૭. ઇદ્ધિપાદસંયુત્તં

૧. ચાપાલવગ્ગો

૧. અપારસુત્તવણ્ણના

૮૧૩. ઇદ્ધિપાદસંયુત્તસ્સ પઠમે છન્દં નિસ્સાય પવત્તો સમાધિ છન્દસમાધિ. પધાનભૂતા સઙ્ખારા પધાનસઙ્ખારા. સમન્નાગતન્તિ તેહિ ધમ્મેહિ ઉપેતં. ઇદ્ધિયા પાદં, ઇદ્ધિભૂતં વા પાદન્તિ ઇદ્ધિપાદં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે (વિભ. ૪૩૧ આદયો) આગતોવ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩.૬૯ આદયો) પનસ્સ અત્થો દીપિતો. તથા મગ્ગબોજ્ઝઙ્ગસતિપટ્ઠાનસંયુત્તેસુ ચેવ ઇધ ચ એકપરિચ્છેદોવ.

૫. ઇદ્ધિપદેસસુત્તવણ્ણના

૮૧૭. પઞ્ચમે ઇદ્ધિપદેસન્તિ તયો ચ મગ્ગે તીણિ ચ ફલાનિ.

૬. સમત્તસુત્તવણ્ણના

૮૧૮. છટ્ઠે સમત્તં ઇદ્ધિન્તિ અરહત્તફલમેવ. આદિતો પટ્ઠાય પન નવસુપિ સુત્તેસુ વિવટ્ટપાદકા એવ ઇદ્ધિપાદા કથિતા.

૧૦. ચેતિયસુત્તવણ્ણના

૮૨૨. દસમે નિસીદનન્તિ ચમ્મખણ્ડં અધિપ્પેતં. ઉદેનં ચેતિયન્તિ ઉદેનયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ. ગોતમકાદીસુપિ એસેવ નયો. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનં વિય કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ વિય કતા. અનુટ્ઠિતાતિ અધિટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા સુવડ્ઢિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા.

ઇતિ અનિયમેન કથેત્વા પુન નિયમેત્વા દસ્સેન્તો તથાગતસ્સ ખોતિઆદિમાહ. એત્થ ચ કપ્પન્તિ આયુકપ્પં, તસ્મિં તસ્મિં કાલે યં મનુસ્સાનં આયુપ્પમાણં, તં પરિપુણ્ણં કરોન્તો તિટ્ઠેય્ય. કપ્પાવસેસં વાતિ ‘‘અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ વુત્તવસ્સસતતો અતિરેકં વા. મહાસીવત્થેરો પનાહ ‘‘બુદ્ધાનં અટ્ઠાને ગજ્જિતં નામ નત્થિ. યથેવ હિ વેળુવગામકે ઉપ્પન્નં મારણન્તિકવેદનં દસ માસે વિક્ખમ્ભેસિ, એવં પુનપ્પુનં તં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા દસ દસ માસેપિ વિક્ખમ્ભેન્તો ઇમં ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્યા’’તિ.

કસ્મા પન ન ઠિતોતિ? ઉપાદિણ્ણકસરીરં નામ ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિભુય્યતિ, બુદ્ધા નામ ખણ્ડિચ્ચાદિભાવં અપત્વાવ પઞ્ચમે આયુકોટ્ઠાસે બહુજનસ્સ પિયમનાપકાલેયેવ પરિનિબ્બાયન્તિ. બુદ્ધાનુબુદ્ધેસુ ચ મહાસાવકેસુ પરિનિબ્બુતેસુ એકકેન ખાણુકેન વિય ઠાતબ્બં હોતિ, દહરસામણેરપરિવારિતેન વા, તતો – ‘‘અહો બુદ્ધાનં પરિસા’’તિ હીળેતબ્બતં આપજ્જેય્ય, તસ્મા ન ઠિતોતિ. એવં વુત્તેપિ સો પન ન રુચ્ચતિ, ‘‘આયુકપ્પો’’તિ ઇદમેવ અટ્ઠકથાયં નિયમિતં.

યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં. યથા મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો અજ્ઝોત્થટચિત્તો અઞ્ઞોપિ કોચિ પુથુજ્જનો પટિવિજ્ઝિતું ન સક્કુણેય્ય, એવમેવ નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતુન્તિ અત્થો. મારો હિ યસ્સ સબ્બેન સબ્બં દ્વાદસ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ. થેરસ્સ ચ ચત્તારો વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તેનસ્સ મારો ચિત્તં પરિયુટ્ઠાસિ. સો પન ચિત્તપરિયુટ્ઠાનં કરોન્તો કિં કરોતીતિ? ભેરવં રૂપારમ્મણં વા દસ્સેતિ, સદ્દારમ્મણં વા સાવેતિ, તતો સત્તા તં દિસ્વા વા સુત્વા વા સતિં વિસ્સજ્જેત્વા વિવટમુખા હોન્તિ, તેસં મુખેન હત્થં પવેસેત્વા હદયં મદ્દતિ, તે વિસઞ્ઞી હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરસ્સ પનેસ મુખે હત્થં પવેસેતું કિં સક્ખિસ્સતિ? ભેરવારમ્મણં પન દસ્સેતિ, તં દિસ્વા થેરો નિમિત્તોભાસં ન પટિવિજ્ઝિ. જાનન્તોયેવ ભગવા કિમત્થં યાવતતિયકં આમન્તેસીતિ. પરતો ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા’’તિ યાચિતે ‘‘તુય્હેવેતં દુક્કટં, તુય્હેવેતં અપરદ્ધ’’ન્તિ દોસારોપનેન સોકતનુકરણત્થં.

મારો પાપિમાતિ એત્થ સત્તે અનત્થે નિયોજેન્તો મારેતીતિ મારો. પાપિમાતિ તસ્સેવ વેવચનં. સો હિ પાપધમ્મસમન્નાગતત્તા ‘‘પાપિમા’’તિ વુચ્ચતિ. કણ્હો, અન્તકો, નમુચિ, પમત્તબન્ધૂતિપિ તસ્સેવ નામાનિ. ભાસિતા ખો પનેસાતિ અયઞ્હિ ભગવતો સમ્બોધિપત્તિયા અટ્ઠમે સત્તાહે બોધિમણ્ડંયેવ આગન્ત્વા – ‘‘ભગવા યદત્થં તુમ્હેહિ પારમિયો પૂરિતા, સો વો અત્થો અનુપ્પત્તો, પટિવિદ્ધં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, કિં વો લોકવિચરણેના’’તિ વત્વા યથા અજ્જ, એવમેવ – ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ, સુગતો,’’તિ યાચિ. ભગવા ચસ્સ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા પટિક્ખિપિ. તં સન્ધાય ‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે,’’તિઆદિમાહ.

તત્થ વિયત્તાતિ મગ્ગવસેન બ્યત્તા. તથેવ વિનીતા. તથા વિસારદા. બહુસ્સુતાતિ તેપિટકવસેન બહુ સુતમેતેસન્તિ બહુસ્સુતા. તદેવ ધમ્મં ધારેન્તીતિ ધમ્મધરા. અથ વા પરિયત્તિબહુસ્સુતા ચેવ પટિવેધબહુસ્સુતા ચ, પરિયત્તિપટિવેધધમ્માનંયેવ ધારણતો ધમ્મધરાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નાતિ અરિયધમ્મસ્સ અનુધમ્મભૂતં વિપસ્સનાધમ્મં પટિપન્ના. સામીચિપ્પટિપન્નાતિ અનુચ્છવિકપટિપદં પટિપન્ના. અનુધમ્મચારિનોતિ અનુધમ્મચરણસીલા. સકં આચરિયકન્તિ અત્તનો આચરિયવાદં. આચિક્ખિસ્સન્તીતિઆદીનિ સબ્બાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સેવ વેવચનાનિ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુકેન સકારણેન વચનેન. સપ્પાટિહારિયન્તિ યાવ નિય્યાનિકં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સન્તિ.

બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયં. ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં ઝાનસ્સાદવસેન. ફીતન્તિ વુડ્ઢિપત્તં સબ્બપાલિફુલ્લં વિય અભિઞ્ઞાસમ્પત્તિવસેન. વિત્થારિકન્તિ વિત્થતં તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે પતિટ્ઠિતવસેન. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહૂહિ ઞાતં પટિવિદ્ધં મહાજનાભિસમયવસેન. પુથુભૂતન્તિ સબ્બાકારેન પુથુલભાવપત્તં. કથં? યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતં, યત્તકા વિઞ્ઞુજાતિકા દેવા ચેવ મનુસ્સા ચ અત્થિ, સબ્બેહિ સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ અત્થો.

