૨. વિલેખનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૩૮. દુતિયે – વિનયકથં કથેતીતિ વિનયકથા નામ કપ્પિયાકપ્પિયઆપત્તાનાપત્તિસંવરપહાનપટિસંયુત્તકથા, તં કથેતિ. વિનયસ્સ વણ્ણં ભાસતીતિ વિનયસ્સ વણ્ણો નામ પઞ્ચન્નમ્પિ સત્તન્નમ્પિ આપત્તિક્ખન્ધાનં વસેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા પદભાજનેન વણ્ણના, તં ભાસતિ. વિનયપરિયત્તિયા વણ્ણં ભાસતીતિ વિનયં પરિયાપુણન્તાનં વિનયપરિયત્તિમૂલકં વણ્ણં ગુણં આનિસંસં ભાસતિ. વિનયધરો હિ વિનયપરિયત્તિમૂલકે પઞ્ચાનિસંસે છાનિસંસે સત્તાનિસંસે અટ્ઠાનિસંસે નવાનિસંસે દસાનિસંસે એકાદસાનિસંસે ચ લભતિ તે સબ્બે ભાસતીતિ અત્થો. કતમે પઞ્ચાનિસંસે લભતીતિ? અત્તનો સીલક્ખન્ધસુગુત્તિઆદિકે. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, આનિસંસા વિનયધરે પુગ્ગલે – અત્તનો સીલક્ખન્ધો સુગુત્તો હોતિ સુરક્ખિતો, કુક્કુચ્ચપકતાનં પટિસરણં હોતિ, વિસારદો સઙ્ઘમજ્ઝે વોહરતિ, પચ્ચત્થિકે સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હાતિ, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા પટિપન્નો હોતી’’તિ (પરિ. ૩૨૫).

કથમસ્સ અત્તનો સીલક્ખન્ધો સુગુત્તો હોતિ સુરક્ખિતો? ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ આપત્તિં આપજ્જન્તો છહાકારેહિ આપજ્જતિ – અલજ્જિતા, અઞ્ઞાણતા, કુક્કુચ્ચપકતતા, અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા, કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતા, સતિસમ્મોસાતિ.

કથં અલજ્જિતાય આપત્તિં આપજ્જતિ? અકપ્પિયભાવં જાનન્તોયેવ મદ્દિત્વા વીતિક્કમં કરોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં આપજ્જતિ, આપત્તિં પરિગૂહતિ;

અગતિગમનઞ્ચ ગચ્છતિ, એદિસો વુચ્ચતિ અલજ્જિપુગ્ગલો’’તિ. (પરિ. ૩૫૯);

કથં અઞ્ઞાણતાય આપજ્જતિ? અઞ્ઞાણપુગ્ગલો હિ મન્દો મોમૂહો કત્તબ્બાકત્તબ્બં અજાનન્તો અકત્તબ્બં કરોતિ, કત્તબ્બં વિરાધેતિ; એવં અઞ્ઞાણતાય આપજ્જતિ.

કથં કુક્કુચ્ચપકતતાય આપજ્જતિ? કપ્પિયાકપ્પિયં નિસ્સાય કુક્કુચ્ચે ઉપ્પન્ને વિનયધરં પુચ્છિત્વા કપ્પિયઞ્ચે કત્તબ્બં સિયા, અકપ્પિયઞ્ચે ન કત્તબ્બં, અયં પન ‘‘વટ્ટતી’’તિ મદ્દિત્વા વીતિક્કમતિયેવ; એવં કુક્કુચ્ચપકતતાય આપજ્જતિ.

કથં અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાય આપજ્જતિ? અચ્છમંસં સૂકરમંસન્તિ ખાદતિ, દીપિમંસં મિગમંસન્તિ ખાદતિ, અકપ્પિયભોજનં કપ્પિયભોજનન્તિ ભુઞ્જતિ, વિકાલે કાલસઞ્ઞાય ભુઞ્જતિ, અકપ્પિયપાનકં કપ્પિયપાનકન્તિ પિવતિ; એવં અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાય આપજ્જતિ.

