૭. સેખિયકણ્ડં

૧. પરિમણ્ડલવગ્ગવણ્ણના

યાનિ સિક્ખિતસિક્ખેન, સેખિયાનીતિ તાદિના;

ભાસિતાનિ અયં દાનિ, તેસમ્પિ વણ્ણનાક્કમો.

૫૭૬. તત્થ પરિમણ્ડલન્તિ સમન્તતો મણ્ડલં. નાભિમણ્ડલં જાણુમણ્ડલન્તિ ઉદ્ધં નાભિમણ્ડલં અધો જાણુમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તેન જાણુમણ્ડલસ્સ હેટ્ઠા જઙ્ઘટ્ઠિકતો પટ્ઠાય અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં નિવાસનં ઓતારેત્વા નિવાસેતબ્બં, તતો પરં ઓતારેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ વુત્તં. યથા નિસિન્નસ્સ જાણુમણ્ડલતો હેટ્ઠા ચતુરઙ્ગુલમત્તં પટિચ્છન્નં હોતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં; એવં નિવાસેન્તસ્સ પન નિવાસનં પમાણિકં વટ્ટતિ. તત્રિદં પમાણં – દીઘતો મુટ્ઠિપઞ્ચકં, તિરિયં અડ્ઢતેય્યહત્થં. તાદિસસ્સ પન અલાભે તિરિયં દ્વિહત્થપમાણમ્પિ વટ્ટતિ જાણુમણ્ડલપટિચ્છાદનત્થં, નાભિમણ્ડલં પન ચીવરેનાપિ સક્કા પટિચ્છાદેતુન્તિ. તત્થ એકપટ્ટચીવરં એવં નિવત્થમ્પિ નિવત્થટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ, દુપટ્ટં પન તિટ્ઠતિ.

ઓલમ્બેન્તો નિવાસેતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ ન કેવલં પુરતો ચ પચ્છતો ચ ઓલમ્બેત્વા નિવાસેન્તસ્સેવ દુક્કટં, યે પનઞ્ઞે ‘‘તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ગિહિનિવત્થં નિવાસેન્તિ હત્થિસોણ્ડકં મચ્છવાલકં ચતુક્કણ્ણકં તાલવણ્ટકં સતવલિકં નિવાસેન્તી’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૮૦) નયેન ખન્ધકે નિવાસનદોસા વુત્તા, તથા નિવાસેન્તસ્સાપિ દુક્કટમેવ. તે સબ્બે વુત્તનયેન પરિમણ્ડલં નિવાસેન્તસ્સ ન હોન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન તત્થેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

અસઞ્ચિચ્ચાતિ પુરતો વા પચ્છતો વા ઓલમ્બેત્વા નિવાસેસ્સામીતિ એવં અસઞ્ચિચ્ચ; અથ ખો પરિમણ્ડલંયેવ નિવાસેસ્સામીતિ વિરજ્ઝિત્વા અપરિમણ્ડલં નિવાસેન્તસ્સ અનાપત્તિ. અસ્સતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતસ્સાપિ તથા નિવાસેન્તસ્સ અનાપત્તિ. અજાનન્તસ્સાતિ એત્થ નિવાસનવત્તં અજાનન્તસ્સ મોક્ખો નત્થિ. નિવાસનવત્તઞ્હિ સાધુકં ઉગ્ગહેતબ્બં, તસ્સ અનુગ્ગહણમેવસ્સ અનાદરિયં. તં પન સઞ્ચિચ્ચ અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ યુજ્જતિ, તસ્મા ઉગ્ગહિતવત્તોપિ યો આરુળ્હભાવં વા ઓરુળ્હભાવં વા ન જાનાતિ, તસ્સ અનાપત્તિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘પરિમણ્ડલં નિવાસેતું અજાનન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. યો પન સુક્ખજઙ્ઘો વા મહાપિણ્ડિકમંસો વા હોતિ, તસ્સ સારુપ્પત્થાય જાણુમણ્ડલતો અટ્ઠઙ્ગુલાધિકમ્પિ ઓતારેત્વા નિવાસેતું વટ્ટતિ.

ગિલાનસ્સાતિ જઙ્ઘાય વા પાદે વા વણો હોતિ, ઉક્ખિપિત્વા વા ઓતારેત્વા વા નિવાસેતું વટ્ટતિ. આપદાસૂતિ વાળમિગા વા ચોરા વા અનુબન્ધન્તિ, એવરૂપાસુ આપદાસુ અનાપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ. ફુસ્સદેવત્થેરો ‘‘અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, તિવેદન’’ન્તિ આહ. ઉપતિસ્સત્થેરો પન ‘‘અનાદરિયં પટિચ્ચા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘લોકવજ્જં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદન’’ન્તિ આહ.