અપ્પોસ્સુક્કોતિ નિરાલયો. ત્વઞ્હિ પાપિમ અટ્ઠમસત્તાહતો પટ્ઠાય ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો’’તિ વિરવન્તો આહિણ્ડિત્થ, અજ્જ દાનિ પટ્ઠાય વિગતુસ્સાહો હોહિ, મા મય્હં પરિનિબ્બાનત્થં વાયામં કરોહીતિ વદતિ.

સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજીતિ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા આયુસઙ્ખારં વિસ્સજિ પજહિ. તત્થ ન ભગવા હત્થેન લેડ્ડું વિય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ, તેમાસમત્તમેવ પન ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો પરં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઓસ્સજી’’તિ. ઉસ્સજીતિપિ પાઠો. મહાભૂમિચાલોતિ મહન્તો પથવિકમ્પો. તદા કિર દસસહસ્સિલોકધાતુ અકમ્પિત્થ. ભિંસનકોતિ ભયજનકો. દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસૂતિ દેવભેરિયો ફલિંસુ, દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ, અકાલવિજ્જુલતા નિચ્છરિંસુ, ખણિકવસ્સં વસ્સીતિ વુત્તં હોતિ.

ઉદાનં ઉદાનેસીતિ કસ્મા ઉદાનેસિ? કોચિ નામ વદેય્ય ‘‘ભગવા પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધિત્વા – ‘પરિનિબ્બાયથ, ભન્તે, પરિનિબ્બાયથ, ભન્તે’તિ ઉપદ્દુતો ભયેન આયુસઙ્ખારં વિસ્સજ્જેસી’’તિ. તસ્સોકાસો મા હોતૂતિ. ભીતસ્સ હિ ઉદાનં નામ નત્થીતિ પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનેસિ.

તત્થ સબ્બેસં સોણસિઙ્ગાલાદીનમ્પિ પચ્ચક્ખભાવતો તુલિતં પરિચ્છિન્નન્તિ તુલં. કિં તં? કામાવચરકમ્મં. ન તુલં, ન વા તુલં સદિસમસ્સ અઞ્ઞં લોકિયકમ્મં અત્થીતિ અતુલં. કિં તં? મહગ્ગતકમ્મં. અથ વા કામાવચરં રૂપાવચરઞ્ચ તુલં, અરૂપાવચરં અતુલં. અપ્પવિપાકં તુલં, બહુવિપાકં અતુલં. સમ્ભવન્તિ સમ્ભવહેતુભૂતં, પિણ્ડકારકં રાસિકારકન્તિ અત્થો. ભવસઙ્ખારન્તિ પુનબ્ભવસ્સ સઙ્ખારં. અવસ્સજીતિ વિસ્સજ્જેસિ. મુનીતિ બુદ્ધમુનિ. અજ્ઝત્તરતોતિ નિયકજ્ઝત્તરતો. સમાહિતોતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિવસેન સમાહિતો. અભિન્દિ કવચમિવાતિ કવચં વિય અભિન્દિ. અત્તસમ્ભવન્તિ અત્તનિ જાતકિલેસં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં ભવાભિસઙ્ખણટ્ઠેન ભવસઙ્ખારન્તિ ચ લદ્ધનામં તુલાતુલસઙ્ખાતં લોકિયકમ્મઞ્ચ ઓસ્સજિ, સઙ્ગામસીસે મહાયોધો કવચં વિય અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો હુત્વા અભિન્દીતિ.