કથં કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાય આપજ્જતિ? સૂકરમંસં અચ્છમંસન્તિ ખાદતિ, મિગમંસં દીપિમંસન્તિ ખાદતિ, કપ્પિયભોજનં અકપ્પિયભોજનન્તિ ભુઞ્જતિ, કાલે વિકાલસઞ્ઞાય ભુઞ્જતિ, કપ્પિયપાનકં અકપ્પિયપાનકન્તિ પિવતિ; એવં કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાય આપજ્જતિ.

કથં સતિસમ્મોસાય આપજ્જતિ? સહસેય્યચીવરવિપ્પવાસભેસજ્જચીવરકાલાતિક્કમનપચ્ચયા આપત્તિઞ્ચ સતિસમ્મોસાય આપજ્જતિ; એવમિધેકચ્ચો ભિક્ખુ ઇમેહિ છહાકારેહિ આપત્તિં આપજ્જતિ.

વિનયધરો પન ઇમેહિ છહાકારેહિ આપત્તિં નાપજ્જતિ. કથં લજ્જિતાય નાપજ્જતિ? સો હિ ‘‘પસ્સથ ભો, અયં કપ્પિયાકપ્પિયં જાનન્તોયેવ પણ્ણત્તિવીતિક્કમં કરોતી’’તિ ઇમં પરૂપવાદં રક્ખન્તોપિ નાપજ્જતિ; એવં લજ્જિતાય નાપજ્જતિ. સહસા આપન્નમ્પિ દેસનાગામિનિં દેસેત્વા વુટ્ઠાનગામિનિયા વુટ્ઠહિત્વા સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાતિ. તતો –

‘‘સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં ન આપજ્જતિ, આપત્તિં ન પરિગૂહતિ;

અગતિગમનઞ્ચ ન ગચ્છતિ, એદિસો વુચ્ચતિ લજ્જિપુગ્ગલો’’તિ. (પરિ. ૩૫૯)

ઇમસ્મિં લજ્જિભાવે પતિટ્ઠિતોવ હોતિ.

કથં ઞાણતાય નાપજ્જતિ? સો હિ કપ્પિયાકપ્પિયં જાનાતિ, તસ્મા કપ્પિયમેવ કરોતિ, અકપ્પિયં ન કરોતિ; એવં ઞાણતાય નાપજ્જતિ.

કથં અકુક્કુચ્ચપકતતાય નાપજ્જતિ? સો હિ કપ્પિયાકપ્પિયં નિસ્સાય કુક્કુચ્ચે ઉપ્પન્ને વત્થું ઓલોકેત્વા માતિકં પદભાજનં અન્તરાપત્તિં આપત્તિં અનાપત્તિઞ્ચ ઓલોકેત્વા કપ્પિયઞ્ચે હોતિ કરોતિ, અકપ્પિયઞ્ચે ન કરોતિ; એવં અકુક્કુચ્ચપકતતાય નાપજ્જતિ.

કથં અકપ્પિયાદિસઞ્ઞિતાય નાપજ્જતિ? સો હિ કપ્પિયાકપ્પિયં જાનાતિ, તસ્મા અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞી ન હોતિ, કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞી ન હોતિ; સુપ્પતિટ્ઠિતા ચસ્સ સતિ હોતિ, અધિટ્ઠાતબ્બં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતબ્બં વિકપ્પેતિ. ઇતિ ઇમેહિ છહાકારેહિ આપત્તિં નાપજ્જતિ. આપત્તિં અનાપજ્જન્તો અખણ્ડસીલો હોતિ પરિસુદ્ધસીલો; એવમસ્સ અત્તનો સીલક્ખન્ધો સુગુત્તો હોતિ સુરક્ખિતો.

