૧. અમ્બપાલિવગ્ગો

૧. અમ્બપાલિસુત્તવણ્ણના

૩૬૭. સતિપટ્ઠાનસંયુત્તસ્સ પઠમે અમ્બપાલિવનેતિ અમ્બપાલિયા નામ રૂપૂપજીવિનિયા રોપિતે અમ્બવને. તં કિર તસ્સા ઉય્યાનં અહોસિ. સા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નચિત્તા તત્થ વિહારં કારેત્વા તથાગતસ્સ નિય્યાતેસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એકાયન્વાયન્તિ એકાયનો અયં. તત્થ એકાયનોતિ એકમગ્ગો. મગ્ગસ્સ હિ –

‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો, અઞ્જસં વટુમાયનં;

નાવા ઉત્તરસેતૂ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો’’તિ. (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસો ૧૦૧) –

બહૂનિ નામાનિ. સ્વાયં ઇધ અયનનામેન વુત્તો. તસ્મા એકાયન્વાયં, ભિક્ખવે, મગ્ગોતિ એત્થ એકમગ્ગો. અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો, ન દ્વેધાપથભૂતોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. મગ્ગોતિ કેનટ્ઠેન મગ્ગો? નિબ્બાનગમનટ્ઠેન, નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગનીયટ્ઠેન ચ.

સત્તાનં વિસુદ્ધિયાતિ રાગાદીહિ મલેહિ અભિજ્ઝાવિસમલોભાદીહિ ચ ઉપક્કિલેસેહિ સંકિલિટ્ઠચિત્તાનં સત્તાનં વિસુદ્ધત્થાય. સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયાતિ સોકસ્સ ચ પરિદેવસ્સ ચ સમતિક્કમાય, પહાનાયાતિ અત્થો. દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાયાતિ કાયિકદુક્ખસ્સ ચ ચેતસિકદોમનસ્સસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં અત્થઙ્ગમાય, નિરોધાયાતિ અત્થો. ઞાયસ્સ અધિગમાયાતિ ઞાયો વુચ્ચતિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, તસ્સ અધિગમાય પત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. અયઞ્હિ પુબ્બભાગે લોકિયો સતિપટ્ઠાનમગ્ગો ભાવિતો લોકુત્તરમગ્ગસ્સ અધિગમાય સંવત્તતિ. તેનાહ ‘‘ઞાયસ્સ અધિગમાયા’’તિ. નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયાતિ તણ્હાવાનવિરહિતત્તા નિબ્બાનન્તિ લદ્ધનામસ્સ અમતસ્સ સચ્છિકિરિયાય, અત્તપચ્ચક્ખાયાતિ વુત્તં હોતિ. અયઞ્હિ મગ્ગો ભાવિતો અનુપુબ્બેન નિબ્બાનસચ્છિકિરિયં સાધેતિ. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ.

એવં ભગવતા સત્તહિ પદેહિ એકાયનમગ્ગસ્સ વણ્ણો ભાસિતો, સો કસ્માતિ ચે? ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહજનનત્થં. વણ્ણભાસનઞ્હિ સુત્વા તે ભિક્ખૂ – ‘‘અયં કિર મગ્ગો હદયસન્તાપભૂતં સોકં, વાચાવિપ્પલાપભૂતં પરિદેવં, કાયિકઅસાતભૂતં દુક્ખં, ચેતસિકઅસાતભૂતં દોમનસ્સન્તિ ચત્તારો ઉપદ્દવે હરતિ. વિસુદ્ધિં, ઞાયં, નિબ્બાનન્તિ તયો વિસેસે આવહતી’’તિ ઉસ્સાહજાતા ઇમં દેસનં ઉગ્ગહેતબ્બં પરિયાપુણિતબ્બં, ધારેતબ્બં, ઇમઞ્ચ મગ્ગં ભાવેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ. ઇતિ તેસં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહજનનત્થં વણ્ણં અભાસિ કમ્બલવાણિજાદયો કમ્બલાદીનં વણ્ણં વિય.

યદિદન્તિ નિપાતો, યે ઇમેતિ અયમસ્સ અત્થો. ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો. તેન ‘‘ન તતો હેટ્ઠા, ન ઉદ્ધ’’ન્તિ સતિપટ્ઠાનપરિચ્છેદં દીપેતિ. સતિપટ્ઠાનાતિ તયો સતિપટ્ઠાના સતિગોચરોપિ, તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિઘાનુનયવીતિવત્તતાપિ, સતિપિ. ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેસ્સામિ તં સુણાથ. કો ચ, ભિક્ખવે, કાયસ્સ સમુદયો? આહરસમુદયા કાયસમુદયો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૪૦૮) હિ સતિગોચરો સતિપટ્ઠાનન્તિ વુત્તો. તથા ‘‘કાયો ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ, સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચા’’તિઆદીસુપિ (પટિ. મ. ૨.૩૫). તસ્સ અત્થો – પતિટ્ઠાતિ અસ્મિન્તિ પટ્ઠાનં. કા પતિટ્ઠાતિ? સતિ. સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. પધાનં ઠાનન્તિ વા પટ્ઠાનં. સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં હત્થિટ્ઠાનઅસ્સટ્ઠાનાદીનિ વિય.

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના, યદરિયો સેવતિ, યદરિયો સેવમાનો સત્થા ગણમનુસાસિતુમરહતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૧૧) એત્થ તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિઘાનુનયવીતિવત્તતા સતિપટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. તસ્સત્થો – પટ્ઠપેતબ્બતો પટ્ઠાનં, પવત્તયિતબ્બતોતિ અત્થો. કેન પટ્ઠપેતબ્બોતિ? સતિયા. સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનન્તિ.

‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૪૭; સં. નિ. ૫.૯૮૯) પન સતિયેવ સતિપટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. તસ્સત્થો – પતિટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાતિ ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા પવત્તતીતિ અત્થો. સતિયેવ પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. અથ વા સરણટ્ઠેન સતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન પટ્ઠાનં, ઇતિ સતિ ચ સા પટ્ઠાનઞ્ચાતિપિ સતિપટ્ઠાનં. ઇદમિધ અધિપ્પેતં.

યદિ એવં કસ્મા ‘‘સતિપટ્ઠાના’’તિ બહુવચનં કતન્તિ? સતીનં બહુત્તા. આરમ્મણભેદેન હિ બહુકા સતિયો. અથ ‘‘મગ્ગો’’તિ કસ્મા એકવચનન્તિ? મગ્ગનટ્ઠેન એકત્તા. ચતસ્સોપિ હિ એતા સતિયો મગ્ગનટ્ઠેન એકત્તં ગચ્છન્તિ. વુતઞ્હેતં ‘‘મગ્ગોતિ કેનટ્ઠેન મગ્ગો? નિબ્બાનમગ્ગનટ્ઠેન, નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગનીયટ્ઠેન ચા’’તિ. ચતસ્સોપિ ચેતા અપરભાગે કાયાદીસુ આરમ્મણેસુ કિચ્ચં સાધયમાના નિબ્બાનં ગચ્છન્તિ, આદિતો પટ્ઠાય ચ નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગિયન્તીતિ તસ્મા ચતસ્સોપિ એકો મગ્ગોતિ વુત્તા. એવઞ્ચ સતિ વચનાનુસન્ધિના સાનુસન્ધિકાવ દેસના હોતિ.

કતમે ચત્તારોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. કાયેતિ રૂપકાયે. કાયાનુપસ્સીતિ કાયં અનુપસ્સનસીલો, કાયં વા અનુપસ્સમાનો. અયઞ્હિ ભિક્ખુ ઇમં કાયં અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનં સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો, દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, નો સુખતો, અનત્તતો અનુપસ્સતિ, નો અત્તતો, નિબ્બિન્દતિ, નો નન્દતિ, વિરજ્જતિ, નો રજ્જતિ, નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ, પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતિ. સો તં અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ, દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞં પજહતિ, અનત્તતો અનુપસ્સન્તો અત્તસઞ્ઞં પજહતિ, નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં પજહતિ, વિરજ્જન્તો રાગં પજહતિ, નિરોધેન્તો સમુદયં પજહતિ, પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતીતિ વેદિતબ્બો.