અથ વા તુલન્તિ તુલેન્તો તીરેન્તો. અતુલઞ્ચ સમ્ભવન્તિ નિબ્બાનઞ્ચેવ ભવઞ્ચ. ભવસઙ્ખારન્તિ ભવગામિકમ્મં. અવસ્સજિ મુનીતિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નિરોધો નિબ્બાનં નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના નયેન તુલયન્તો બુદ્ધમુનિ ભવે આદીનવં નિબ્બાને ચાનિસંસં દિસ્વા તં ખન્ધાનં મૂલભૂતં ભવસઙ્ખારં ‘‘કમ્મક્ખયાય સંવત્તતી’’તિ એવં વુત્તેન કમ્મક્ખયકરેન અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કથં? અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવં. સો હિ વિપસ્સનાવસેન અજ્ઝત્તરતો, સમથવસેન સમાહિતોતિ એવં પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય સમથવિપસ્સનાબલેન કવચમિવ અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં, અત્તનિ સમ્ભવત્તા અત્તસમ્ભવન્તિ લદ્ધનામં સબ્બં કિલેસજાતં અભિન્દિ. કિલેસાભાવેન ચ કમ્મં અપ્પટિસન્ધિકત્તા અવસ્સટ્ઠં નામ હોતીતિ એવં કિલેસપ્પહાનેન કમ્મં જહિ. પહીનકિલેસસ્સ ભયં નામ નત્થિ. તસ્મા અભીતોવ આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ. અભીતભાવઞાપનત્થઞ્ચ ઉદાનં ઉદાનેસીતિ વેદિતબ્બો.

ચાપાલવગ્ગો પઠમો.

૨. પાસાદકમ્પનવગ્ગો

૧-૨. પુબ્બસુત્તાદિવણ્ણના

૮૨૩-૮૨૪. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે ન ચ અતિલીનોતિઆદીનિ પરતો આવિ ભવિસ્સન્તિ. ઇમસ્મિં સુત્તે છઅભિઞ્ઞાપાદકા ઇદ્ધિપાદા કથિતા, તથા દુતિયે ચ.

૩. છન્દસમાધિસુત્તવણ્ણના

૮૨૫. તતિયે છન્દન્તિ કત્તુકમ્યતાછન્દં. નિસ્સાયાતિ નિસ્સયં કત્વા, અધિપતિં કત્વાતિ અત્થો. પધાનસઙ્ખારાતિ પધાનભૂતા સઙ્ખારા, ચતુકિચ્ચસાધકસમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સેતં અધિવચનં. ઇતિ અયઞ્ચ છન્દોતિઆદીસુ છન્દો છન્દસમાધિના ચેવ પધાનસઙ્ખારેહિ ચ, છન્દસમાધિ છન્દેન ચેવ પધાનસઙ્ખારેહિ ચ, પધાનસઙ્ખારાપિ છન્દેન ચેવ છન્દસમાધિના ચ સમન્નાગતા. તસ્મા સબ્બે તે ધમ્મે એકતો કત્વા અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદોતિ વુત્તં. ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે (વિભ. ૪૩૭) પન ‘‘યો તથાભૂતસ્સ વેદનાક્ખન્ધો તિઆદિના નયેન ઇમેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતા સેસઅરૂપિનો ધમ્મા ઇદ્ધિપાદાતિ વુત્તા.

અપિચ ઇમેપિ તયો ધમ્મા ઇદ્ધીપિ હોન્તિ ઇદ્ધિપાદાપિ. કથં? છન્દઞ્હિ ભાવયતો છન્દો ઇદ્ધિ નામ હોતિ, સમાધિપ્પધાનસઙ્ખારા છન્દિદ્ધિપાદો નામ. સમાધિં ભાવેન્તસ્સ સમાધિ ઇદ્ધિ નામ હોતિ, છન્દપ્પધાનસઙ્ખારા સમાધિદ્ધિયા પાદો નામ. પધાનસઙ્ખારે ભાવેન્તસ્સ પધાનસઙ્ખારા ઇદ્ધિ નામ હોતિ, છન્દસમાધિ પધાનસઙ્ખારિદ્ધિયા પાદો નામ, સમ્પયુત્તધમ્મેસુ હિ એકસ્મિં ઇજ્ઝમાને સેસાપિ ઇજ્ઝન્તિયેવ.

અપિચ તેસં તેસં ધમ્માનં પુબ્બભાગવસેનાપિ એતેસં ઇદ્ધિપાદતા વેદિતબ્બા. પઠમજ્ઝાનઞ્હિ ઇદ્ધિ નામ, પઠમજ્ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપરિકમ્મસમ્પયુત્તા છન્દાદયો ઇદ્ધિપાદો નામ. એતેનુપાયેન યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતના, ઇદ્ધિવિધં આદિં કત્વા યાવ દિબ્બચક્ખુઅભિઞ્ઞા, સોતાપત્તિમગ્ગં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગા નયો નેતબ્બો. સેસિદ્ધિપાદેસુપિ એસેવ નયો.

