્પતિજાતસ્સપિ મય્હં અભિવાદનાદિરહો પુગ્ગલો નત્થિ, સ્વાહં ઇદાનિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો કં અભિવાદેય્યં વા…પે… આસનેન વા નિમન્તેય્યં. તસ્મા ત્વં, બ્રાહ્મણ, મા તથાગતે એવરૂપં નિપચ્ચકારં પત્થયિત્થ. યઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, તથાગતો અભિવાદેય્ય વા…પે… આસનેન વા નિમન્તેય્ય, મુદ્ધાપિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ રત્તિપરિયોસાને પરિપાકસિથિલબન્ધનં વણ્ટા પવુત્તતાલફલમિવ ગીવતો પચ્છિજ્જિત્વા સહસાવ ભૂમિયં વિપતેય્યાતિ.

૩. એવં વુત્તેપિ બ્રાહ્મણો દુપ્પઞ્ઞતાય તથાગતસ્સ લોકે જેટ્ઠભાવં અસલ્લક્ખેન્તો કેવલં તં વચનં અસહમાનો આહ – ‘‘અરસરૂપો ભવં ગોતમો’’તિ. અયં કિરસ્સ અધિપ્પાયો – યં લોકે અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્મં ‘‘સામગ્ગિરસો’’તિ વુચ્ચતિ, તં ભોતો ગોતમસ્સ નત્થિ, તસ્મા અરસરૂપો ભવં ગોતમો, અરસજાતિકો અરસસભાવોતિ. અથસ્સ ભગવા ચિત્તમુદુભાવજનનત્થં ઉજુવિપચ્ચનીકભાવં પરિહરન્તો અઞ્ઞથા તસ્સ વચનસ્સત્થં અત્તનિ સન્દસ્સેન્તો ‘‘અત્થિ ખ્વેસ બ્રાહ્મણ પરિયાયો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પરિયાયોતિ કારણં; અયઞ્હિ પરિયાયસદ્દો દેસના-વાર-કારણેસુ વત્તતિ. ‘‘મધુપિણ્ડિકપરિયાયોત્વેવ નં ધારેહી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૫) હિ એસ દેસનાયં વત્તતિ. ‘‘કસ્સ નુ ખો, આનન્દ, અજ્જ પરિયાયો ભિક્ખુનિયો ઓવદિતુ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૯૮) વારે. ‘‘સાધુ, ભન્તે, ભગવા અઞ્ઞં પરિયાયં આચિક્ખતુ, યથાયં ભિક્ખુસઙ્ઘો અઞ્ઞાય સણ્ઠહેય્યા’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૬૪) કારણે. સ્વાયમિધ કારણે વત્તતિ. તસ્મા એત્થ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો – અત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એતં કારણં; યેન કારણેન મં ‘‘અરસરૂપો ભવં ગોતમો’’તિ વદમાનો પુગ્ગલો સમ્મા વદેય્ય, અવિતથવાદીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છેય્ય. કતમો પન સોતિ? યે તે બ્રાહ્મણ રૂપરસા…પે… ફોટ્ઠબ્બરસા તે તથાગતસ્સ પહીનાતિ. કિં વુત્તં હોતિ? યે તે જાતિવસેન વા ઉપપત્તિવસેન વા સેટ્ઠસમ્મતાનમ્પિ પુથુજ્જનાનં રૂપારમ્મણાદીનિ અસ્સાદેન્તાનં અભિનન્દન્તાનં રજ્જન્તાનં ઉપ્પજ્જન્તિ કામસુખસ્સાદસઙ્ખાતા રૂપરસસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બરસા, યે ઇમં લોકં ગીવાય બન્ધિત્વા વિય આવિઞ્છન્તિ, વત્થારમ્મણાદિસામગ્ગિયઞ્ચ ઉપ્પન્નત્તા સામગ્ગિરસાતિ વુચ્ચન્તિ, તે સબ્બેપિ તથાગતસ્સ પહીનાતિ. મય્હં પહીનાતિ વત્તબ્બેપિ મમાકારેન અત્તાનં અનુક્ખિપન્તો ધમ્મં દેસેતિ. દેસનાવિલાસો વા એસ ભગવતો.