વિહરતીતિ ઇરીયતિ. આતાપીતિ તીસુ ભવેસુ કિલેસે આતપતીતિ આતાપો, વીરિયસ્સેતં નામં. આતાપો અસ્સ અત્થીતિ આતાપી. સમ્પજાનોતિ સમ્પજઞ્ઞસઙ્ખાતેન ઞાણેન સમન્નાગતો. સતિમાતિ કાયપરિગ્ગાહિકાય સતિયા સમન્નાગતો. અયં પન યસ્મા સતિયા આરમ્મણં પરિગ્ગહેત્વા પઞ્ઞાય અનુપસ્સતિ. ન હિ સતિવિરહિતસ્સ અનુપસ્સના નામ અત્થિ, તેનેવાહ ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪). તસ્મા એત્થ ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ એત્તાવતા કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં વુત્તં હોતિ. અથ વા યસ્મા અનાતાપિનો અન્તોસઙ્ખેપો અન્તરાયકરો હોતિ, અસમ્પજાનો ઉપાયપરિગ્ગહે અનુપાયપરિવજ્જને ચ સમ્મુય્હતિ, મુટ્ઠસ્સતિ ઉપાયાપરિચ્ચાગે અનુપાયાપરિગ્ગહે ચ અસમત્થો હોતિ, તેનસ્સ તં કમ્મટ્ઠાનં ન સમ્પજ્જતિ. તસ્મા યેસં ધમ્માનં આનુભાવેન તં સમ્પજ્જતિ, તેસં દસ્સનત્થં ‘‘આતાપી સમ્પજાનો સતિમા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇતિ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં સમ્પયોગઙ્ગઞ્જસ્સ દસ્સેત્વા ઇદાનિ પહાનઙ્ગં દસ્સેતું વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સન્તિ વુત્તં. તત્થ વિનેય્યાતિ તદઙ્ગવિનયેન વા વિક્ખમ્ભનવિનયેન વા વિનયિત્વા. લોકેતિ તસ્મિંયેવ કાયે. કાયો હિ ઇધ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ અધિપ્પેતો. યસ્મા પનસ્સ ન કાયમત્તેયેવ અભિજ્ઝાદોમનસ્સં પહીયતિ, વેદનાદીસુપિ પહીયતિ એવ. તસ્મા ‘‘પઞ્ચપિ ઉપાદાનક્ખન્ધા લોકો’’તિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૩૬૨) વુત્તં. લોકસઙ્ખાતત્તા વા તેસં ધમ્માનં અત્થુદ્ધારનયેનેતં વુત્તં. યં પનાહ ‘‘તત્થ કતમો લોકો, સ્વેવ કાયો લોકો’’તિ, અયમેવેત્થ અત્થો. તસ્મિં લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં વિનેય્યાતિ એવં સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો.

વેદનાસૂતિ એત્થ તિસ્સો વેદના, તા ચ લોકિયા એવ, ચિત્તમ્પિ લોકિયં, તથા ધમ્મા. યથા પન વેદના અનુપસ્સિતબ્બા, તથા અનુપસ્સન્તો એસ વેદનાનુપસ્સીતિ વેદિતબ્બો. એસ નયો ચિત્તધમ્મેસુ. કથઞ્ચ વેદના અનુપસ્સિતબ્બાતિ? સુખા તાવ વેદના દુક્ખતો, દુક્ખા સલ્લતો, અદુક્ખમસુખા અનિચ્ચતો. યથાહ –

‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ, દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો;

અદુક્ખમસુખં સન્તં, અદ્દક્ખિ નં અનિચ્ચતો;

સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખુ, ઉપસન્તો ચરિસ્સતી’’તિ.

સબ્બા એવ ચેતા દુક્ખાતિપિ અનુપસ્સિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યંકિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખસ્મિન્તિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૯). સુખદુક્ખતોપિ ચ અનુપસ્સિતબ્બા, યથાહ – ‘‘સુખા ખો, આવુસો વિસાખ, વેદના ઠિતિસુખા વિપરિણામદુક્ખા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. અપિચ અનિચ્ચાદિસત્તઅનુપસ્સનાવસેનપિ અનુપસ્સિતબ્બા.

ચિત્તધમ્મેસુપિ ચિત્તં તાવ આરમ્મણાધિપતિસહજાતભૂમિકમ્મવિપાકકિરિયાદિનાનત્તભેદાનં અનિચ્ચાદિઅનુપસ્સનાનં સરાગાદીનઞ્ચ ભેદાનં વસેન અનુપસ્સિતબ્બં. ધમ્મા સલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણાનં સુઞ્ઞતધમ્મસ્સ અનિચ્ચાદિસત્તઅનુપસ્સનાનં ‘‘સન્તં વા અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દ’’ન્તિઆદીનઞ્ચ પભેદાનં વસેન અનુપસ્સિતબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન દીઘમજ્ઝિમટ્ઠકથાસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩ આદયો; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૫ આદયો) સતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૨. સતિસુત્તવણ્ણના

૩૬૮. દુતિયે સતોતિ કાયાદિઅનુપસ્સનાસતિયા સમન્નાગતો. સમ્પજાનોતિ ચતુસમ્પજઞ્ઞપઞ્ઞાય સમન્નાગતો. અભિક્કન્તે પટિક્કન્તેતિ એત્થ અભિક્કન્તં વુચ્ચતિ ગમનં, પટિક્કન્તં નિવત્તનં, તદુભયમ્પિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ લબ્ભતિ. ગમને તાવ પુરતો કાયં અભિહરન્તો અભિક્કમતિ નામ, પટિનિવત્તન્તો પટિક્કમતિ નામ. ઠાનેપિ ઠિતકોવ કાયં પુરતો ઓનમન્તો અભિક્કમતિ નામ, પચ્છતો અપનામેન્તો પટિક્કમતિ નામ. નિસજ્જાયપિ નિસિન્નકોવ આસનસ્સ પુરિમઅઙ્ગાભિમુખો સંસરન્તો અભિક્કમતિ નામ, પચ્છિમઅઙ્ગપ્પદેસં પચ્ચાસંસરન્તો પટિક્કમતિ નામ. નિપજ્જનેપિ એસેવ નયો.

સમ્પજાનકારી હોતીતિ સમ્પજઞ્ઞેન સબ્બકિચ્ચકારી, સમ્પજઞ્ઞસ્સેવ વા કારી. સો હિ અભિક્કન્તાદીસુ સમ્પજઞ્ઞં કરોતેવ, ન કત્થચિ સમ્પજઞ્ઞવિરહિતો હોતિ.

તત્થ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં, સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં, ગોચરસમ્પજઞ્ઞં, અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ ચતુબ્બિધં સમ્પજઞ્ઞં. તત્થ અભિક્કમનચિત્તે ઉપ્પન્ને ચિત્તવસેનેવ અગન્ત્વા ‘‘કિં નુ મે એત્થ ગતેન અત્થો અત્થિ, નત્થી’’તિ અત્થાનત્થં પરિગ્ગણ્હિત્વા અત્થપરિગ્ગણ્હનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. તત્થ ચ અત્થોતિ ચેતિયદસ્સનબોધિદસ્સનસઙ્ઘદસ્સનથેરદસ્સનઅસુભદસ્સનાદિવસેન ધમ્મતો વડ્ઢિ. ચેતિયં દિસ્વાપિ હિ બુદ્ધારમ્મણં, સઙ્ઘદસ્સનેન સઙ્ઘારમ્મણં પીતિં ઉપ્પાદેત્વા તદેવ ખયતો સમ્મસન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ. મહાવિહારસ્મિઞ્હિ દક્ખિણદ્વારે ઠત્વા મહાચેતિયં ઓલોકેન્તા તિંસસહસ્સભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ, તથા પચ્છિમદ્વારે ઉત્તરદ્વારે પાચીનદ્વારે ચ, તથા પઞ્હમણ્ડપટ્ઠાને અભયવાપિપાળિયં, થૂપારામદ્વારે નગરસ્સ દક્ખિણદ્વારે અનુરાધવાપિપાળિયં.

મહાઅરિયવંસભાણકત્થેરો પનાહ ‘‘કિં તુમ્હે વદથ, મહાચેતિયસ્સ સમન્તા કુચ્છિવેદિકાય હેટ્ઠિમભાગતો પટ્ઠાય પઞ્ઞાયનટ્ઠાને યત્થ યત્થ દ્વે પાદા સક્કા હોન્તિ સમં પતિટ્ઠાપેતું, તત્થ તત્થ એકપદુદ્ધારે તિંસતિંસ ભિક્ખુસહસ્સાનિ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ સક્કા વતુ’’ન્તિ. અપરો પન મહાથેરો આહ – ‘‘મહાચેતિયતલે આકિણ્ણવાલિકાય બહુતરા ભિક્ખૂ અરહત્તં પત્તા’’તિ. થેરે દિસ્વા તેસં ઓવાદે પતિટ્ઠાય અસુભં દિસ્વા તત્થ પઠમં ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તદેવ ખયતો સમ્મસન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ. તસ્મા એતેસં દસ્સનં સાત્થં. કેચિ પન – ‘‘આમિસતોપિ વડ્ઢિ અત્થોયેવ, તં નિસ્સાય બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય પટિપન્નત્તા’’તિ વદન્તિ.