કેચિ પન ‘‘અનિબ્બત્તો છન્દો ઇદ્ધિપાદો’’તિ વદન્તિ. ઇધ તેસં વાદમદ્દનત્થાય અભિધમ્મે ઉત્તરચૂળવારો નામ આગતો –

‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા – છન્દિદ્ધિપાદો, વીરિયિદ્ધિપાદો, ચિત્તિદ્ધિપાદો, વીમંસિદ્ધિપાદો. તત્થ કતમો છન્દિદ્ધિપાદો? ઇધ, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતિ નિય્યાનિકં અપચયગામિં દિટ્ઠિગતાનં પહાનાય પઠમાય ભૂમિયા પત્તિયા વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ દુક્ખાપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞં, યો તસ્મિં સમયે છન્દો છન્દિકતા કત્તુકમ્યતા કુસલો ધમ્મચ્છન્દો, અયં વુચ્ચતિ છન્દિદ્ધિપાદો. અવસેસા ધમ્મા છન્દિદ્ધિપાદસમ્પયુત્તા’’તિ (વિભ. ૪૫૭-૪૫૮).

ઇમે પન લોકુત્તરવસેનેવ આગતા.

તત્થ રટ્ઠપાલત્થેરો છન્દં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. સોણત્થેરો વીરિયં ધુરં કત્વા; સમ્ભુતત્થેરો ચિત્તં ધુરં કત્વા, આયસ્મા મોઘરાજા વીમંસં ધુરં કત્વાતિ. તત્થ યથા ચતૂસુ અમચ્ચપુત્તેસુ ઠાનન્તરં પત્થેત્વા રાજાનં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તેસુ એકો ઉપટ્ઠાને છન્દજાતો રઞ્ઞો અજ્ઝાસયઞ્ચ રુચિઞ્ચ ઞત્વા દિવા ચ રત્તો ચ ઉપટ્ઠહન્તો રાજાનં આરાધેત્વા ઠાનન્તરં પાપુણિ. એવં છન્દધુરેન લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો વેદિતબ્બો.

એકો પન – ‘‘દિવસે દિવસે ઉપટ્ઠાતું ન સક્કોમિ, ઉપ્પન્ને કિચ્ચે પરક્કમેન આરાધેસ્સામી’’તિ કુપિતે પચ્ચન્તે રઞ્ઞા પહિતો પરક્કમેન સત્તુમદ્દનં કત્વા પાપુણિ. યથા સો, એવં વીરિયધુરેન લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો વેદિતબ્બો. એકો ‘‘દિવસે દિવસે ઉપટ્ઠાનમ્પિ ઉરેન સત્તિસરસમ્પટિચ્છનમ્પિ ભારોયેવ, મન્તબલેન આરાધેસ્સામી’’તિ ખત્તવિજ્જાય કતપરિચયત્તા મન્તસંવિધાનેન રાજાનં આરાધેત્વા પાપુણિ. યથા સો, એવં ચિત્તધુરેન લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો વેદિતબ્બો.

અપરો – ‘‘કિં ઇમેહિ ઉપટ્ઠાનાદીહિ, રાજાનો નામ જાતિસમ્પન્નસ્સ ઠાનન્તરં દેન્તિ, તાદિસસ્સ દેન્તો મય્હં દસ્સતી’’તિ જાતિસમ્પત્તિમેવ નિસ્સાય ઠાનન્તરં પાપુણિ. યથા સો, એવં સુપરિસુદ્ધં વીમંસં નિસ્સાય વીમંસધુરેન લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો વેદિતબ્બોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વિવટ્ટપાદકઇદ્ધિ કથિતા.