૫૭૭. પરિમણ્ડલં પારુપિતબ્બન્તિ ‘‘તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ગિહિપારુતં પારુપન્તી’’તિ (ચૂળવ. ૨૮૦) એવં વુત્તં અનેકપ્પકારં ગિહિપારુપનં અપારુપિત્વા ઇધ વુત્તનયેનેવ ઉભો કણ્ણે સમં કત્વા પારુપનવત્તં પૂરેન્તેન પરિમણ્ડલં પારુપિતબ્બં. ઇમાનિ ચ દ્વે સિક્ખાપદાનિ અવિસેસેન વુત્તાનિ. તસ્મા વિહારેપિ અન્તરઘરેપિ પરિમણ્ડલમેવ નિવાસેતબ્બઞ્ચ પારુપિતબ્બઞ્ચાતિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ સદ્ધિં થેરવાદેન.

૫૭૮. કાયં વિવરિત્વાતિ જત્તુમ્પિ ઉરમ્પિ વિવરિત્વા. સુપ્પટિચ્છન્નેનાતિ ન સસીસં પારુતેન; અથ ખો ગણ્ઠિકં પટિમુઞ્ચિત્વા અનુવાતન્તેન ગીવં પટિચ્છાદેત્વા ઉભો કણ્ણે સમં કત્વા પટિસંહરિત્વા યાવ મણિબન્ધં પટિચ્છાદેત્વા અન્તરઘરે ગન્તબ્બં. દુતિયસિક્ખાપદે – ગલવાટકતો પટ્ઠાય સીસં મણિબન્ધતો પટ્ઠાય હત્થે પિણ્ડિકમંસતો ચ પટ્ઠાય પાદે વિવરિત્વા નિસીદિતબ્બં.

૫૭૯. વાસૂપગતસ્સાતિ વાસત્થાય ઉપગતસ્સ રત્તિભાગે વા દિવસભાગે વા કાયં વિવરિત્વાપિ નિસીદતો અનાપત્તિ.

૫૮૦. સુસંવુતોતિ હત્થં વા પાદં વા અકીળાપેન્તો; સુવિનીતોતિ અત્થો.

૫૮૨. ઓક્ખિત્તચક્ખૂતિ હેટ્ઠા ખિત્તચક્ખુ હુત્વા. યુગમત્તં પેક્ખમાનોતિ યુગયુત્તકો હિ દન્તો આજાનેય્યો યુગમત્તં પેક્ખતિ, પુરતો ચતુહત્થપ્પમાણં ભૂમિભાગં; ઇમિનાપિ એત્તકં પેક્ખન્તેન ગન્તબ્બં. યો અનાદરિયં પટિચ્ચ તહં તહં ઓલોકેન્તોતિ યો તંતંદિસાભાગં પાસાદં કૂટાગારં વીથિં ઓલોકેન્તો ગચ્છતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. એકસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા હત્થિઅસ્સાદિપરિસ્સયાભાવં ઓલોકેતું વટ્ટતિ. નિસીદન્તેનાપિ ઓક્ખિત્તચક્ખુનાવ નિસીદિતબ્બં.

૫૮૪. ઉક્ખિત્તકાયાતિ ઉક્ખેપેન; ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં એકતો વા ઉભતો વા ઉક્ખિત્તચીવરો હુત્વાતિ અત્થો. અન્તોઇન્દખીલતો પટ્ઠાય ન એવં ગન્તબ્બં. નિસિન્નકાલે પન ધમકરણં નીહરન્તેનાપિ ચીવરં અનુક્ખિપિત્વાવ નીહરિતબ્બન્તિ.

પઠમો વગ્ગો.

૨. ઉજ્જગ્ઘિકવગ્ગવણ્ણના

૫૮૬. ઉજ્જગ્ઘિકાયાતિ મહાહસિતં હસન્તો. વુત્તનયેનેવેત્થ કરણવચનં.

૫૮૮. અપ્પસદ્દો અન્તરઘરેતિ એત્થ કિત્તાવતા અપ્પસદ્દો હોતિ? દ્વાદસહત્થે ગેહે આદિમ્હિ સઙ્ઘત્થેરો, મજ્ઝે દુતિયત્થેરો, અન્તે તતિયત્થેરોતિ એવં નિસિન્નેસુ સઙ્ઘત્થેરો દુતિયેન સદ્ધિં મન્તેતિ, દુતિયત્થેરો તસ્સ સદ્દઞ્ચેવ સુણાતિ, કથઞ્ચ વવત્થપેતિ. તતિયત્થેરો પન સદ્દમેવ સુણાતિ, કથં ન વવત્થપેતિ. એત્તાવતા અપ્પસદ્દો હોતિ. સચે પન તતિયત્થેરો કથં વવત્થપેતિ, મહાસદ્દો નામ હોતિ.

૫૯૦. કાયં પગ્ગહેત્વાતિ નિચ્ચલં કત્વા ઉજુકેન કાયેન સમેન ઇરિયાપથેન ગન્તબ્બઞ્ચેવ નિસીદિતબ્બઞ્ચ.