કથં કુક્કુચ્ચપકતાનં પટિસરણં હોતિ? તિરોરટ્ઠેસુ તિરોજનપદેસુ ચ ઉપ્પન્નકુક્કુચ્ચા ભિક્ખૂ ‘‘અસુકસ્મિં કિર વિહારે વિનયધરો વસતી’’તિ દૂરતોપિ તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા કુક્કુચ્ચં પુચ્છન્તિ, સો તેહિ કતસ્સ કમ્મસ્સ વત્થું ઓલોકેત્વા આપત્તાનાપત્તિગરુકલહુકાદિભેદં સલ્લક્ખેત્વા દેસનાગામિનિં દેસાપેત્વા વુટ્ઠાનગામિનિયા વુટ્ઠાપેત્વા સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપેતિ; એવં કુક્કુચ્ચપકતાનં પટિસરણં હોતિ.

વિસારદો સઙ્ઘમજ્ઝે વોહરતીતિ અવિનયધરસ્સ હિ સઙ્ઘમજ્ઝે કથેન્તસ્સ ભયં સારજ્જં ઓક્કમતિ, વિનયધરસ્સ તં ન હોતિ. કસ્મા? ‘‘એવં કથેન્તસ્સ દોસો હોતિ; એવં ન દોસો’’તિ ઞત્વા કથનતો.

પચ્ચત્થિકે સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હાતીતિ એત્થ દ્વિધા પચ્ચત્થિકા નામ – અત્તપચ્ચત્થિકા ચ સાસનપચ્ચત્થિકા ચ. તત્થ મેત્તિયભુમ્મજકા ચ ભિક્ખૂ વડ્ઢો ચ લિચ્છવી અમૂલકેન અન્તિમવત્થુના ચોદેસું, ઇમે અત્તપચ્ચત્થિકા નામ. યે વા પનઞ્ઞેપિ દુસ્સીલા પાપધમ્મા, સબ્બે તે અત્તપચ્ચત્થિકા. વિપરીતદસ્સના પન અરિટ્ઠભિક્ખુકણ્ટકસામણેરવેસાલિકવજ્જિપુત્તકા પરૂપહારઅઞ્ઞાણકઙ્ખાપરવિતરણાદિવાદા મહાસઙ્ઘિકાદયો ચ અબુદ્ધસાસનં ‘‘બુદ્ધસાસન’’ન્તિ વત્વા કતપગ્ગહા સાસનપચ્ચત્થિકા નામ. તે સબ્બેપિ સહધમ્મેન સકારણેન વચનેન યથા તં અસદ્ધમ્મં પતિટ્ઠાપેતું ન સક્કોન્તિ, એવં સુનિગ્ગહિતં કત્વા નિગ્ગણ્હાતિ.

સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા પટિપન્નો હોતીતિ એત્થ પન તિવિધો સદ્ધમ્મો પરિયત્તિપટિપત્તિઅધિગમવસેન. તત્થ તેપિટકં બુદ્ધવચનં પરિયત્તિસદ્ધમ્મો નામ. તેરસ ધુતઙ્ગગુણા ચુદ્દસ ખન્ધકવત્તાનિ દ્વેઅસીતિ મહાવત્તાનીતિ અયં પટિપત્તિસદ્ધમ્મો નામ. ચત્તારો મગ્ગા ચ ફલાનિ ચાતિ અયં અધિગમસદ્ધમ્મો નામ.