૪. મોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૮૨૬. ચતુત્થે ઉદ્ધતાતિ ઉદ્ધચ્ચપકતિકા વિપ્ફન્દમાનચિત્તા. ઉદ્ધચ્ચેન હિ એકારમ્મણે ચિત્તં વિપ્ફન્દતિ ધજયટ્ઠિયં વાતેન પહતધજો વિય. ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતનળા, ઉટ્ઠિતતુચ્છમાનાતિ વુત્તં હોતિ. ચપલાતિ પત્તચીવરમણ્ડનાદિચાપલ્લેન યુત્તા. મુખરાતિ મુખખરા, ખરવચનાતિ વુત્તં હોતિ. વિકિણ્ણવાચાતિ અસંયતવચના દિવસમ્પિ નિરત્થકવચનપ્પલાપિનો. મુટ્ઠસ્સતીતિ નટ્ઠસ્સતિનો. અસમ્પજાનાતિ પઞ્ઞારહિતા. અસમાહિતાતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિવિરહિતા. ભન્તચિત્તાતિ ઉબ્ભન્તચિત્તા સમાધિવિરહેન લદ્ધોકાસેન ઉદ્ધચ્ચેન. પાકતિન્દ્રિયાતિ અસંવુતિન્દ્રિયા. ઇદ્ધાભિસઙ્ખારન્તિ આપોકસિણં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય પાસાદપતિટ્ઠિતં પથવિભાગં ‘‘ઉદક’’ન્તિ અધિટ્ઠાય, ઉદકપિટ્ઠે ઠિતપાસાદં વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા અઙ્ગુટ્ઠકેન પહરિ. ગમ્ભીરનેમોતિ ગમ્ભીરઆવાટો, ગમ્ભીરભૂમિભાગં અનુપવિટ્ઠોતિ અત્થો. સુનિખાતોતિ સુટ્ઠુ નિખાતો, કોટ્ટેત્વા સુટ્ઠુ ઠપિતો. ઇધ અભિઞ્ઞાપાદકિદ્ધિ કથિતા.

૫. ઉણ્ણાભબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૮૨૭. પઞ્ચમે છન્દપ્પહાનત્થન્તિ તણ્હાછન્દસ્સ પહાનત્થં. ઇધાપિ વિવટ્ટપાદકિદ્ધિ કથિતા.

૯. ઇદ્ધાદિદેસનાસુત્તવણ્ણના

૮૩૧. નવમે યો સો ભિક્ખવે મગ્ગોતિ અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં અધિપ્પેતં.

૧૦. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૮૩૨. દસમે કોસજ્જસહગતોતિ ઇધ ભિક્ખુ છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો નિસીદતિ. અથસ્સ ચિત્તે લીનાકારો ઓક્કમતિ, સો ‘‘લીનાકારો મે ઓક્કન્તો’’તિ ઞત્વા અપાયભયેન ચિત્તં તજ્જેત્વા પુન છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ. અથસ્સ પુન લીનાકારો ઓક્કમતિ. સો પુન અપાયભયેન ચિત્તં તજ્જેત્વા છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતીતિ એવમસ્સ કોસજ્જેન વોકિણ્ણત્તા છન્દો કોસજ્જસહગતો નામ હોતિ. કોસજ્જસમ્પયુત્તોતિ તસ્સેવ વેવચનં.

ઉદ્ધચ્ચસહગતોતિ ઇધ ભિક્ખુ છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો નિસીદતિ. અથસ્સ ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે પતતિ. સો બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણે આવજ્જેત્વા ચિત્તં હાસેત્વા તોસેત્વા કમ્મનિયં કત્વા પુન છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ. અથસ્સ પુન ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે પતતિ. સો પુન બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણે આવજ્જેત્વા ચિત્તં હાસેત્વા તોસેત્વા કમ્મનિયં કત્વા છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતીતિ એવમસ્સ ઉદ્ધચ્ચેન વોકિણ્ણત્તા છન્દો ઉદ્ધચ્ચસહગતો નામ હોતિ.

થિનમિદ્ધસહગતોતિ ઇધ ભિક્ખુ છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો નિસીદતિ. અથસ્સ થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ. સો ‘‘ઉપ્પન્નં મે થિનમિદ્ધ’’ન્તિ ઞત્વા ઉદકેન મુખં પુઞ્છિત્વા, કણ્ણે આકડ્ઢિત્વા પગુણં ધમ્મં સજ્ઝાયિત્વા દિવા ગહિતં વા આલોકસઞ્ઞં મનસિકરિત્વા થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા પુન છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ. અથસ્સ પુન થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ. સો વુત્તનયેનેવ પુન થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતીતિ એવમસ્સ થિનમિદ્ધેન વોકિણ્ણત્તા છન્દો થિનમિદ્ધસહગતો નામ હોતિ.