૫૯૨. બાહું પગ્ગહેત્વાતિ નિચ્ચલં કત્વા.

૫૯૪. સીસં પગ્ગહેત્વાતિ નિચ્ચલં ઉજું ઠપયિત્વા.

દુતિયો વગ્ગો.

૩. ખમ્ભકતવગ્ગવણ્ણના

૫૯૬-૮. ખમ્ભકતો નામ કટિયં હત્થં ઠપેત્વા કતખમ્ભો. ઓગુણ્ઠિતોતિ સસીસં પારુતો.

૬૦૦. ઉક્કુટિકાયાતિ એત્થ ઉક્કુટિકા વુચ્ચતિ પણ્હિયો ઉક્ખિપિત્વા અગ્ગપાદેહિ વા, અગ્ગપાદે વા ઉક્ખિપિત્વા પણ્હીહિયેવ વા ભૂમિં ફુસન્તસ્સ ગમનં. કરણવચનં પનેત્થ વુત્તલક્ખણમેવ.

૬૦૧. દુસ્સપલ્લત્થિકાયાતિ એત્થ આયોગપલ્લત્થિકાપિ દુસ્સપલ્લત્થિકા એવ.

૬૦૨. સક્કચ્ચન્તિ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા.

૬૦૩. આકિરન્તેપીતિ પિણ્ડપાતં દેન્તેપિ. પત્તસઞ્ઞીતિ પત્તે સઞ્ઞં કત્વા.

૬૦૪. સમસૂપકો નામ યત્થ ભત્તસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણો સૂપો હોતિ. મુગ્ગસૂપો માસસૂપોતિ એત્થ કુલત્થાદીહિ કતસૂપાપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિયેવાતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. રસરસેતિ એત્થ ઠપેત્વા દ્વે સૂપે અવસેસાનિ ઓલોણીસાકસૂપેય્યમચ્છરસમંસરસાદીનિ રસરસાતિ વેદિતબ્બાનિ. તં રસરસં બહુમ્પિ ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ.

૬૦૫. સમતિત્તિકન્તિ સમપુણ્ણં સમભરિતં. થૂપીકતં પિણ્ડપાતં પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ થૂપીકતો નામ પત્તસ્સ અન્તોમુખવટ્ટિલેખં અતિક્કમિત્વા કતો; પત્તે પક્ખિત્તો રચિતો પૂરિતોતિ અત્થો. એવં કતં અગહેત્વા અન્તોમુખવટ્ટિલેખાસમપ્પમાણો ગહેતબ્બો.

તત્થ થૂપીકતં નામ ‘‘પઞ્ચહિ ભોજનેહિ કત’’ન્તિ અભયત્થેરો આહ. તિપિટકચૂળનાગત્થેરો પન ‘‘પિણ્ડપાતો નામ યાગુપિ ભત્તમ્પિ ખાદનીયમ્પિ ચુણ્ણપિણ્ડોપિ દન્તકટ્ઠમ્પિ દસિકસુત્તમ્પી’’તિ ઇદં સુત્તં વત્વા દસિકસુત્તમ્પિ થૂપીકતં ન વટ્ટતીતિ આહ. તેસં વાદં સુત્વા ભિક્ખૂ રોહણં ગન્ત્વા ચૂળસુમનત્થેરં પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે થૂપીકતપિણ્ડપાતો કેન પરિચ્છિન્નો’’તિ? તેસઞ્ચ થેરાનં વાદં આરોચેસું. થેરો સુત્વા આહ – ‘‘અહો, ચૂળનાગો સાસનતો ભટ્ઠો, અહં એતસ્સ સત્તક્ખત્તું વિનયં વાચેન્તો ન કદાચિ એવં અવચં, અયં કુતો લભિત્વા એવં વદસી’’તિ. ભિક્ખૂ થેરં યાચિંસુ – ‘‘કથેથ દાનિ, ભન્તે, કેન પરિચ્છિન્નો’’તિ? ‘‘યાવકાલિકેનાવુસો’’તિ થેરો આહ. તસ્મા યંકિઞ્ચિ યાગુભત્તં વા ફલાફલં વા આમિસજાતિકં સમતિત્તિકમેવ ગહેતબ્બં. તઞ્ચ ખો અધિટ્ઠાનુપગેન પત્તેન, ઇતરેન પન થૂપીકતમ્પિ વટ્ટતિ. યામકાલિકસત્તાહકાલિકયાવજીવિકાનિ પન અધિટ્ઠાનુપગપત્તેપિ થૂપીકતાનિ વટ્ટન્તિ. દ્વીસુ પત્તેસુ ભત્તં ગહેત્વા એકસ્મિં પૂરેત્વા વિહારં પેસેતું વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં પન વુત્તં. યં પત્તે પક્ખિપિયમાનં પૂવઉચ્છુખણ્ડફલાફલાદિ હેટ્ઠા ઓરોહતિ, તં થૂપીકતં નામ ન હોતિ. પૂવવટંસકં ઠપેત્વા પિણ્ડપાતં દેન્તિ, થૂપીકતમેવ હોતિ. પુપ્ફવટંસકતક્કોલકટુકફલાદિવટંસકે પન ઠપેત્વા દિન્નં થૂપીકતં ન હોતિ. ભત્તસ્સ ઉપરિ થાલકં વા પત્તં વા ઠપેત્વા પૂરેત્વા ગણ્હાતિ, થૂપીકતં નામ ન હોતિ. કુરુન્દિયમ્પિ વુત્તં – ‘‘થાલકે વા પણ્ણે વા પક્ખિપિત્વા તં પત્તમત્થકે ઠપેત્વા દેન્તિ, પાટેક્કભાજનં વટ્ટતી’’તિ.