તત્થ કેચિ થેરા ‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬) ઇમિના સુત્તેન ‘‘સાસનસ્સ પરિયત્તિ મૂલ’’ન્તિ વદન્તિ. કેચિ થેરા ‘‘ઇમે ચ સુભદ્દ ભિક્ખૂ સમ્મા વિહરેય્યું, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪) ઇમિના સુત્તેન ‘‘સાસનસ્સ પટિપત્તિમૂલ’’ન્તિ વત્વા ‘‘યાવ પઞ્ચ ભિક્ખૂ સમ્મા પટિપન્ના સંવિજ્જન્તિ, તાવ સાસનં ઠિતં હોતી’’તિ આહંસુ. ઇતરે પન થેરા પરિયત્તિયા અન્તરહિતાય સુપ્પટિપન્નસ્સપિ ધમ્માભિસમયો નત્થી’’તિ આહંસુ. સચે પઞ્ચ ભિક્ખૂ ચત્તારિ પારાજિકાનિ રક્ખણકા હોન્તિ, તે સદ્ધે કુલપુત્તે પબ્બાજેત્વા પચ્ચન્તિમે જનપદે ઉપસમ્પાદેત્વા દસવગ્ગં ગણં પૂરેત્વા મજ્ઝિમે જનપદેપિ ઉપસમ્પદં કરિસ્સન્તિ, એતેનુપાયેન વીસતિવગ્ગગણં સઙ્ઘં પૂરેત્વા અત્તનોપિ અબ્ભાનકમ્મં કત્વા સાસનં વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં ગમયિસ્સન્તિ. એવમયં વિનયધરો તિવિધસ્સાપિ સદ્ધમ્મસ્સ ચિરટ્ઠિતિયા પટિપન્નો હોતીતિ એવમયં વિનયધરો ઇમે તાવ પઞ્ચાનિસંસે પટિલભતીતિ વેદિતબ્બો.

કતમે છ આનિસંસે લભતીતિ? તસ્સાધેય્યો ઉપોસથો, પવારણા, સઙ્ઘકમ્મં, પબ્બજ્જા, ઉપસમ્પદા, નિસ્સયં દેતિ સામણેરં ઉપટ્ઠાપેતિ.

યે ઇમે ચાતુદ્દસિકો, પન્નરસિકો, સામગ્ગિઉપોસથો, સઙ્ઘે ઉપોસથો, ગણે પુગ્ગલે ઉપોસથો, સુત્તુદ્દેસો, પારિસુદ્ધિ, અધિટ્ઠાનઉપોસથોતિ નવ ઉપોસથા, સબ્બે તે વિનયધરાયત્તા.

યાપિ ચ ઇમા ચાતુદ્દસિકા પન્નરસિકા, સામગ્ગિપવારણા, સઙ્ઘે પવારણા ગણે પુગ્ગલે પવારણા, તેવાચિકા, દ્વેવાચિકા, સમાનવસ્સિકા પવારણાતિ નવ પવારણાયો, તાપિ વિનયધરાયત્તા એવ, તસ્સ સન્તકા, સો તાસં સામી.

યાનિપિ ઇમાનિ અપલોકનકમ્મં ઞત્તિકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં ઞત્તિચતુત્થકમ્મન્તિ ચત્તારિ સઙ્ઘકમ્માનિ, તાનિ વિનયધરાયત્તાનિ.

યાપિ ચાયં ઉપજ્ઝાયેન હુત્વા કુલપુત્તાનં પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ કાતબ્બા, અયમ્પિ વિનયધરાયત્તાવ. ન હિ અઞ્ઞો દ્વિપિટકધરોપિ એતં કાતું લભતિ. સો એવ નિસ્સયં દેતિ, સામણેરં ઉપટ્ઠાપેતિ. અઞ્ઞો નેવ નિસ્સયં દાતું લભતિ, ન સામણેરં ઉપટ્ઠાપેતું. સામણેરૂપટ્ઠાનં પચ્ચાસીસન્તો પન વિનયધરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગાહાપેત્વા વત્તપટિપત્તિં સાદિતું લભતિ. એત્થ ચ નિસ્સયદાનઞ્ચેવ સામણેરૂપટ્ઠાનઞ્ચ એકમઙ્ગં.

ઇતિ ઇમેસુ છસુ આનિસંસેસુ એકેન સદ્ધિં પુરિમા પઞ્ચ છ હોન્તિ, દ્વીહિ સદ્ધિં સત્ત, તીહિ સદ્ધિં અટ્ઠ, ચતૂહિ સદ્ધિં નવ, પઞ્ચહિ સદ્ધિં દસ, સબ્બેહિ પેતેહિ સદ્ધિં એકાદસાતિ એવં વિનયધરો પુગ્ગલો પઞ્ચ છ સત્ત અટ્ઠ નવ દસ એકાદસ ચ આનિસંસે લભતીતિ વેદિતબ્બો. એવં ભગવા ઇમે આનિસંસે દસ્સેન્તો વિનયપરિયત્તિયા વણ્ણં ભાસતીતિ વેદિતબ્બો.