અનુવિક્ખિત્તોતિ ઇધ ભિક્ખુ છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો નિસીદતિ. અથસ્સ કામગુણારમ્મણે ચિત્તં વિક્ખિપતિ. સો ‘‘બહિદ્ધા વિક્ખિત્તં મે ચિત્ત’’ન્તિ ઞત્વા અનમતગ્ગ (સં. નિ. ૨.૧૨૪-૧૨૫) દેવદૂત- (મ. નિ. ૩.૨૬૧) ચેલોપમ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૪) અનાગતભયસુત્તાદીનિ (અ. નિ. ૫.૭૭) આવજ્જેન્તો સુત્તદણ્ડેન ચિત્તં તજ્જેત્વા કમ્મનિયં કત્વા પુન છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ. અથસ્સ પુન ચિત્તં વિક્ખિપતિ. સો પુન સુત્તદણ્ડેન ચિત્તં કમ્મનિયં કત્વા છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતીતિ એવમસ્સ કામવિતક્કવોકિણ્ણત્તા છન્દો બહિદ્ધા પઞ્ચ કામગુણે આરબ્ભ અનુવિક્ખિત્તો અનુવિસટો હોતિ.

યથા પુરે તથા પચ્છાતિ કમ્મટ્ઠાનવસેનપિ દેસનાવસેનપિ પુરિમપચ્છિમતા વેદિતબ્બા. કથં? કમ્મટ્ઠાને તાવ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અભિનિવેસો પુરે નામ, અરહત્તં પચ્છા નામ. તત્થ યો ભિક્ખુ મૂલકમ્મટ્ઠાને અભિનિવિસિત્વા અતિલીનાદીસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ ઓક્કમનં પટિસેધેત્વા, દુટ્ઠગોણે યોજેત્વા સારેન્તો વિય ચતુરસ્સઘટિકં ઓતારેન્તો વિય ચતુન્નં ઠાનાનં એકટ્ઠાનેપિ અસજ્જન્તો સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. અયમ્પિ યથા પુરે તથા પચ્છા વિહરતિ નામ. અયં કમ્મટ્ઠાનવસેન પુરિમપચ્છિમતા. દેસનાવસેન પન કેસા પુરે નામ, મત્થલુઙ્ગં પચ્છા નામ. તત્થ યો ભિક્ખુ કેસેસુ અભિનિવિસિત્વા વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન કેસાદયો પરિગ્ગણ્હન્તો ચતૂસુ ઠાનેસુ અસજ્જન્તો યાવ મત્થલુઙ્ગા ભાવનં પાપેતિ, અયમ્પિ યથા પુરે તથા પચ્છા વિહરતિ નામ. એવં દેસનાવસેન પુરિમપચ્છિમતા વેદિતબ્બા. યથા પચ્છા તથા પુરેતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં.

યથા અધો તથા ઉદ્ધન્તિ ઇદં સરીરવસેન વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા’’તિ. તત્થ યો ભિક્ખુ પાદતલતો પટ્ઠાય યાવ કેસમત્થકા દ્વત્તિંસાકારવસેન વા પાદઙ્ગુલિઅગ્ગપબ્બટ્ઠિતો યાવ સીસકટાહં, સીસકટાહતો યાવ પાદઙ્ગુલીનં અગ્ગપબ્બટ્ઠીનિ, તાવ અટ્ઠિવસેન વા ભાવનં પાપેતિ ચતૂસુ ઠાનેસુ એકટ્ઠાનેપિ અસજ્જન્તો. અયં યથા ઉદ્ધં તથા અધો, યથા અધો તથા ઉદ્ધં વિહરતિ નામ.

યેહિ આકારેહીતિ યેહિ કોટ્ઠાસેહિ. યેહિ લિઙ્ગેહીતિ યેહિ સણ્ઠાનેહિ. યેહિ નિમિત્તેહીતિ યેહિ ઉપટ્ઠાનેહિ. આલોકસઞ્ઞા સુગ્ગહિતા હોતીતિ યો ભિક્ખુ અઙ્ગણે નિસીદિત્વા આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ, કાલેન નિમીલેતિ, કાલેન ઉમ્મીલેતિ. અથસ્સ યદા નિમીલેન્તસ્સાપિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેન્તસ્સ વિય એકસદિસમેવ ઉપટ્ઠાતિ, તદા આલોકસઞ્ઞા જાતા નામ હોતિ. ‘‘દિવાસઞ્ઞા’’તિપિ તસ્સેવ નામં. સા ચ પન રત્તિં ઉપ્પજ્જમાના સુગ્ગહિતા નામ હોતિ. સ્વાધિટ્ઠિતાતિપિ તસ્સેવ વેવચનં. સુટ્ઠુ અધિટ્ઠિતા સુટ્ઠુ ઠપિતા સ્વાધિટ્ઠિતા નામ વુચ્ચતિ. સા અત્થતો સુગ્ગહિતાયેવ. યો વા આલોકેન થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા છન્દં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ, તસ્સ દિવાપિ આલોકસઞ્ઞા સુગ્ગહિતા સ્વાધિટ્ઠિતા નામ. રત્તિ વા હોતુ દિવા વા યેન આલોકેન થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ, તસ્મિં થિનમિદ્ધવિનોદને આલોકે ઉપ્પન્ના સઞ્ઞા સુગ્ગહિતાયેવ નામ. વીરિયાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં સુત્તે છન્નં અભિઞ્ઞાનં પાદકિદ્ધિ કથિતા.