ઇધ અનાપત્તિયં ગિલાનો ન આગતો, તસ્મા ગિલાનસ્સપિ થૂપીકતં ન વટ્ટતિ. સબ્બત્થ પન પટિગ્ગહેતુમેવ ન વટ્ટતિ. પટિગ્ગહિતં પન સુપટિગ્ગહિતમેવ હોતિ, પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ.

તતિયો વગ્ગો.

૪. સક્કચ્ચવગ્ગવણ્ણના

૬૦૬. સક્કચ્ચન્તિ એત્થાપિ અસક્કચ્ચં પટિગ્ગહણેયેવ આપત્તિ, પટિગ્ગહિતં પન સુપટિગ્ગહિતમેવ. સક્કચ્ચન્તિ ચ પત્તસઞ્ઞીતિ ચાતિ ઉભયં વુત્તનયમેવ.

૬૦૮. સપદાનન્તિ તત્થ તત્થ ઓધિં અકત્વા અનુપટિપાટિયા. સમસૂપકે વત્તબ્બં વુત્તમેવ.

૬૧૦. થૂપકતોતિ મત્થકતો; વેમજ્ઝતોતિ અત્થો.

૬૧૧. પટિચ્છાદેત્વા દેન્તીતિ માઘાતસમયાદીસુ પટિચ્છન્નં બ્યઞ્જનં કત્વા દેન્તિ. વિઞ્ઞત્તિયં વત્તબ્બં નત્થિ.

૬૧૪. ઉજ્ઝાનસઞ્ઞીસિક્ખાપદેપિ ગિલાનો ન મુચ્ચતિ.

૬૧૫. નાતિમહન્તો કબળોતિ મયૂરણ્ડં અતિમહન્તં, કુક્કુટણ્ડં અતિખુદ્દકં, તેસં વેમજ્ઝપ્પમાણો. ખજ્જકેતિ એત્થ મૂલખાદનીયાદિ સબ્બં ગહેતબ્બં.

ચતુત્થો વગ્ગો.

૫. કબળવગ્ગવણ્ણના

૬૧૭. અનાહટેતિ અનાહરિતે; મુખદ્વારં અસમ્પાપિતેતિ અત્થો.

૬૧૮. સબ્બં હત્થન્તિ સકલહત્થં.

૬૧૯. સકબળેનાતિ એત્થ ધમ્મં કથેન્તો હરીતકં વા લટ્ઠિમધુકં વા મુખે પક્ખિપિત્વા કથેતિ. યત્તકેન વચનં અપરિપુણ્ણં ન હોતિ, તત્તકે મુખમ્હિ સન્તે કથેતું વટ્ટતિ.

૬૨૦. પિણ્ડુક્ખેપકન્તિ પિણ્ડં ઉક્ખિપિત્વા ઉક્ખિપિત્વા.

૬૨૧. કબળાવચ્છેદકન્તિ કબળં અવચ્છિન્દિત્વા અવચ્છિન્દિત્વા.

૬૨૨. અવગણ્ડકારકન્તિ મક્કટો વિય ગણ્ડે કત્વા કત્વા.

૬૨૩. હત્થનિદ્ધુનકન્તિ હત્થં નિદ્ધુનિત્વા નિદ્ધુનિત્વા.

૬૨૪. સિત્થાવકારકન્તિ સિત્થાનિ અવકિરિત્વા અવકિરિત્વા.

૬૨૫. જિવ્હાનિચ્છારકન્તિ જિવ્હં નિચ્છારેત્વા નિચ્છારેત્વા.

૬૨૬. ચપુચપુકારકન્તિ ચપુ ચપૂતિ એવં સદ્દં કત્વા કત્વા.

પઞ્ચમો વગ્ગો.

૬. સુરુસુરુવગ્ગવણ્ણના

૬૨૭. સુરુસુરુકારકન્તિ સુરુસુરૂતિ એવં સદ્દં કત્વા કત્વા. દવોતિ પરિહાસવચનં; તં યેન કેનચિ પરિયાયેન ‘‘કિં બુદ્ધો, સિલકબુદ્ધો, પટિબુદ્ધો; કિં ધમ્મો, ગોધમ્મો, અજધમ્મો; કિં સઙ્ઘો, મિગસઙ્ઘો, પસુસઙ્ઘો’’તિઆદિના નયેન તીણિ રતનાનિ આરબ્ભ ન કાતબ્બન્તિ અત્થો.