તસ્મિં પન ગમને સપ્પાયાસપ્પાયં પરિગ્ગણ્હિત્વા સપ્પાયપરિગ્ગણ્હનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. સેય્યથિદં? ચેતિયદસ્સનં તાવ સાત્થં. સચે પન ચેતિયસ્સ મહાપૂજાય દસદ્વાદસયોજનન્તરે પરિસા સન્નિપતન્તિ, અત્તનો વિભવાનુરૂપા ઇત્થિયોપિ પુરિસાપિ અલઙ્કતપટિયત્તા ચિત્તકમ્મરૂપકાનિ વિય સઞ્ચરન્તિ. તત્ર ચસ્સ ઇટ્ઠે આરમ્મણે લોભો, અનિટ્ઠે પટિઘો, અસમપેક્ખને મોહો ઉપ્પજ્જતિ, કાયસંસગ્ગે કાયસંસગ્ગાપત્તિં આપજ્જતિ, જીવિતબ્રહ્મચરિયાનં વા અન્તરાયો ચ હોતિ. એવં તં ઠાનં અસપ્પાયં હોતિ, વુત્તપ્પકારઅન્તરાયાભાવે સપ્પાયં. સઙ્ઘદસ્સનમ્પિ સાત્થં. સચે પન અન્તોગામે મહામણ્ડપં કારેત્વા સબ્બરત્તિં ધમ્મસ્સવનં કારેન્તેસુ મનુસ્સેસુ વુત્તપ્પકારેનેવ જનસન્નિપાતો ચેવ અન્તરાયો ચ હોતિ, એવં તં ઠાનં અસપ્પાયં, અન્તરાયાભાવે સપ્પાયં. મહાપરિવારાનં થેરાનં દસ્સનેપિ એસેવ નયો.

અસુભદસ્સનમ્પિ સાત્થં. તદત્થદીપનત્થઞ્ચ ઇદં વત્થુ – એકો કિર દહરભિક્ખુ સામણેરં ગહેત્વા દન્તકટ્ઠત્થાય ગતો. સામણેરો મગ્ગા ઓક્કમિત્વા પુરતો ગચ્છન્તો અસુભં દિસ્વા પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તદેવ પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો તીણિ ફલાનિ સચ્છિકત્વા ઉપરિમગ્ગત્થાય કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. દહરો તં અપસ્સન્તો ‘‘સામણેરા’’તિ પક્કોસિ. સો – ‘‘મયા પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ભિક્ખુના સદ્ધિં દ્વે કથા નામ ન કથિતપુબ્બા, અઞ્ઞસ્મિમ્પિ દિવસે ઉપરિવિસેસં નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં, ભન્તે,’’તિ પટિવચનં અદાસિ. ‘‘એહી’’તિ વુત્તે એકવચનેનેવ આગન્ત્વા – ‘‘ભન્તે, ઇમિના તાવ મગ્ગેન ગન્ત્વા મયા ઠિતોકાસે મુહુત્તં પુરત્થાભિમુખા હુત્વા ઓલોકેથા’’તિ આહ. સો તથા કત્વા તેન પત્તવિસેસમેવ પાપુણિ. એવં એકં અસુભં દ્વિન્નં જનાનં અત્થાય જાતં. એવં સાત્થમ્પિ પનેતં પુરિસસ્સ માતુગામાસુભં અસપ્પાયં, માતુગામસ્સ ચ પુરિસાસુભં, સભાગમેવ સપ્પાયન્તિ એવં સપ્પાયપરિગ્ગણ્હનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં.

એવં પરિગ્ગહિતસાત્થસપ્પાયસ્સ પન અટ્ઠતિંસકમ્મટ્ઠાનેસુ અત્તનો ચિત્તરુચિકં કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતં ગોચરં ઉગ્ગહેત્વા ભિક્ખાચારગોચરે તં ગહેત્વાવ ગમનં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં નામ.

તસ્સાવિભાવત્થં ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં – ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ હરતિ ન પચ્ચાહરતિ, એકચ્ચો પચ્ચાહરતિ ન હરતિ, એકચ્ચો પન નેવ હરતિ ન પચ્ચાહરતિ, એકચ્ચો હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચ.

તત્થ યો ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય ચ આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેત્વા તથા રત્તિયા પઠમં યામં મજ્ઝિમયામે સેય્યં કપ્પેત્વા, પચ્છિમયામેપિ નિસજ્જાચઙ્કમેહિ વીતિનામેત્વા, પગેવ ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણવત્તં કત્વા બોધિરુક્ખે ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા પાનીયં પરિભોજનીયં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા આચરિયુપજ્ઝાયવત્તાદીનિ સમાદાય વત્તતિ. સો સરીરપરિકમ્મં કત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા દ્વે તયો પલ્લઙ્કે ઉસુમં ગાહાપેન્તો કમ્મટ્ઠાનમનુયુઞ્જિત્વા ભિક્ખાચારવેલાય ઉટ્ઠહિત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ પત્તચીવરમાદાય સેનાસનતો નિક્ખમિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તોવ ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા સચે બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં હોતિ, તં અવિસ્સજ્જેત્વાવ ચેતિયઙ્ગણં પવિસતિ. અઞ્ઞં ચે કમ્મટ્ઠાનં હોતિ, સોપાનપાદમૂલે ઠત્વા હત્થેન ગહિતભણ્ડં વિય તં ઠપેત્વા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ગહેત્વા ચેતિયઙ્ગણં આરુય્હ મહન્તં ચેતિયં ચે, તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ વન્દિતબ્બં, ખુદ્દકં ચે, તથેવ પદક્ખિણં કત્વા અટ્ઠસુ ઠાનેસુ વન્દિતબ્બં. ચેતિયં વન્દિત્વા બોધિયઙ્ગણં પત્તેનાપિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સમ્મુખા વિય નિપચ્ચકારં દસ્સેત્વા બોધિ વન્દિતબ્બા. સો એવં ચેતિયઞ્ચ બોધિઞ્ચ વન્દિત્વા પટિસામિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા પટિસામિતભણ્ડકં હત્થેન ગણ્હન્તો વિય નિક્ખિત્તકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગામસમીપે કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ ચીવરં પારુપિત્વા ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ.

અથ નં મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘અય્યો નો આગતો’’તિ પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તં ગહેત્વા આસનસાલાય વા ગેહે વા નિસીદાપેત્વા યાગું દત્વા યાવ ભત્તં ન નિટ્ઠાતિ, તાવ પાદે ધોવિત્વા મક્ખેત્વા પુરતો નિસીદિત્વા પઞ્હં વા પુચ્છન્તિ, ધમ્મં વા સોતુકામા હોન્તિ. સચેપિ ન કથાપેન્તિ, જનસઙ્ગહણત્થં ધમ્મકથા નામ કાતબ્બાયેવાતિ અટ્ઠકથાચરિયા વદન્તિ. ધમ્મકથા હિ કમ્મટ્ઠાનવિનિમુત્તા નામ નત્થિ, તસ્મા કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ ધમ્મં કથેત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ આહારં પરિભુઞ્જિત્વા અનુમોદનં કત્વા નિવત્તિયમાનેહિપિ મનુસ્સેહિ અનુગતોવ ગામતો નિક્ખમિત્વા તત્થ તે નિવત્તેત્વા મગ્ગં પટિપજ્જતિ.

અથ નં પુરેતરં નિક્ખમિત્વા બહિગામે કતભત્તકિચ્ચા સામણેરદહરભિક્ખૂ દિસ્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તચીવરમસ્સ ગણ્હન્તિ. પોરાણકભિક્ખૂ કિર ન ‘‘અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો આચરિયો’’તિ મુખં ઓલોકેત્વા વત્તં કરોન્તિ, સમ્પત્તપરિચ્છેદેનેવ કરોન્તિ. તે તં પુચ્છન્તિ – ‘‘ભન્તે, એતે મનુસ્સા તુમ્હાકં કિં હોન્તિ, માતિપક્ખતો સમ્બન્ધા પિતિપક્ખતો’’તિ? કિં દિસ્વા પુચ્છથાતિ? તુમ્હેસુ એતેસં પેમં બહુમાનન્તિ. ‘‘આવુસો, યં માતાપિતૂહિપિ દુક્કરતરં, તં એતે અમ્હાકં કરોન્તિ, પત્તચીવરમ્પિ નો એતેસં સન્તકમેવ, એતેસં આનુભાવેન નેવ ભયે ભયં, ન છાતકે છાતકં જાનામ, એદિસા નામ અમ્હાકં ઉપકારિનો નત્થી’’તિ તેસં ગુણે કથયન્તો ગચ્છતિ. અયં વુચ્ચતિ હરતિ ન પચ્ચાહરતીતિ.