પાસાદકમ્પનવગ્ગો દુતિયો.

૩. અયોગુળવગ્ગો

૨. અયોગુળસુત્તવણ્ણના

૮૩૪. તતિયવગ્ગસ્સ દુતિયે ઇમિના ચાતુમહાભૂતિકેનાતિ ઇમિના ચતુમહાભૂતમયેન એવં ભારિકેન ગરુકેન સમાનેનાપિ. ઓમાતીતિ પહોતિ સક્કોતિ, ઇદં તેપિટકે બુદ્ધવચને અસમ્ભિન્નપદં. કાયમ્પિ ચિત્તે સમોદહતીતિ કાયં ગહેત્વા ચિત્તે આરોપેતિ, ચિત્તસન્નિસ્સિતં કરોતિ, ચિત્તગતિયા પેસેતિ. ચિત્તં નામ મહગ્ગતચિત્તં, ચિત્તગતિગમનં લહુકં હોતિ. ચિત્તમ્પિ કાયે સમોદહતીતિ ચિત્તં ગહેત્વા કાયે આરોપેતિ, કાયસન્નિસ્સિતં કરોતિ, કાયગતિયા પેસેતિ, કાયો નામ કરજકાયો, કાયગતિગમનં દન્ધં હોતિ. સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચાતિ અભિઞ્ઞાચિત્તસહજાતસઞ્ઞા. સા હિ સન્તસુખસમન્નાગતત્તા સુખસઞ્ઞા નામ હોતિ, કિલેસદન્ધાયિતત્તસ્સ ચ અભાવા લહુસઞ્ઞા નામ.

અયોગુળો દિવસં સન્તત્તો લહુતરો ચેવ હોતીતિ સો હિ દ્વીહિ તીહિ જનેહિ ઉક્ખિપિત્વા કમ્મારુદ્ધને પક્ખિત્તોપિ દિવસં પચ્ચમાનો વિવરાનુપવિટ્ઠેન તેજેન ચેવ વાયેન ચ વાયોસહગતો ચ ઉસ્માસહગતો ચ તેજોસહગતો ચ હુત્વા એવં લહુકો હોતિ, યથા નં કમ્મારો મહાસણ્ડાસેન ગહેત્વા એકતો પરિવત્તેતિ ઉક્ખિપતિ બહિ નીહરતિ. એવં પન મુદુ ચ હોતિ કમ્મનિયો ચ. યથા નં સો ખણ્ડં ખણ્ડં વિચ્છિન્દતિ, કૂટેન હનન્તો દીઘચતુરસ્સાદિભેદં કરોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વિકુબ્બનિદ્ધિ કથિતા.

૩-૧૦. ભિક્ખુસુત્તાદિવણ્ણના

૮૩૫-૮૪૨. તતિયે વિવટ્ટપાદકિદ્ધિ કથિતા, તથા ચતુત્થે. અપિચ દ્વે ફલાનિ આદિં કત્વા હેટ્ઠા મિસ્સકિદ્ધિપાદા કથિતા, સત્તસુ ફલેસુ પુબ્બભાગા. સત્તમાદીનિ ચત્તારિ હેટ્ઠા કથિતનયાનેવ.

૧૧-૧૨. મોગ્ગલ્લાનસુત્તાદિવણ્ણના

૮૪૩-૮૪૪. એકાદસમદ્વાદસમેસુ છ અભિઞ્ઞા કથિતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ઇદ્ધિપાદસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.