૬૨૮. હત્થનિલ્લેહકન્તિ હત્થં નિલ્લેહિત્વા નિલ્લેહિત્વા. ભુઞ્જન્તેન હિ અઙ્ગુલિમત્તમ્પિ નિલ્લેહિતું ન વટ્ટતિ. ઘનયાગુફાણિતપાયાસાદિકે પન અઙ્ગુલીહિ ગહેત્વા અઙ્ગુલિયો મુખે પવેસેત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. પત્તનિલ્લેહકઓટ્ઠનિલ્લેહકેસુપિ એસેવ નયો. તસ્મા એકઙ્ગુલિયાપિ પત્તો ન નિલ્લેહિતબ્બો, એકઓટ્ઠોપિ જિવ્હાય ન નિલ્લેહિતબ્બો, ઓટ્ઠમંસેહિ એવ પન ગહેત્વા અન્તો પવેસેતું વટ્ટતિ.

૬૩૧. કોકનદેતિ એવંનામકે. કોકનદન્તિ પદુમં વુચ્ચતિ, સો ચ પાસાદો પદુમસણ્ઠાનો, તેનસ્સ કોકનદોત્વેવ નામં અકંસુ. ન સામિસેન હત્થેન પાનીયથાલકન્તિ એતં પટિક્કૂલવસેન પટિક્ખિત્તં, તસ્મા સઙ્ઘિકમ્પિ પુગ્ગલિકમ્પિ ગિહિસન્તકમ્પિ અત્તનો સન્તકમ્પિ સઙ્ખમ્પિ સરાવમ્પિ થાલકમ્પિ ન ગહેતબ્બમેવ, ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં. સચે પન હત્થસ્સ એકદેસો આમિસમક્ખિતો ન હોતિ, તેન પદેસેન ગહેતું વટ્ટતિ.

૬૩૨. ઉદ્ધરિત્વા વાતિ સિત્થાનિ ઉદકતો ઉદ્ધરિત્વા એકસ્મિં ઠાને રાસિં કત્વા ઉદકં છડ્ડેતિ. ભિન્દિત્વા વાતિ સિત્થાનિ ભિન્દિત્વા ઉદકગતિકાનિ કત્વા છડ્ડેતિ. પટિગ્ગહે વાતિ પટિગ્ગહેન પટિચ્છન્તો નં પટિગ્ગહે છડ્ડેતિ. નીહરિત્વાતિ બહિ નીહરિત્વા છડ્ડેતિ; એવં છડ્ડેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

૬૩૪. સેતચ્છત્તન્તિ વત્થપલિગુણ્ઠિતં પણ્ડરચ્છત્તં. કિલઞ્જચ્છત્તન્તિ વિલીવચ્છત્તં. પણ્ણચ્છત્તન્તિ તાલપણ્ણાદીહિ યેહિ કેહિચિ કતં. મણ્ડલબદ્ધં સલાકબદ્ધન્તિ ઇદં પન તિણ્ણમ્પિ છત્તાનં પઞ્જરદસ્સનત્થં વુત્તં. તાનિ હિ મણ્ડલબદ્ધાનિ ચેવ હોન્તિ સલાકબદ્ધાનિ ચ. યમ્પિ તત્થજાતકદણ્ડકેન કતં એકપણ્ણચ્છત્તં હોતિ, તમ્પિ છત્તમેવ. એતેસુ યંકિઞ્ચિ છત્તં પાણિમ્હિ અસ્સાતિ છત્તપાણિ. સો તં છત્તં ધારયમાનો વા અંસે વા કત્વા ઊરુમ્હિ વા ઠપેત્વા યાવ હત્થેન ન મુચ્ચતિ, તાવસ્સ ધમ્મં દેસેતું ન વટ્ટતિ, દેસેન્તસ્સ વુત્તનયેન દુક્કટં. સચે પનસ્સ અઞ્ઞો છત્તં ધારેતિ, છત્તપાદુકાય વા ઠિતં હોતિ, હત્થતો અપગતમત્તે છત્તપાણિ નામ ન હોતિ. તસ્સ ધમ્મં દેસેતું વટ્ટતિ. ધમ્મપરિચ્છેદો પનેત્થ પદસોધમ્મે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૬૩૫. દણ્ડપાણિસ્સાતિ એત્થ દણ્ડો નામ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ચતુહત્થપ્પમાણો દણ્ડપાણિભાવો પનસ્સ છત્તપાણિમ્હિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૬૩૬. સત્થપાણિમ્હિપિ એસેવ નયો. અસિં સન્નહિત્વા ઠિતોપિ હિ સત્થપાણિસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ.