યસ્સ પન પગેવ વુત્તપ્પકારં વત્તપટિપત્તિં કરોન્તસ્સ કમ્મજતેજો પજ્જલતિ, અનુપાદિણ્ણકં મુઞ્ચિત્વા ઉપાદિણ્ણકં ગણ્હાતિ, સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ, કમ્મટ્ઠાનવીથિં નારોહતિ, સો પગેવ પત્તચીવરમાદાય વેગસાવ ચેતિયં વન્દિત્વા ગોરૂપાનં નિક્ખમનવેલાયમેવ ગામં યાગુભિક્ખાય પવિસિત્વા યાગું લભિત્વા આસનસાલં ગન્ત્વા પિવતિ. અથસ્સ દ્વિત્તિક્ખત્તું અજ્ઝોહરણમત્તેનેવ કમ્મજતેજો ઉપાદિણ્ણકં મુઞ્ચિત્વા અનુપાદિણ્ણકં ગણ્હાતિ, ઘટસતેન ન્હાતો વિય તેજોધાતુપરિળાહનિબ્બાનં પત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેન યાગું પરિભુઞ્જિત્વા પત્તઞ્ચ મુખઞ્ચ ધોવિત્વા અન્તરાભત્તે કમ્મટ્ઠાનં મનસિકત્વા અવસેસટ્ઠાને પિણ્ડાય ચરિત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેન આહારં પરિભુઞ્જિત્વા તતો પટ્ઠાય પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં ઉપટ્ઠહમાનં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ આગચ્છતિ. અયં વુચ્ચતિ પચ્ચાહરતિ ન હરતીતિ. એદિસા ચ ભિક્ખૂ યાગું પિવિત્વા વિપસ્સનં આરભિત્વા બુદ્ધસાસને અરહત્તં પત્તા નામ ગણનપથં વીતિવત્તા. સીહળદીપેયેવ તેસુ તેસુ ગામેસુ આસનસાલાયં ન તં આસનમત્થિ, યત્થ યાગું પિવિત્વા અરહત્તં પત્તા ભિક્ખૂ નત્થીતિ.

યો પન પમાદવિહારી હોતિ નિક્ખિત્તધુરો, સબ્બવત્તાનિ ભિન્દિત્વા પઞ્ચવિધચેતોવિનિબન્ધબદ્ધચિત્તો વિહરન્તો ‘‘કમ્મટ્ઠાનં નામ અત્થી’’તિપિ સઞ્ઞં અકત્વા ગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા અનનુલોમિકેન ગિહિસંસગ્ગેન સંસટ્ઠો ચરિત્વા ચ ભુઞ્જિત્વા ચ તુચ્છો નિક્ખમતિ. અયં વુચ્ચતિ નેવ હરતિ ન પચ્ચાહરતીતિ.

યો પનાયં હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચાતિ વુત્તો, સો ગતપચ્ચાગતિકવત્તવસેન વેદિતબ્બો. અત્તકામા હિ કુલપુત્તા સાસને પબ્બજિત્વા દસપિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ ચત્તાલીસમ્પિ પઞ્ઞાસમ્પિ સતમ્પિ એકતો વસન્તા કતિકવત્તં કત્વા વિહરન્તિ ‘‘આવુસો, તુમ્હે ન ઇણટ્ટા, ન ભયટ્ટા, ન જીવિકાપકતા પબ્બજિતા, દુક્ખા મુચ્ચિતુકામા પનેત્થ પબ્બજિતા, તસ્મા ગમને ઉપ્પન્નકિલેસં ગમનેયેવ નિગ્ગણ્હથ, ઠાને, નિસજ્જાય, સયને ઉપ્પન્નકિલેસં સયનેયેવ નિગ્ગણ્હથા’’તિ. તે એવં કતિકવત્તં કત્વા ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા અડ્ઢઉસભઉસભઅડ્ઢગાવુતગાવુતન્તરેસુ પાસાણા હોન્તિ, તાય સઞ્ઞાય કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાવ ગચ્છન્તિ. સચે કસ્સચિ ગમને કિલેસો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થેવ નં નિગ્ગણ્હાતિ. તથા અસક્કોન્તો તિટ્ઠતિ. અથસ્સ પચ્છતો આગચ્છન્તોપિ તિટ્ઠતિ, સો ‘‘અયં ભિક્ખુ તુય્હં ઉપ્પન્નવિતક્કં જાનાતિ, અનનુચ્છવિકં તે એત’’ન્તિ અત્તાનં પટિચોદેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા તત્થેવ અરિયભૂમિં ઓક્કમતિ, તથા અસક્કોન્તો નિસીદતીતિ સો એવ નયો. અરિયભૂમિં ઓક્કમિતું અસક્કોન્તોપિ, તં કિલેસં વિક્ખમ્ભેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તોવ ગચ્છતિ, ન કમ્મટ્ઠાનવિપ્પયુત્તેન ચિત્તેન પાદં ઉદ્ધરતિ. ઉદ્ધરતિ ચે, પટિનિવત્તિત્વા પુરિમપદેસંયેવ એતિ આલિન્દકવાસી મહાફુસ્સદેવત્થેરો વિય.

સો કિર એકૂનવીસતિ વસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતિકવત્તં પૂરેન્તો એવ વિહાસિ. મનુસ્સાપિ સુદં અન્તરામગ્ગે કસન્તા ચ વપન્તા ચ મદ્દન્તા ચ કમ્માનિ ચ કરોન્તા થેરં તથા ગચ્છન્તં દિસ્વા – ‘‘અયં થેરો પુનપ્પુનં નિવત્તિત્વા ગચ્છતિ, કિં નુ ખો મગ્ગમૂળ્હો, ઉદાહુ કિઞ્ચિ પમુટ્ઠો’’તિ સમુલ્લપન્તિ. સો તં અનાદિયિત્વા કમ્મટ્ઠાનયુત્તચિત્તેનેવ સમણધમ્મં કરોન્તો વીસતિવસ્સબ્ભન્તરે અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તપ્પત્તદિવસે ચસ્સ ચઙ્કમનકોટિયં અધિવત્થા દેવતા અઙ્ગુલીહિ દીપં ઉજ્જાલેત્વા અટ્ઠાસિ. ચત્તારોપિ મહારાજાનો સક્કો ચ દેવાનમિન્દો બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ ઉપટ્ઠાનં આગમંસુ. તઞ્ચ ઓભાસં દિસ્વા વનવાસીમહાતિસ્સત્થેરો તં દુતિયદિવસે પુચ્છિ – ‘‘રત્તિભાગે આયસ્મતો સન્તિકે ઓભાસો અહોસિ, કિં સો ઓભાસો’’તિ? થેરો વિક્ખેપં કરોન્તો ‘‘ઓભાસો નામ દીપોભાસોપિ હોતિ, મણિઓભાસોપી’’તિ એવમાદિમાહ. તતો ‘‘પટિચ્છાદેથ તુમ્હે’’તિ નિબદ્ધો આમાતિ પટિજાનિત્વા આરોચેસિ.

કાળવલ્લિમણ્ડપવાસીમહાનાગત્થેરો વિય ચ. સોપિ કિર ગતપચ્ચાગતિકવત્તં પૂરેન્તો પઠમં તાવ ‘‘ભગવતો મહાપધાનં પૂજેસ્સામી’’તિ સત્ત વસ્સાનિ ઠાનચઙ્કમમેવ અધિટ્ઠાસિ. પુન સોળસ વસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતિકવત્તં પૂરેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. સો કમ્મટ્ઠાનયુત્તેનેવ ચિત્તેન પાદં ઉદ્ધરન્તો વિપ્પયુત્તેન ઉદ્ધટે પટિનિવત્તન્તો ગામસમીપં ગન્ત્વા ‘‘ગાવી નુ પબ્બજિતો નૂ’’તિ આસઙ્કનીયપદેસે ઠત્વા ચીવરં પારુપિત્વા કચ્છકરકતો ઉદકેન પત્તં ધોવિત્વા ઉદકગણ્ડૂસં કરોતિ. કિં કારણા? ‘‘મા મે ભિક્ખં દાતું વા વન્દિતું વા આગતે મનુસ્સે ‘દીઘાયુકા હોથા’તિ વચનમત્તેનાપિ કમ્મટ્ઠાનવિક્ખેપો અહોસી’’તિ ‘‘અજ્જ, ભન્તે, કતિમી’’તિ દિવસં વા ભિક્ખુગણનં વા પઞ્હં વા પુચ્છિતો પન ઉદકં ગિલિત્વા આરોચેતિ. સચે દિવસાદિપુચ્છકા ન હોન્તિ, નિક્ખમનવેલાયં ગામદ્વારે નિટ્ઠુભિત્વા યાતિ.

કલમ્બતિત્થવિહારે વસ્સૂપગતા પઞ્ઞાસ ભિક્ખૂ વિય ચ. તે કિર આસાળ્હિપુણ્ણમિયં કતિકવત્તં અકંસુ – ‘‘અરહત્તં અપત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં નાલપિસ્સામા’’તિ. ગામઞ્ચ પિણ્ડાય પવિસન્તા ઉદકગણ્ડૂસં કત્વા પવિસિંસુ. દિવસાદીસુ પુચ્છિતેસુ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિંસુ. તત્થ મનુસ્સા નિટ્ઠુભનં દિસ્વા જાનિંસુ – ‘‘અજ્જેકો આગતો, અજ્જ દ્વે’’તિ. એવઞ્ચ ચિન્તેસું – ‘‘કિં નુ ખો એતે અમ્હેહેવ સદ્ધિં ન સલ્લપન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ. યદિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ન સલ્લપન્તિ, અદ્ધા વિવાદજાતા ભવિસ્સન્તિ. એથ ને અઞ્ઞમઞ્ઞં ખમાપેસ્સામા’’તિ સબ્બે વિહારં ગન્ત્વા પઞ્ઞાસાય ભિક્ખૂસુ દ્વેપિ ભિક્ખૂ એકોકાસે નાદ્દસંસુ. તતો યો તેસુ ચક્ખુમા પુરિસો, સો આહ – ‘‘ન ભો કલહકારકાનં ઓકાસો ઈદિસો હોતિ, સુસમ્મટ્ઠં ચેતિયઙ્ગણં બોધિયઙ્ગણં, સુનિક્ખિત્તા સમ્મજ્જનિયો, સુપટ્ઠિતં પાનીયં પરિભોજનીય’’ન્તિ. તે તતોવ નિવત્તા. તેપિ ભિક્ખૂ અન્તોતેમાસેયેવ અરહત્તં પત્વા મહાપવારણાયં વિસુદ્ધિપવારણં પવારેસું.