આદિસ્સ આદિસ્સાતિ પુનપ્પુનં વવત્થપેત્વા વિસું વિસું કત્વા. આયસ્મતો ઉપાલિસ્સ વણ્ણં ભાસતીતિ વિનયપરિયત્તિં નિસ્સાય ઉપાલિત્થેરસ્સ ગુણં ભાસતિ થોમેતિ પસંસતિ. કસ્મા? અપ્પેવ નામ મમ વણ્ણનં સુત્વાપિ ભિક્ખૂ ઉપાલિસ્સ સન્તિકે વિનયં ઉગ્ગહેતબ્બં પરિયાપુણિતબ્બં મઞ્ઞેય્યું, એવમિદં સાસનં અદ્ધનિયં ભવિસ્સતિ, પઞ્ચવસ્સસહસ્સાનિ પવત્તિસ્સતીતિ.

તેધ બહૂ ભિક્ખૂતિ તે ઇમં ભગવતો વણ્ણનં સુત્વા ‘‘ઇમે કિરાનિસંસે નેવ સુત્તન્તિકા ન આભિધમ્મિકા લભન્તી’’તિ યથાપરિકિત્તિતાનિસંસાધિગમે ઉસ્સાહજાતા બહૂ ભિક્ખૂ થેરા ચ નવા ચ મજ્ઝિમા ચ આયસ્મતો ઉપાલિસ્સ સન્તિકે વિનયં પરિયાપુણન્તીતિ અયમેત્થ અત્થો. ઇધાતિ નિપાતમત્તમેવ.

૪૩૯-૪૦. ઉદ્દિસ્સમાનેતિ આચરિયેન અન્તેવાસિકસ્સ ઉદ્દિસ્સમાને, સો પન યસ્મા આચરિયે અત્તનો રુચિયા ઉદ્દિસન્તે વા આચરિયં યાચિત્વા અન્તેવાસિકેન ઉદ્દિસાપેન્તે વા યો નં ધારેતિ, તસ્મિં સજ્ઝાયં કરોન્તે વા ઉદ્દિસ્સમાનો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉદ્દિસન્તે વા ઉદ્દિસાપેન્તે વા સજ્ઝાયં વા કરોન્તે’’તિ પદભાજનં વુત્તં. ખુદ્દાનુખુદ્દકેહીતિ ખુદ્દકેહિ ચ અનુખુદ્દકેહિ ચ. યાવદેવાતિ તેસં સંવત્તનમરિયાદપરિચ્છેદવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – એતાનિ હિ યે ઉદ્દિસન્તિ, ઉદ્દિસાપેન્તિ સજ્ઝાયન્તિ વા, તેસં તાવ સંવત્તન્તિ યાવ ‘‘કપ્પતિ નુ ખો, ન કપ્પતિ નુ ખો’’તિ કુક્કુચ્ચસઙ્ખાતો વિપ્પટિસારો વિહેસા વિચિકિચ્છાસઙ્ખાતો મનોવિલેખો ચ ઉપ્પજ્જતિયેવ. અથ વા યાવદેવાતિ અતિસયવવત્થાપનં; તસ્સ સંવત્તન્તીતિ ઇમિના સમ્બન્ધો, કુક્કુચ્ચાય વિહેસાય વિલેખાય અતિવિય સંવત્તન્તિયેવાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસમ્પન્નસ્સ વિનયં વિવણ્ણેતીતિ ઉપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે તસ્સ તસ્મિં વિમતિં ઉપ્પાદેતુકામો વિનયં વિવણ્ણેતિ નિન્દતિ ગરહતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

વિલેખનસિક્ખાપદં દુતિયં.