૬૩૭. આવુધપાણિસ્સાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ વુત્તં – ‘‘આવુધં નામ ચાપો કોદણ્ડો’’તિ, અથ ખો સબ્બાપિ ધનુવિકતિ સદ્ધિં સરવિકતિયા આવુધન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્મા સદ્ધિં વા સરેન ધનું ગહેત્વા સુદ્ધધનું વા સુદ્ધસરં વા સજિયધનું વા નિજ્જિયધનું વા ગહેત્વા ઠિતસ્સ વા નિસિન્નસ્સ વા ધમ્મો દેસેતું ન વટ્ટતિ. સચે પનસ્સ ધનું કણ્ઠેપિ પટિમુક્કં હોતિ, યાવ હત્થેન ન ગણ્હાતિ, તાવ ધમ્મં દેસેતું વટ્ટતિયેવાતિ.

છટ્ઠો વગ્ગો.

૭. પાદુકવગ્ગવણ્ણના

૬૩૮. અક્કન્તસ્સાતિ છત્તદણ્ડકે અઙ્ગુલન્તરં અપ્પવેસેત્વા કેવલં પાદુકં અક્કમિત્વા ઠિતસ્સ. પટિમુક્કસ્સાતિ પટિમુઞ્ચિત્વા ઠિતસ્સ. ઉપાહનાયપિ એસેવ નયો. ઓમુક્કોતિ પનેત્થ પણ્હિકબદ્ધં ઓમુઞ્ચિત્વા ઠિતો વુચ્ચતિ.

૬૪૦. યાનગતસ્સાતિ એત્થ સચેપિ દ્વીહિ જનેહિ હત્થસઙ્ઘાટેન ગહિતો, સાટકે વા ઠપેત્વા વંસેન વય્હતિ, અયુત્તે વા વય્હાદિકે યાને, વિસઙ્ખરિત્વા વા ઠપિતે ચક્કમત્તેપિ નિસિન્નો યાનગતોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. સચે પન દ્વેપિ એકયાને નિસિન્ના હોન્તિ, વટ્ટતિ. વિસું નિસિન્નેસુપિ ઉચ્ચે યાને નિસિન્નેન નીચે નિસિન્નસ્સ દેસેતું વટ્ટતિ, સમપ્પમાણેપિ વટ્ટતિ. પુરિમે યાને નિસિન્નેન પચ્છિમે નિસિન્નસ્સ વટ્ટતિ. પચ્છિમે પન ઉચ્ચતરેપિ નિસિન્નેન દેસેતું ન વટ્ટતિ.

૬૪૧. સયનગતસ્સાતિ અન્તમસો કટસારકેપિ પકતિભૂમિયમ્પિ નિપન્નસ્સ ઉચ્ચેપિ મઞ્ચપીઠે વા ભૂમિપદેસે વા ઠિતેન નિસિન્નેન વા દેસેતું ન વટ્ટતિ. સયનગતેન પન સયનગતસ્સ ઉચ્ચતરે વા સમપ્પમાણે વા નિપન્નેન દેસેતું વટ્ટતિ. નિપન્નેન ચ ઠિતસ્સ વા નિસિન્નસ્સ વા દેસેતું વટ્ટતિ, નિસિન્નેનાપિ ઠિતસ્સ વા નિસિન્નસ્સ વા વટ્ટતિ. ઠિતેન ઠિતસ્સેવ વટ્ટતિ.

૬૪૨. પલ્લત્થિકાયાતિ આયોગપલ્લત્થિકાય વા હત્થપલ્લત્થિકાય વા દુસ્સપલ્લત્થિકાય વા યાય કાયચિ પલ્લત્થિકાય નિસિન્નસ્સ અગિલાનસ્સ દેસેતું ન વટ્ટતિ.

૬૪૩. વેઠિતસીસસ્સાતિ દુસ્સવેઠનેન વા મોળિઆદીહિ વા યથા કેસન્તો ન દિસ્સતિ; એવં વેઠિતસીસસ્સ.

૬૪૪. ઓગુણ્ઠિતસીસસ્સાતિ સસીસં પારુતસ્સ.

૬૪૫. છમાયં નિસિન્નેનાતિ ભૂમિયં નિસિન્નેન. આસને નિસિન્નસ્સાતિ અન્તમસો વત્થમ્પિ તિણાનિપિ સન્થરિત્વા નિસિન્નસ્સ.

૬૪૭. છપકસ્સાતિ ચણ્ડાલસ્સ. છપકીતિ ચણ્ડાલી. નિલીનોતિ પટિચ્છન્નો હુત્વા. યત્ર હિ નામાતિ યો હિ નામ. સબ્બમિદં ચરિમં કતન્તિ તત્થેવ પરિપતીતિ ‘‘સબ્બો અયં લોકો સઙ્કરં ગતો નિમ્મરિયાદો’’તિ ઇમં વચનં વત્વા તત્થેવ તેસં દ્વિન્નમ્પિ અન્તરા રુક્ખતો પતિતો. પતિત્વા ચ પન ઉભિન્નમ્પિ પુરતો ઠત્વા ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ઉભો અત્થં ન જાનન્તિ…પે… અસ્મા કુમ્ભમિવાભિદા’’તિ.