એવં કાળવલ્લિમણ્ડપવાસી મહાનાગત્થેરો વિય, કલમ્બતિત્થવિહારે વસ્સૂપગતા ભિક્ખૂ વિય ચ કમ્મટ્ઠાનયુત્તેનેવ ચિત્તેન પાદં ઉદ્ધરન્તો ગામસમીપં ગન્ત્વા ઉદકગણ્ડૂસં કત્વા વીથિયો સલ્લક્ખેત્વા યત્થ સુરાસોણ્ડધુત્તાદયો કલહકારકા ચણ્ડહત્થિઅસ્સાદયો વા નત્થિ, તં વીથિં પટિપજ્જતિ. તત્થ ચ પિણ્ડાય ચરમાનો ન તુરિતતુરિતો વિય જવેન ગચ્છતિ. ન હિ જવેન પિણ્ડપાતિકધુતઙ્ગં નામ કિઞ્ચિ અત્થિ. વિસમભૂમિભાગપત્તં પન ઉદકસકટં વિય નિચ્ચલો હુત્વા ગચ્છતિ. અનુઘરં પવિટ્ઠો ચ દાતુકામં વા અદાતુકામં વા સલ્લક્ખેતું તદનુરૂપં કાલં આગમેન્તો ભિક્ખં ગહેત્વા અન્તોગામે વા બહિગામે વા વિહારમેવ વા આગન્ત્વા યથાફાસુકે પતિરૂપે ઓકાસે નિસીદિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા અક્ખબ્ભઞ્જનવણલેપનપુત્તમંસૂપમાવસેન પચ્ચવેક્ખન્તો અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં આહારં આહારેતિ, નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય…પે… ભુત્તાવી ચ ઉદકકિચ્ચં કત્વા મુહુત્તં ભત્તકિલમથં પટિપસ્સમ્ભેત્વા યથા પુરેભત્તં, એવં પચ્છાભત્તં પુરિમયામં પચ્છિમયામઞ્ચ કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસિકરોતિ. અયં વુચ્ચતિ હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચાતિ.

ઇમં પન હરણપચ્ચાહરણસઙ્ખાતં ગતપચ્ચાગતિકવત્તં પૂરેન્તો યદિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ, પઠમવયે એવ અરહત્તં પાપુણાતિ. નો ચે પઠમવયે પાપુણાતિ, અથ મજ્ઝિમવયે પાપુણાતિ. નો ચે મજ્ઝિમવયે પાપુણાતિ, અથ પચ્છિમવયે પાપુણાતિ, નો ચે પચ્છિમવયે પાપુણાતિ, અથ મરણસમયે. નો ચે મરણસમયે પાપુણાતિ, અથ દેવપુત્તો હુત્વા. નો ચે દેવપુત્તો હુત્વા પાપુણાતિ, અનુપ્પન્ને બુદ્ધે નિબ્બત્તો પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ. નો ચે પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ, અથ બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે ખિપ્પાભિઞ્ઞો વા હોતિ, સેય્યથાપિ થેરો બાહિયો દારુચીરિયો મહાપઞ્ઞો વા, સેય્યથાપિ થેરો સારિપુત્તો, મહિદ્ધિકો વા, સેય્યથાપિ થેરો મહામોગ્ગલ્લાનો, ધુતવાદો વા, સેય્યથાપિ થેરો મહાકસ્સપો, દિબ્બચક્ખુકો વા, સેય્યથાપિ થેરો અનુરુદ્ધો, વિનયધરો વા, સેય્યથાપિ થેરો ઉપાલિ, ધમ્મકથિકો વા, સેય્યથાપિ થેરો પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો, આરઞ્ઞિકો વા, સેય્યથાપિ થેરો રેવતો, બહુસ્સુતો વા, સેય્યથાપિ થેરો આનન્દો, સિક્ખાકામો વા, સેય્યથાપિ થેરો રાહુલો બુદ્ધપુત્તોતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં ચતુક્કે ય્વાયં હરતિ પચ્ચાહરતિ ચ, તસ્સ ગોચરસમ્પજઞ્ઞં સિખાપત્તં હોતિ.

અભિક્કમાદીસુ પન અસમ્મુય્હનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. તં એવં વેદિતબ્બં – ઇધ ભિક્ખુ અભિક્કમન્તો વા પટિક્કમન્તો વા યથા અન્ધપુથુજ્જના અભિક્કમાદીસુ – ‘‘અત્તા અભિક્કમતિ, અત્તના અભિક્કમો નિબ્બત્તિતો’’તિ વા ‘‘અહં અભિક્કમામિ, મયા અભિક્કમો નિબ્બત્તિતો’’તિ વા સમ્મુય્હન્તિ, તથા અસમ્મુય્હન્તો અભિક્કમામીતિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને તેનેવ ચિત્તેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિં જનયમાના ઉપ્પજ્જતિ, ઇતિ ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન અયં કાયસમ્મતો અટ્ઠિસઙ્ઘાટો અભિક્કમતિ. તસ્સેવં અભિક્કમતો એકેકપાદુદ્ધરણે પથવીધાતુ આપોધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો ઓમત્તા હોન્તિ મન્દા, ઇતરા દ્વે અધિમત્તા હોન્તિ બલવતિયો, તથા અતિહરણવીતિહરણેસુ, વોસ્સજ્જને તેજોધાતુ વાયોધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો ઓમત્તા હોન્તિ મન્દા, ઇતરા દ્વે અધિમત્તા હોન્તિ બલવતિયો, તથા સન્નિક્ખેપનસન્નિરુમ્ભનેસુ.

તત્થ ઉદ્ધરણે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા અતિહરણં ન પાપુણન્તિ, તથા અતિહરણે પવત્તા વીતિહરણં, વીતિહરણે પવત્તા વોસ્સજ્જનં, વોસ્સજ્જને પવત્તા સન્નિક્ખેપનં, સન્નિક્ખેપને પવત્તા સન્નિરુમ્ભનં ન પાપુણન્તિ, તત્થ તત્થેવ પબ્બપબ્બં સન્ધિસન્ધિ ઓધિઓધિ હુત્વા તત્તકપાલે પક્ખિત્તતિલાનિ વિય તટતટાયન્તા ભિજ્જન્તિ. તત્થ કો એકો અભિક્કમતિ, કસ્સ વા એકસ્સ અભિક્કમનં? પરમત્થતો હિ ધાતૂનંયેવ ગમનં, ધાતૂનં ઠાનં, ધાતૂનં નિસજ્જા, ધાતૂનં સયનં. તસ્મિં તસ્મિઞ્હિ કોટ્ઠાસે સદ્ધિં રૂપેન –

‘‘અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં, અઞ્ઞં ચિત્તં નિરુજ્ઝતિ;

અવીચિમનુસમ્બન્ધો, નદીસોતોવ વત્તતી’’તિ. –

એવં અભિક્કમાદીસુ અસમ્મુય્હનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં નામાતિ.

નિટ્ઠિતો ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિપદસ્સ અત્થો.

આલોકિતે વિલોકિતેતિ એત્થ પન આલોકિતં નામ પુરતો પેક્ખનં, વિલોકિતં નામ અનુદિસાપેક્ખનં. અઞ્ઞાનિપિ હેટ્ઠા ઉપરિ પચ્છતો અનુપેક્ખનવસેન ઓલોકિતઉલ્લોકિતાપલોકિતાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ ઇધ ન ગહિતાનિ, સારુપ્પવસેન પન ઇમાનેવ દ્વે ગહિતાનિ. ઇમિના વા મુખેન સબ્બાનિપિ તાનિ ગહિતાનેવાતિ.

તત્થ ‘‘આલોકેસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને ચિત્તવસેનેવ અનોલોકેત્વા અત્થપરિગ્ગણ્હનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. તં આયસ્મન્તં નન્દં કાયસક્ખિં કત્વા વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પુરત્થિમા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા નન્દો પુરત્થિમં દિસં આલોકેતિ ‘એવં મે પુરત્થિમં દિસં આલોકયતો નાભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પચ્છિમા દિસા, ઉત્તરા દિસા, દક્ખિણા દિસા, ઉદ્ધં, અધો, અનુદિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા નન્દો અનુદિસં આલોકેતિ ‘એવં મે અનુદિસં આલોકયતો’…પે… સમ્પજાનો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૯).