તત્થ પહીનાતિ ચિત્તસન્તાનતો વિગતા જહિતા વા. એતસ્મિં પનત્થે કરણે સામિવચનં દટ્ઠબ્બં. અરિયમગ્ગસત્થેન ઉચ્છિન્નં તણ્હાવિજ્જામયં મૂલમેતેસન્તિ ઉચ્છિન્નમૂલા. તાલવત્થુ વિય નેસં વત્થુ કતન્તિ તાલાવત્થુકતા. યથા હિ તાલરુક્ખં સમૂલં ઉદ્ધરિત્વા તસ્સ વત્થુમત્તે તસ્મિં પદેસે કતે ન પુન તસ્સ તાલસ્સ ઉપ્પત્તિ પઞ્ઞાયતિ; એવં અરિયમગ્ગસત્થેન સમૂલે રૂપાદિરસે ઉદ્ધરિત્વા તેસં પુબ્બે ઉપ્પન્નપુબ્બભાવેન વત્થુમત્તે ચિત્તસન્તાને કતે સબ્બેપિ તે ‘‘તાલાવત્થુકતા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અવિરૂળ્હિધમ્મત્તા વા મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય કતાતિ તાલાવત્થુકતા. યસ્મા પન એવં તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા હોન્તિ, યથા નેસં પચ્છાભાવો ન હોતિ, તથા કતા હોન્તિ; તસ્મા આહ – ‘‘અનભાવંકતા’’તિ. અયઞ્હેત્થ પદચ્છેદો – અનુઅભાવં કતા અનભાવંકતાતિ. ‘‘અનભાવં ગતા’’તિપિ પાઠો, તસ્સ અનુઅભાવં ગતાતિ અત્થો. તત્થ પદચ્છેદો અનુઅભાવં ગતા અનભાવં ગતાતિ, યથા અનુઅચ્છરિયા અનચ્છરિયાતિ. આયતિં અનુપ્પાદધમ્માતિ અનાગતે અનુપ્પજ્જનકસભાવા. યે હિ અભાવં ગતા, તે પુન કથં ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ? તેનાહ – ‘‘અનભાવં ગતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા’’તિ.

અયં ખો બ્રાહ્મણ પરિયાયોતિ ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, કારણં યેન મં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય ‘‘અરસરૂપો સમણો ગોતમો’’તિ. નો ચ ખો યં ત્વં સન્ધાય વદેસીતિ યઞ્ચ ખો ત્વં સન્ધાય વદેસિ, સો પરિયાયો ન હોતિ. કસ્મા પન ભગવા એવમાહ? નનુ એવં વુત્તે યો બ્રાહ્મણેન વુત્તો સામગ્ગિરસો તસ્સ અત્તનિ વિજ્જમાનતા અનુઞ્ઞાતા હોતીતિ. વુચ્ચતે, ન હોતિ. યો હિ તં સામગ્ગિરસં કાતું ભબ્બો હુત્વા ન કરોતિ, સો તદભાવેન અરસરૂપોતિ વત્તબ્બો ભવેય્ય. ભગવા પન અભબ્બોવ એતં કાતું, તેનસ્સ કરણે અભબ્બતં પકાસેન્તો આહ – ‘‘નો ચ ખો યં ત્વં સન્ધાય વદેસી’’તિ. યં પરિયાયં સન્ધાય ત્વં મં ‘‘અરસરૂપો’’તિ વદેસિ, સો અમ્હેસુ નેવ વત્તબ્બોતિ.