તત્થ ઉભો અત્થં ન જાનન્તીતિ દ્વેપિ જના પાળિયા અત્થં ન જાનન્તિ. ધમ્મં ન પસ્સરેતિ પાળિં ન પસ્સન્તિ. કતમે તે ઉભોતિ? ‘‘યો ચાયં મન્તં વાચેતિ, યો ચાધમ્મેનધીયતી’’તિ. એવં બ્રાહ્મણઞ્ચ રાજાનઞ્ચ ઉભોપિ અધમ્મિકભાવે ઠપેસિ.

તતો બ્રાહ્મણો સાલીનન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – જાનામહં ભો ‘‘અયં અધમ્મો’’તિ; અપિ ચ ખો મયા દીઘરત્તં સપુત્તદારપરિજનેન રઞ્ઞો સન્તકો સાલીનં ઓદનો ભુત્તો. સુચિમંસૂપસેચનોતિ નાનપ્પકારવિકતિસમ્પાદિતં સુચિમંસૂપસેચનં મિસ્સીકરણમસ્સાતિ સુચિમંસૂપસેચનો. તસ્મા ધમ્મે ન વત્તામીતિ યસ્મા એવં મયા રઞ્ઞો ઓદનો ભુત્તો, અઞ્ઞે ચ બહૂ લાભા લદ્ધા, તસ્મા ધમ્મે અહં ન વત્તામિ ઉદરે બદ્ધો હુત્વા, ન ધમ્મં અજાનન્તો. અયઞ્હિ ધમ્મો અરિયેહિ વણ્ણિતો પસત્થો થોમિતોતિ જાનામિ.

અથ નં છપકો ‘‘ધિરત્થૂ’’તિઆદિના ગાથાદ્વયેન અજ્ઝભાસિ. તસ્સત્થો – યો તયા ધનલાભો ચ યસલાભો ચ લદ્ધો, ધિરત્થુ તં ધનલાભં યસલાભઞ્ચ બ્રાહ્મણ. કસ્મા? યસ્મા અયં તયા લદ્ધો લાભો આયતિં અપાયેસુ વિનિપાતનહેતુના સમ્પતિ ચ અધમ્મચરણેન વુત્તિ નામ હોતિ. એવરૂપા યા વુત્તિ આયતિં વિનિપાતેન ઇધ અધમ્મચરણેન વા નિપ્પજ્જતિ, કિં તાય વુત્તિયા? તેન વુત્તં –

‘‘ધિરત્થુ તં ધનલાભં, યસલાભઞ્ચ બ્રાહ્મણ;

યા વુત્તિ વિનિપાતેન, અધમ્મચરણેન વા’’તિ.

પરિબ્બજ મહાબ્રહ્મેતિ મહાબ્રાહ્મણ ઇતો દિસા સીઘં પલાયસ્સુ. પચન્તઞ્ઞેપિ પાણિનોતિ અઞ્ઞેપિ સત્તા પચન્તિ ચેવ ભુઞ્જન્તિ ચ; ન કેવલં ત્વઞ્ચેવ રાજા ચ. મા ત્વં અધમ્મો આચરિતો અસ્મા કુમ્ભમિવાભિદાતિ સચે હિ ત્વં ઇતો અપરિબ્બજિત્વા ઇમં અધમ્મં આચરિસ્સસિ, તતો ત્વં સો અધમ્મો એવં આચરિતો યથા ઉદકકુમ્ભં પાસાણો ભિન્દેય્ય; એવં ભેચ્છતિ, તેન મયં તં વદામ –

‘‘પરિબ્બજ મહાબ્રહ્મે, પચન્તઞ્ઞેપિ પાણિનો;

મા ત્વં અધમ્મો આચરિતો, અસ્મા કુમ્ભમિવાભિદા’’તિ.

ઉચ્ચે આસનેતિ અન્તમસો ભૂમિપ્પદેસેપિ ઉન્નતટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ દેસેતું ન વટ્ટતિ.

૬૪૮. ન ઠિતો નિસિન્નસ્સાતિ સચેપિ થેરુપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઠિતં દહરભિક્ખું આસને નિસિન્નો મહાથેરો પઞ્હં પુચ્છતિ, ન કથેતબ્બં. ગારવેન પન થેરં ઉટ્ઠહિત્વા પુચ્છથાતિ વત્તું ન સક્કા, પસ્સે ઠિતભિક્ખુસ્સ કથેમીતિ કથેતું વટ્ટતિ.