અપિચ ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તચેતિયદસ્સનાદિવસેનેવ સાત્થકતા ચ સપ્પાયતા ચ વેદિતબ્બા. કમ્મટ્ઠાનસ્સ પન અવિજહનમેવ ગોચરસમ્પજઞ્ઞં, તસ્મા ખન્ધધાતુઆયતનકમ્મટ્ઠાનિકેહિ અત્તનો કમટ્ઠાનવસેનેવ કસિણાદિકમ્મટ્ઠાનિકેહિ વા પન કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ આલોકનવિલોકનં કાતબ્બં.

‘‘અબ્ભન્તરે અત્તા નામ આલોકેતા વા વિલોકેતા વા નત્થિ, ‘આલોકેસ્સામી’તિ પન ચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને તેનેવ ચિત્તેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિં જનયમાના ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન હેટ્ઠિમં અક્ખિદલં અધો સીદતિ, ઉપરિમં ઉદ્ધં લઙ્ઘેતિ, કોચિ યન્તકેન વિવરન્તો નામ નત્થિ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં સાધેન્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં પજાનનં પનેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં નામ.

અપિચ મૂલપરિઞ્ઞાઆગન્તુકતાવકાલિકભાવવસેનપેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં. મૂલપરિઞ્ઞાવસેન તાવ –

‘‘ભવઙ્ગાવજ્જનઞ્ચેવ, દસ્સનં સમ્પટિચ્છનં;

સન્તીરણં વોટ્ઠબ્બનં, જવનં ભવતિ સત્તમં’’.

તત્થ ભવઙ્ગં ઉપપત્તિભવસ્સ અઙ્ગકિચ્ચં સાધયમાનં પવત્તતિ, તં આવટ્ટેત્વા કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના, તન્નિરોધા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં સાધયમાનં, તન્નિરોધા વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં સાધયમાના, તન્નિરોધા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં સાધયમાના, તન્નિરોધા કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધયમાના, તન્નિરોધા સત્તક્ખત્તું જવનં જવતિ. તત્થ પઠમજવનેપિ ‘‘અયં ઇત્થી, અયં પુરિસો’’તિ રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન આલોકિતવિલોકિતં ન હોતિ, દુતિયજવનેપિ…પે… સત્તમજવનેપિ. એતેસુ પન યુદ્ધમણ્ડલે યોધેસુ વિય હેટ્ઠુપરિયવસેન ભિજ્જિત્વા પતિતેસુ ‘‘અયં ઇત્થી, અયં પુરિસો’’તિ રજ્જનાદિવસેન આલોકિતવિલોકિતં હોતિ. એવં તાવેત્થ મૂલપરિઞ્ઞાવસેન અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

ચક્ખુદ્વારે પન રૂપે આપાથમાગતે ભવઙ્ગચલનતો ઉદ્ધં સકકિચ્ચનિપ્ફાદનવસેન આવજ્જનાદીસુ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધેસુ અવસાને જવનં ઉપ્પજ્જતિ, તં પુબ્બે ઉપ્પન્નાનં આવજ્જનાદીનં ગેહભૂતે ચક્ખુદ્વારે આગન્તુકપુરિસો વિય હોતિ. તસ્સ યથા પરગેહે કિઞ્ચિ યાચિતું પવિટ્ઠસ્સ આગન્તુકપુરિસસ્સ ગેહસામિકેસુ તુણ્હીમાસિનેસુ આણાકરણં ન યુત્તં, એવં આવજ્જનાદીનં ગેહભૂતે ચક્ખુદ્વારે આવજ્જનાદીસુપિ અરજ્જન્તેસુ અદુસ્સન્તેસુ અમુય્હન્તેસુ ચ રજ્જનદુસ્સનમુય્હનં અયુત્તન્તિ એવં આગન્તુકભાવવસેન અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

યાનિ પનેતાનિ ચક્ખુદ્વારે વોટ્ઠબ્બનપરિયોસાનાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તાનિ સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ તત્થ તત્થેવ ભિજ્જન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં ન પસ્સન્તિ, ઇત્તરાનિ તાવકાલિકાનિ હોન્તિ. તત્થ યથા એકસ્મિં ઘરે સબ્બેસુ માનુસકેસુ મતેસુ અવસેસસ્સ એકસ્સ તઙ્ખણંયેવ મરણધમ્મસ્સ ન યુત્તા નચ્ચગીતાદીસુ અભિરતિ નામ, એવમેવ એકદ્વારે સસમ્પયુત્તેસુ આવજ્જનાદીસુ તત્થ તત્થેવ મતેસુ અવસેસસ્સ તઙ્ખણંયેવ મરણધમ્મસ્સ જવનસ્સાપિ રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન અભિરતિ નામ ન યુત્તાતિ એવં તાવકાલિકભાવવસેન અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

અપિચ ખન્ધાયતનધાતુપચ્ચયપચ્ચવેક્ખણવસેનપેતં વેદિતબ્બં. એત્થ હિ ચક્ખુ ચેવ રૂપા ચ રૂપક્ખન્ધો, દસ્સનં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ફસ્સાદિકા સઙ્ખારા સઙ્ખારક્ખન્ધો, એવમેતેસં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં સમવાયે આલોકનવિલોકનં પઞ્ઞાયતિ. તત્થ કો એકો આલોકેતિ, કો વિલોકેતિ? તથા ચક્ખુ ચક્ખાયતનં, રૂપં રૂપાયતનં, દસ્સનં મનાયતનં, વેદનાદયો સમ્પયુત્તધમ્મા ધમ્માયતનં, એવમેતેસં ચતુન્નં આયતનાનં સમવાયે આલોકનવિલોકનં પઞ્ઞાયતિ. તત્થ કો એકો આલોકેતિ, કો વિલોકેતિ? તથા ચક્ખુ ચક્ખુધાતુ, રૂપં રૂપધાતુ, દસ્સનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ, તંસમ્પયુત્તા વેદનાદયો ધમ્મા ધમ્મધાતુ, એવમેતેસં ચતુન્નં ધાતૂનં સમવાયે આલોકનવિલોકનં પઞ્ઞાયતિ. તત્થ કો એકો આલોકેતિ, કો વિલોકેતિ? તથા ચક્ખુ નિસ્સયપચ્ચયો, રૂપં આરમ્મણપચ્ચયો, આવજ્જનં અનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયનત્થિવિગતપચ્ચયો, આલોકો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, વેદનાદયો સહજાતપચ્ચયો. એવમેતેસં પચ્ચયાનં સમવાયે આલોકનવિલોકનં પઞ્ઞાયતિ. તત્થ કો એકો આલોકેતિ, કો વિલોકેતીતિ એવમેત્થ ખન્ધાયતનધાતુપચ્ચયપચ્ચવેક્ખણવસેનપિ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

સમિઞ્જિતે પસારિતેતિ પબ્બાનં સમિઞ્જનપસારણે. તત્થ ચિત્તવસેનેવ સમિઞ્જનપસારણં અકત્વા હત્થપાદાનં સમિઞ્જનપસારણપચ્ચયા અત્થાનત્થં પરિગ્ગણ્હિત્વા અત્થપરિગ્ગણ્હનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. તત્થ હત્થપાદે અતિચિરં સમિઞ્જિત્વા વા પસારેત્વા વા ઠિતસ્સ ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, ચિત્તં એકગ્ગં ન લભતિ, કમ્મટ્ઠાનં પરિપતતિ, વિસેસં નાધિગચ્છતિ. કાલે સમિઞ્જન્તસ્સ કાલે પસારેન્તસ્સ પન તા વેદના નુપ્પજ્જન્તિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગચ્છતિ, વિસેસમધિગચ્છતીતિ એવં અત્થાનત્થપરિગ્ગણ્હનં વેદિતબ્બં.

અત્થે પન સતિપિ સપ્પાયાસપ્પાયં પરિગ્ગણ્હિત્વા સપ્પાયપરિગ્ગણ્હનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. તત્રાયં નયો – મહાચેતિયઙ્ગણે કિર દહરભિક્ખૂ સજ્ઝાયં ગણ્હન્તિ. તેસં પિટ્ઠિપસ્સે દહરભિક્ખુનિયો ધમ્મં સુણન્તિ. તત્થેકો દહરો હત્થં પસારેન્તો કાયસંસગ્ગં પત્વા તેનેવ કારણેન ગિહી જાતો. અપરો ભિક્ખુ પાદં પસારેન્તો અગ્ગિમ્હિ પસારેસિ, અટ્ઠિં આહચ્ચ પાદો ઝાયિ. અપરો વમ્મિકે પસારેસિ, સો આસીવિસેન દટ્ઠો. અપરો ચીવરકુટિદણ્ડકે પસારેસિ, તં મણિસપ્પો ડંસિ. તસ્મા એવરૂપે અસપ્પાયે અપસારેત્વા સપ્પાયે પસારેતબ્બં. ઇદમેત્થ સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં.