૪. એવં બ્રાહ્મણો અત્તના અધિપ્પેતં અરસરૂપતં આરોપેતું અસક્કોન્તો અથાપરં નિબ્ભોગો ભવં ગોતમોતિઆદિમાહ. સબ્બપરિયાયેસુ ચેત્થ વુત્તનયેનેવ યોજનક્કમં વિદિત્વા સન્ધાય ભાસિતમત્તં એવં વેદિતબ્બં. બ્રાહ્મણો તમેવ વયોવુડ્ઢાનં અભિવાદનકમ્માદિં લોકે સામગ્ગિપરિભોગોતિ મઞ્ઞમાનો તદભાવેન ભગવન્તં નિબ્ભોગોતિ આહ. ભગવા પન ય્વાયં રૂપાદીસુ સત્તાનં છન્દરાગપરિભોગો તદભાવં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરમ્પિ પરિયાયં અનુજાનાતિ.

૫. પુન બ્રાહ્મણો યં લોકે વયોવુડ્ઢાનં અભિવાદનાદિકુલસમુદાચારકમ્મં લોકિયા કરોન્તિ તસ્સ અકિરિયં સમ્પસ્સમાનો ભગવન્તં અકિરિયવાદોતિ આહ. ભગવા પન, યસ્મા કાયદુચ્ચરિતાદીનં અકિરિયં વદતિ તસ્મા, તં અકિરિયવાદં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરમ્પિ પરિયાયં અનુજાનાતિ. તત્થ ચ કાયદુચ્ચરિતન્તિ પાણાતિપાત-અદિન્નાદાન-મિચ્છાચારચેતના વેદિતબ્બા. વચીદુચ્ચરિતન્તિ મુસાવાદ-પિસુણવાચા-ફરુસવાચા-સમ્ફપ્પલાપચેતના વેદિતબ્બા. મનોદુચ્ચરિતન્તિ અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદિટ્ઠિયો વેદિતબ્બા. ઠપેત્વા તે ધમ્મે, અવસેસા અકુસલા ધમ્મા ‘‘અનેકવિહિતા પાપકા અકુસલા ધમ્મા’’તિ વેદિતબ્બા.

૬. પુન બ્રાહ્મણો તમેવ અભિવાદનાદિકમ્મં ભગવતિ અપસ્સન્તો ઇમં ‘‘આગમ્મ અયં લોકતન્તિ લોકપવેણી ઉચ્છિજ્જતી’’તિ મઞ્ઞમાનો ભગવન્તં ઉચ્છેદવાદોતિ આહ. ભગવા પન યસ્મા અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તેસુ પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ દ્વીસુ અકુસલચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જમાનકદોસસ્સ ચ અનાગામિમગ્ગેન ઉચ્છેદં વદતિ. સબ્બાકુસલસમ્ભવસ્સ પન નિરવસેસસ્સ મોહસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ઉચ્છેદં વદતિ. ઠપેત્વા તે તયો, અવસેસાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં યથાનુરૂપં ચતૂહિ મગ્ગેહિ ઉચ્છેદં વદતિ; તસ્મા તં ઉચ્છેદવાદં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરમ્પિ પરિયાયં અનુજાનાતિ.

૭. પુન બ્રાહ્મણો ‘‘જિગુચ્છતિ મઞ્ઞે સમણો ગોતમો ઇદં વયોવુડ્ઢાનં અભિવાદનાદિકુલસમુદાચારકમ્મં, તેન તં ન કરોતી’’તિ મઞ્ઞમાનો ભગવન્તં જેગુચ્છીતિ આહ. ભગવા પન યસ્મા જિગુચ્છતિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ; કિં વુત્તં હોતિ? યઞ્ચ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં, યઞ્ચ ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં, યઞ્ચ તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં, યા ચ ઠપેત્વા તાનિ દુચ્ચરિતાનિ અવસેસાનં લામકટ્ઠેન પાપકાનં અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિ સમાપજ્જના સમઙ્ગિભાવો, તં સબ્બમ્પિ ગૂથં વિય મણ્ડનકજાતિયો પુરિસો જિગુચ્છતિ હિરીયતિ, તસ્મા તં જેગુચ્છિતં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરમ્પિ પરિયાયં અનુજાનાતિ. તત્થ ‘‘કાયદુચ્ચરિતેના’’તિ ઉપયોગત્થે કરણવચનં દટ્ઠબ્બં.