૬૪૯. ન પચ્છતો ગચ્છન્તેનાતિ એત્થ સચે પુરતો ગચ્છન્તો પચ્છતો ગચ્છન્તં પઞ્હં પુચ્છતિ, ન કથેતબ્બં. પચ્છિમસ્સ ભિક્ખુનો કથેમીતિ કથેતું વટ્ટતિ. સદ્ધિં ઉગ્ગહિતધમ્મં પન સજ્ઝાયિતું વટ્ટતિ. સમધુરેન ગચ્છન્તસ્સ કથેતું વટ્ટતિ.

૬૫૦. ન ઉપ્પથેનાતિ એત્થાપિ સચે દ્વેપિ સકટપથે એકેકચક્કપથેન વા ઉપ્પથેન વા સમધુરં ગચ્છન્તિ, વટ્ટતિ.

૬૫૧. અસઞ્ચિચ્ચાતિ પટિચ્છન્નટ્ઠાનં ગચ્છન્તસ્સ સહસા ઉચ્ચારો વા પસ્સાવો વા નિક્ખમતિ, અસઞ્ચિચ્ચ કતો નામ અનાપત્તિ.

૬૫૨. ન હરિતેતિ એત્થ યમ્પિ જીવરુક્ખસ્સ મૂલં પથવિયં દિસ્સમાનં ગચ્છતિ, સાખા વા ભૂમિલગ્ગા ગચ્છતિ, સબ્બં હરિતસઙ્ખાતમેવ. ખન્ધે નિસીદિત્વા અપ્પહરિતટ્ઠાને પાતેતું વટ્ટતિ. અપ્પહરિતટ્ઠાનં ઓલોકેન્તસ્સેવ સહસા નિક્ખમતિ, ગિલાનટ્ઠાને ઠિતો હોતિ, વટ્ટતિ. અપ્પહરિતે કતોતિ અપ્પહરિતં અલભન્તેન તિણણ્ડુપકં વા પલાલણ્ડુપકં વા ઠપેત્વા કતોપિ પચ્છા હરિતં ઓત્થરતિ, વટ્ટતિયેવ. ખેળેન ચેત્થ સિઙ્ઘાણિકાપિ સઙ્ગહિતાતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં.

૬૫૩. ન ઉદકેતિ એતં પરિભોગઉદકમેવ સન્ધાય વુત્તં, વચ્ચકુટિસમુદ્દાદિઉદકેસુ પન અપરિભોગેસુ અનાપત્તિ. દેવે વસ્સન્તે સમન્તતો ઉદકોઘો હોતિ, અનુદકટ્ઠાનં ઓલોકેન્તસ્સેવ નિક્ખમતિ, વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં વુત્તં – ‘‘એતાદિસે કાલે અનુદકટ્ઠાનં અલભન્તેન કાતું વટ્ટતી’’તિ. સેસં સબ્બસિક્ખાપદેસુ ઉત્તાનત્થમેવ.

સત્તમો વગ્ગો.

સમુટ્ઠાનાદિદીપનત્થાય પનેત્થ ઇદં પકિણ્ણકં – ઉજ્જગ્ઘિકઉચ્ચાસદ્દપટિસંયુત્તાનિ ચત્તારિ, સકબળેન મુખેન બ્યાહરણં એકં, છમાનીચાસનઠાનપચ્છતોગમનઉપ્પથગમનપટિસંયુત્તાનિ પઞ્ચાતિ ઇમાનિ દસ સિક્ખાપદાનિ સમનુભાસનસમુટ્ઠાનાનિ કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠહન્તિ, કિરિયાનિ, સઞ્ઞાવિમોક્ખાનિ, સચિત્તકાનિ, લોકવજ્જાનિ, કાયકમ્મવચીકમ્માનિ, અકુસલચિત્તાનિ, દુક્ખવેદનાનીતિ.

સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં થેય્યસત્થસમુટ્ઠાનં કાયચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

છત્તપાણિદણ્ડપાણિસત્થપાણિઆવુધપાણિપાદુકઉપાહનયાનસયનપલ્લત્થિકવેઠિતઓગુણ્ઠિતનામકાનિ એકાદસ સિક્ખાપદાનિ ધમ્મદેસનસમુટ્ઠાનાનિ વાચાચિત્તતો સમુટ્ઠહન્તિ, કિરિયાકિરિયાનિ, સઞ્ઞાવિમોક્ખાનિ, સચિત્તકાનિ, લોકવજ્જાનિ, વચીકમ્માનિ, અકુસલચિત્તાનિ, દુક્ખવેદનાનીતિ.

અવસેસાનિ તેપણ્ણાસ સિક્ખાપદાનિ પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનાનીતિ.

સબ્બસેખિયેસુ આબાધપચ્ચયા અનાપત્તિ, થૂપીકતપિણ્ડપાતે સૂપબ્યઞ્જનેન પટિચ્છાદને ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિમ્હીતિ તીસુ સિક્ખાપદેસુ ગિલાનો નત્થીતિ.

સેખિયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સેખિયકણ્ડં નિટ્ઠિતં.