ગોચરસમ્પજઞ્ઞં પન મહાથેરવત્થુના દીપેતબ્બં – મહાથેરો કિર દિવાટ્ઠાને નિસિન્નો અન્તેવાસિકેહિ સદ્ધિં કથયમાનો સહસા હત્થં સમિઞ્જિત્વા પુન યથાઠાને ઠપેત્વા સણિકં સમિઞ્જેસિ. તં અન્તેવાસિકા પુચ્છિંસુ – ‘‘કસ્મા, ભન્તે, સહસા હત્થં સમિઞ્જિત્વા પુન યથાઠાને ઠપેત્વા સણિકં સમિઞ્જિત્થા’’તિ. યતો પટ્ઠાયાહં, આવુસો, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકાતું આરદ્ધો, ન મે કમ્મટ્ઠાનં મુઞ્ચિત્વા હત્થો સમિઞ્જિતપુબ્બો, ઇદાનિ પન તુમ્હેહિ સદ્ધિં કથયમાનેન કમ્મટ્ઠાનં મુઞ્ચિત્વા સમિઞ્જિતો, તસ્મા પુન યથાઠાને ઠપેત્વા સમિઞ્જેસિન્તિ. સાધુ, ભન્તે, ભિક્ખુના નામ એવરૂપેન ભવિતબ્બન્તિ. એવમેત્થાપિ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનમેવ ગોચરસમ્પજઞ્ઞન્તિ વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ સમિઞ્જન્તો વા પસારેન્તો વા નત્થિ, વુત્તપ્પકારચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેન પન સુત્તાકડ્ઢનવસેન દારુયન્તસ્સ હત્થપાદલળનં વિય સમિઞ્જનપસારણં હોતીતિ પરિજાનનં પનેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ વેદિતબ્બં.

સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણેતિ એત્થ સઙ્ઘાટિચીવરાનં નિવાસનપારુપનવસેન, પત્તસ્સ ભિક્ખાપટિગ્ગહણાદિવસેન પરિભોગો ધારણં નામ. તત્થ સઙ્ઘાટિચીવરધારણે તાવ નિવાસેત્વા પારુપિત્વા ચ પિણ્ડાય ચરતો આમિસલાભો, ‘‘સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના નયેન ભગવતા વુત્તપ્પકારોયેવ ચ અત્થો અત્થો નામ. તસ્સ વસેન સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

ઉણ્હપકતિકસ્સ પન દુબ્બલસ્સ ચ ચીવરં સુખુમં સપ્પાયં, સીતાલુકસ્સ ઘનં દુપટ્ટં. વિપરીતં અસપ્પાયં. યસ્સ કસ્સચિ જિણ્ણં અસપ્પાયમેવ. અગ્ગળાદિદાનેન હિસ્સ તં પલિબોધકરં હોતિ. તથા પટ્ટુણ્ણદુકૂલાદિભેદં લોભનીયચીવરં. તાદિસઞ્હિ અરઞ્ઞે એકકસ્સ નિવાસન્તરાયકરં, જીવિતન્તરાયકરઞ્ચાપિ હોતિ. નિપ્પરિયાયેન પન યં નિમિત્તકમ્માદિમિચ્છાજીવવસેન ઉપ્પન્નં, યઞ્ચસ્સ સેવમાનસ્સ અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, તં અસપ્પાયં. વિપરીતં સપ્પાયં, તસ્સ વસેનેત્થ સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં, કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેનેવ ચ ગોચરસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ ચીવરં પારુપન્તો નત્થિ, વુત્તપ્પકારચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ પન ચીવરપારુપનં હોતિ. તત્થ ચીવરમ્પિ અચેતનં, કાયોપિ અચેતનો. ચીવરં ન જાનાતિ ‘‘મયા કાયો પારુપિતો’’તિ. કાયોપિ ન જાનાતિ ‘‘અહં ચીવરેન પારુપિતો’’તિ. ધાતુયોવ ધાતુસમૂહં પટિચ્છાદેન્તિ પટપિલોતિકાય પોત્થકરૂપપટિચ્છાદને વિય. તસ્મા નેવ સુન્દરં ચીવરં લભિત્વા સોમનસ્સં કાતબ્બં, ન અસુન્દરં લભિત્વા દોમનસ્સં. નાગવમ્મિકચેતિયરુક્ખાદીસુ હિ કેચિ માલાગન્ધધૂમવત્થાદીહિ સક્કારં કરોન્તિ, કેચિ ગૂથમુત્તકદ્દમદણ્ડસત્થપહારાદીહિ અસક્કારં. ન તેહિ નાગવમ્મિકરુક્ખાદયો સોમનસ્સં વા કરોન્તિ દોમનસ્સં વા. એવમેવં નેવ સુન્દરં ચીવરં લભિત્વા સોમનસ્સં કાતબ્બં, ન અસુન્દરં લભિત્વા દોમનસ્સન્તિ એવં પવત્તપટિસઙ્ખાનવસેનેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

પત્તધારણેપિ પત્તં સહસાવ અગ્ગહેત્વા – ‘‘ઇમં ગહેત્વા પિણ્ડાય ચરમાનો ભિક્ખં લભિસ્સામી’’તિ એવં પત્તગ્ગહણપચ્ચયા પટિલભિતબ્બઅત્થવસેન સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં. કિસદુબ્બલસરીરસ્સ પન ગરુપત્તો અસપ્પાયો. યસ્સ કસ્સચિ ચતુપઞ્ચગણ્ઠિકાહતો દુબ્બિસોધનીયો અસપ્પાયોવ. દુદ્ધોતપત્તો હિ ન વટ્ટતિ, તં ધોવન્તસ્સેવ ચસ્સ પલિબોધો હોતિ. મણિવણ્ણપત્તો પન લોભનીયો ચીવરે વુત્તનયેનેવ અસપ્પાયો. નિમિત્તકમ્માદિવસેન લદ્ધો, પન યઞ્ચસ્સ સેવમાનસ્સ અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, અયં એકન્તઅસપ્પાયોવ. વિપરીતો સપ્પાયો. તસ્સ વસેનેત્થ સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં, કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેનેવ ચ ગોચરસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ પત્તં ગણ્હન્તો નત્થિ, વુત્તપ્પકારચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ પત્તગ્ગહણં નામ હોતિ. તત્થ પત્તોપિ અચેતનો, હત્થાપિ અચેતના. પત્તો ન જાનાતિ ‘‘અહં હત્થેહિ ગહિતો’’તિ. હત્થાપિ ન જાનન્તિ ‘‘પત્તો અમ્હેહિ ગહિતો’’તિ. ધાતુયોવ ધાતુસમૂહં ગણ્હન્તિ, સણ્ડાસેન અગ્ગિવણ્ણપત્તગ્ગહણે વિયાતિ એવં પવત્તપટિસઙ્ખાનવસેનેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

અપિચ યથા છિન્નહત્થપાદે વણમુખેહિ પગ્ઘરિતપુબ્બલોહિતકિમિકુલે નીલમક્ખિકસમ્પરિકિણ્ણે અનાથસાલાય અનાથમનુસ્સે દિસ્વા દયાલુકા પુરિસા તેસં વણપટ્ટચોળકાનિ ચેવ કપાલાદીહિ ભેસજ્જાનિ ચ ઉપનામેન્તિ. તત્થ ચોળકાનિપિ કેસઞ્ચિ સણ્હાનિ, કેસઞ્ચિ થૂલાનિ પાપુણન્તિ, ભેસજ્જકપાલાનિપિ કેસઞ્ચિ સુસણ્ઠાનાનિ, કેસઞ્ચિ દુસ્સણ્ઠાનાનિ પાપુણન્તિ, ન તે તત્થ સુમના વા દુમ્મના વા હોન્તિ. વણપટિચ્છાદનમત્તેનેવ હિ ચોળકેન ભેસજ્જપટિગ્ગહમત્તેનેવ ચ કપાલકેન તેસં અત્થો. એવમેવ યો ભિક્ખુ વણચોળકં વિય ચીવરં, ભેસજ્જકપાલકં વિય ચ પત્તં, કપાલે ભેસજ્જમિવ ચ પત્તે લદ્ધભિક્ખં સલ્લક્ખેતિ. અયં સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞેન ઉત્તમસમ્પજાનકારીતિ વેદિતબ્બો.