૮. પુન બ્રાહ્મણો તમેવ અભિવાદનાદિકમ્મં ભગવતિ અપસ્સન્તો ‘‘અયં ઇમં લોકજેટ્ઠકકમ્મં વિનેતિ વિનાસેતિ, અથ વા યસ્મા એતં સામીચિકમ્મં ન કરોતિ તસ્મા અયં વિનેતબ્બો નિગ્ગણ્હિતબ્બો’’તિ મઞ્ઞમાનો ભગવન્તં વેનયિકોતિ આહ. તત્રાયં પદત્થો – વિનયતીતિ વિનયો, વિનાસેતીતિ વુત્તં હોતિ. વિનયો એવ વેનયિકો, વિનયં વા અરહતીતિ વેનયિકો, નિગ્ગહં અરહતીતિ વુત્તં હોતિ. ભગવા પન, યસ્મા રાગાદીનં વિનયાય વૂપસમાય ધમ્મં દેસેતિ, તસ્મા વેનયિકો હોતિ. અયમેવ ચેત્થ પદત્થો – વિનયાય ધમ્મં દેસેતીતિ વેનયિકો. વિચિત્રા હિ તદ્ધિતવુત્તિ! સ્વાયં તં વેનયિકભાવં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરમ્પિ પરિયાયં અનુજાનાતિ.

૯. પુન બ્રાહ્મણો યસ્મા અભિવાદનાદીનિ સામીચિકમ્માનિ કરોન્તા વયોવુડ્ઢે તોસેન્તિ હાસેન્તિ, અકરોન્તા પન તાપેન્તિ વિહેસેન્તિ દોમનસ્સં નેસં ઉપ્પાદેન્તિ, ભગવા ચ તાનિ ન કરોતિ; તસ્મા ‘‘અયં વયોવુડ્ઢે તપતી’’તિ મઞ્ઞમાનો સપ્પુરિસાચારવિરહિતત્તા વા ‘‘કપણપુરિસો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો ભગવન્તં તપસ્સીતિ આહ. તત્રાયં પદત્થો – તપતીતિ તપો, રોસેતિ વિહેસેતીતિ વુત્તં હોતિ, સામીચિકમ્માકરણસ્સેતં નામં. તપો અસ્સ અત્થીતિ તપસ્સી. દુતિયે અત્થવિકપ્પે બ્યઞ્જનાનિ અવિચારેત્વા લોકે કપણપુરિસો ‘‘તપસ્સી’’તિ વુચ્ચતિ. ભગવા પન યે અકુસલા ધમ્મા લોકં તપનતો તપનીયાતિ વુચ્ચન્તિ, તેસં પહીનત્તા યસ્મા તપસ્સીતિ સઙ્ખ્યં ગતો, તસ્મા તં તપસ્સિતં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરમ્પિ પરિયાયં અનુજાનાતિ. તત્રાયં પદત્થો – તપન્તીતિ તપા, અકુસલધમ્માનમેતં અધિવચનં. વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘ઇધ તપ્પતિ પેચ્ચ તપ્પતી’’તિ. તથા તે તપે અસ્સિ નિરસ્સિ પહાસિ વિદ્ધંસેસીતિ તપસ્સી.

૧૦. પુન બ્રાહ્મણો તં અભિવાદનાદિકમ્મં દેવલોકગબ્ભસમ્પત્તિયા દેવલોકપટિસન્ધિપટિલાભાય સંવત્તતીતિ મઞ્ઞમાનો ભગવતિ ચસ્સ અભાવં દિસ્વા ભગવન્તં અપગબ્ભોતિ આહ. કોધવસેન વા ભગવતો માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણે દોસં દસ્સેન્તોપિ એવમાહ. તત્રાયં પદત્થો – ગબ્ભતો અપગતોતિ અપગબ્ભો, અભબ્બો દેવલોકૂપપત્તિં પાપુણિતુન્તિ અધિપ્પાયો. હીનો વા ગબ્ભો અસ્સાતિ અપગબ્ભો, દેવલોકગબ્ભપરિબાહિરત્તા આયતિં હીનગબ્ભપટિલાભભાગીતિ, હીનો વાસ્સ માતુકુચ્છિમ્હિ ગબ્ભવાસો અહોસીતિ અધિપ્પાયો. ભગવતો પન યસ્મા આયતિં ગબ્ભસેય્યા અપગતા, તસ્મા સો તં અપગબ્ભતં અત્તનિ સમ્પસ્સમાનો અપરમ્પિ પરિયાયં અનુજાનાતિ. તત્ર ચ યસ્સ ખો બ્રાહ્મણ આયતિં ગબ્ભસેય્યા પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ પહીનાતિ એતેસં પદાનં એવમત્થો દટ્ઠબ્બો – બ્રાહ્મણ, યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનાગતે ગબ્ભસેય્યા, પુનબ્ભવે ચ અભિનિબ્બત્તિ અનુત્તરેન મગ્ગેન વિહતકારણત્તા પહીનાતિ. ગબ્ભસેય્યગ્ગહણેન ચેત્થ જલાબુજયોનિ ગહિતા. પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિગ્ગહણેન ઇતરા તિસ્સોપિ.

અપિચ ગબ્ભસ્સ સેય્યા ગબ્ભસેય્યા, પુનબ્ભવો એવ અભિનિબ્બત્તિ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યથા ચ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીતિ વુત્તેપિ ન વિઞ્ઞાણતો અઞ્ઞા ઠિતિ અત્થિ, એવમિધાપિ ન ગબ્ભતો અઞ્ઞા સેય્યાતિ વેદિતબ્બા. અભિનિબ્બત્તિ ચ નામ યસ્મા પુનબ્ભવભૂતાપિ અપુનબ્ભવભૂતાપિ અત્થિ, ઇધ ચ પુનબ્ભવભૂતા અધિપ્પેતા. તસ્મા વુત્તં – ‘‘પુનબ્ભવો એવ અભિનિબ્બત્તિ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તી’’તિ.

૧૧. એવં આગતકાલતો પટ્ઠાય અરસરૂપતાદીહિ અટ્ઠહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તમ્પિ બ્રાહ્મણં ભગવા ધમ્મિસ્સરો ધમ્મરાજા ધમ્મસ્સામી તથાગતો અનુકમ્પાય સીતલેનેવ ચક્ખુના ઓલોકેન્તો યં ધમ્મધાતું પટિવિજ્ઝિત્વા દેસનાવિલાસપ્પત્તો હોતિ, તસ્સા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા વિગતવલાહકે અન્તલિક્ખે સમબ્ભુગ્ગતો પુણ્ણચન્દો વિય સરદકાલે સૂરિયો વિય ચ બ્રાહ્મણસ્સ હદયન્ધકારં વિધમન્તો તાનિયેવ અક્કોસવત્થૂનિ તેન તેન પરિયાયેન અઞ્ઞથા દસ્સેત્વા, પુનપિ અત્તનો કરુણાવિપ્ફારં અટ્ઠહિ લોકધમ્મેહિ અકમ્પિયભાવેન પટિલદ્ધં, તાદિગુણલક્ખણં પથવીસમચિત્તતં અકુપ્પધમ્મતઞ્ચ પકાસેન્તો ‘‘અયં બ્રાહ્મણો કેવલં પલિતસિરખણ્ડદન્તવલિત્તચતાદીહિ અત્તનો વુડ્ઢભાવં સઞ્જાનાતિ, નો ચ ખો જાનાતિ અત્તાનં જાતિયા અનુગતં જરાય અનુસટં બ્યાધિના અભિભૂતં મરણેન અબ્ભાહતં વટ્ટખાણુભૂતં અજ્જ મરિત્વા પુન સ્વેવ ઉત્તાનસયનદારકભાવગમનીયં. મહન્તેન ખો પન ઉસ્સાહેન મમ સન્તિકં આગતો, તદસ્સ આગમનં સાત્થકં હોતૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમસ્મિં લોકે અત્તનો અપ્પટિસમં પુરેજાતભાવં દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ બ્રાહ્મણાતિઆદિના નયેન બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનં વડ્ઢેસિ.