અસિતાદીસુ અસિતેતિ પિણ્ડપાતભોજને. પીતેતિ યાગુઆદિપાને. ખાયિતેતિ પિટ્ઠખજ્જકાદિખાદને. સાયિતેતિ મધુફાણિતાદિસાયને. તત્થ ‘‘નેવ દવાયા’’તિઆદિના નયેન વુત્તો અટ્ઠવિધોપિ અત્થો અત્થો નામ, તસ્સ વસેન સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

લૂખપણીતતિત્તમધુરાદીસુ પન યેન ભોજનેન યસ્સ અફાસુ હોતિ, તં તસ્સ અસપ્પાયં. યં પન નિમિત્તકમ્માદિવસેન પટિલદ્ધં, યઞ્ચસ્સ ભુઞ્જતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, તં એકન્તઅસપ્પાયમેવ. વિપરીતં સપ્પાયં. તસ્સ વસેનેત્થ સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં, કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેનેવ ચ ગોચરસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ ભુઞ્જકો નત્થિ, વુત્તપ્પકારચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ પત્તપટિગ્ગહણં નામ હોતિ, ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ હત્થસ્સ પત્તે ઓતારણં નામ હોતિ, ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ આલોપકરણં આલોપુદ્ધરણં મુખવિવરણઞ્ચ હોતિ. ન કોચિ કુઞ્ચિકાય ન યન્તકેન હનુકટ્ઠીનિ વિવરતિ, ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ આલોપસ્સ મુખે ઠપનં ઉપરિદન્તાનં મુસલકિચ્ચસાધનં હેટ્ઠાદન્તાનં ઉદુક્ખલકિચ્ચસાધનં જિવ્હાય હત્થકિચ્ચસાધનઞ્ચ હોતિ. ઇતિ નં તત્થ અગ્ગજિવ્હાય તનુકખેળો, મૂલજિવ્હાય બહલખેળો મક્ખેતિ. તં હેટ્ઠાદન્તઉદુક્ખલે જિવ્હાહત્થપરિવત્તિતં ખેળઉદકતેમિતં ઉપરિદન્તમુસલસઞ્ચુણ્ણિતં કોચિ કટચ્છુના વા દબ્બિયા વા અન્તો પવેસેન્તો નામ નત્થિ, વાયોધાતુયાવ પવિસતિ. પવિટ્ઠં પવિટ્ઠં કોચિ પલાલસન્થરં કત્વા ધારેન્તો નામ નત્થિ, વાયોધાતુવસેનેવ તિટ્ઠતિ. ઠિતં ઠિતં કોચિ ઉદ્ધનં કત્વા અગ્ગિં જાલેત્વા પચન્તો નામ નત્થિ, તેજોધાતુયાવ પચ્ચતિ. પક્કં પક્કં કોચિ દણ્ડકેન વા યટ્ઠિયા વા બહિ નીહરકો નામ નત્થિ, વાયોધાતુયેવ નીહરતિ. ઇતિ વાયોધાતુ અતિહરતિ ચ વીતિહરતિ ચ ધારેતિ ચ પરિવત્તેતિ ચ સઞ્ચુણ્ણેતિ ચ વિસોસેતિ ચ નીહરતિ ચ; પથવીધાતુ ધારેતિ ચ પરિવત્તેતિ ચ સઞ્ચુણ્ણેતિ ચ વિસોસેતિ ચ; આપોધાતુ સિનેહેતિ ચ અલ્લત્તઞ્ચ અનુપાલેતિ; તેજોધાતુ અન્તોપવિટ્ઠં પરિપાચેતિ; આકાસધાતુ અઞ્જસો હોતિ; વિઞ્ઞાણધાતુ તત્થ તત્થ સમ્માપયોગમન્વાય આભુજતીતિ એવં પવત્તપટિસઙ્ખાનવસેનેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

અપિચ ગમનતો, પરિયેસનતો, પરિભોગતો, આસયતો, નિધાનતો, અપરિપક્કતો, પરિપક્કતો, ફલતો, નિસ્સન્દતો, સમ્મક્ખનતોતિ એવં દસવિધં પટિકૂલભાવં પચ્ચવેક્ખણતોપેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં. વિત્થારકથા પનેત્થ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૪ આદયો) આહારપટિકૂલસઞ્ઞાનિદ્દેસતો ગહેતબ્બા.

ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મેતિ ઉચ્ચારસ્સ ચ પસ્સાવસ્સ ચ કરણે. તત્થ પત્તકાલે ઉચ્ચારપસ્સાવં અકરોન્તસ્સ સકલસરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ, અક્ખીનિ ભમન્તિ, ચિત્તં ન એકગ્ગં હોતિ, અઞ્ઞે ચ રોગા ઉપ્પજ્જન્તિ. કરોન્તસ્સ પન સબ્બં તં ન હોતીતિ અયમેત્થ અત્થો. તસ્સ વસેન સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં. અટ્ઠાને ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તસ્સ પન આપત્તિ હોતિ, અયસો વડ્ઢતિ, જીવિતન્તરાયોપિ હોતિ. પતિરૂપે ઠાને કરોન્તસ્સ સબ્બં તં ન હોતીતિ ઇદમેત્થ સપ્પાયં. તસ્સ વસેન સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં, કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેન ચ ગોચરસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મં કરોન્તો નત્થિ, ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ પન ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મં હોતિ. યથા પન પક્કે ગણ્ડે ગણ્ડભેદેન પુબ્બલોહિતં અકામતાય નિક્ખમતિ, યથા ચ અતિભરિતા ઉદકભાજના ઉદકં અકામતાય નિક્ખમતિ, એવં પક્કાસયમુત્તવત્થીસુ સન્નિચિતા ઉચ્ચારપસ્સાવા વાયુવેગસમુપ્પીળિતા અકામતાયપિ નિક્ખમન્તિ. સો પનાયં એવં નિક્ખમન્તો ઉચ્ચારપસ્સાવો નેવ તસ્સ ભિક્ખુનો અત્તનો હોતિ ન પરસ્સ, કેવલં સરીરનિસ્સન્દોવ હોતિ. યથા કિં? યથા ઉદકતુમ્બતો પુરાણઉદકં છડ્ડેન્તસ્સ નેવ તં અત્તનો હોતિ ન પરેસં, કેવલં પટિજગ્ગનમત્તમેવ હોતિ. એવં પવત્તપટિસઙ્ખાનવસેનેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

ગતાદીસુ ગતેતિ ગમને. ઠિતેતિ ઠાને. નિસિન્નેતિ નિસજ્જાય. સુત્તેતિ સયને. જાગરિતે તિ જાગરણે. ભાસિતેતિ કથને. તુણ્હીભાવેતિ અકથને. એત્થ ચ યો ચિરં ગન્ત્વા વા ચઙ્કમિત્વા વા અપરભાગે ઠિતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘‘ચઙ્કમનકાલે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા એત્થેવ નિરુદ્ધા’’તિ, અયં ગતે સમ્પજાનકારી નામ.

યો સજ્ઝાયં વા કરોન્તો પઞ્હં વા વિસ્સજ્જેન્તો કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિકરોન્તો ચિરં ઠત્વા અપરભાગે નિસિન્નો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘‘ઠિતકાલે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા એત્થેવ નિરુદ્ધા’’તિ, અયં ઠિતે સમ્પજાનકારી નામ.

યો સજ્ઝાયાદિકરણવસેનેવ ચિરં નિસીદિત્વા અપરભાગે નિપન્નો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘નિસિન્નકાલે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા એત્થેવ નિરુદ્ધા’’તિ, અયં નિસિન્ને સમ્પજાનકારી નામ.

યો પન નિપન્નકોવ સજ્ઝાયં કરોન્તો કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિકરોન્તો નિદ્દં ઓક્કમિત્વા અપરભાગે ઉટ્ઠાય ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘સયનકાલે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા એત્થેવ નિરુદ્ધા’’તિ, અયં સુત્તે ચ જાગરિતે ચ સમ્પજાનકારી નામ. કિરિયમયચિત્તાનઞ્હિ અપ્પવત્તં સુત્તં નામ, પવત્તં જાગરિતં નામાતિ.

યો પન ભાસમાનો – ‘‘અયં સદ્દો નામ ઓટ્ઠે ચ પટિચ્ચ દન્તે ચ જિવ્હઞ્ચ તાલુઞ્ચ પટિચ્ચ ચિત્તસ્સ ચ તદનુરૂપં પયોગં પટિચ્ચ જાયતી’’તિ સતો સમ્પજાનો ભાસતિ, ચિરં વા પન કાલં સજ્ઝાયં કત્વા ધમ્મં વા કથેત્વા કમ્મટ્ઠાનં વા પરિવત્તેત્વા પઞ્હં વા વિસ્સજ્જેત્વા અપરભાગે તુણ્હીભૂતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘‘ભાસિતકાલે ઉપ્પન્ના રૂપારૂપધમ્મા એત્થેવ નિરુદ્ધા’’તિ અયં ભાસિતે સમ્પજાનકારી નામ.

યો તુણ્હીભૂતો ચિરં ધમ્મં વા કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિકત્વા અપરભાગે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘તુણ્હીભૂતકાલે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા એત્થેવ નિરુદ્ધા’’તિ. ઉપાદારૂપપવત્તિયા સતિ ભાસતિ નામ, અસતિ તુણ્હી ભવતિ નામાતિ, અયં તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી નામાતિ. એવમેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં તસ્સ વસેન સમ્પજાનકારિતા વેદિતબ્બા. ઇમસ્મિં સુત્તે સતિપટ્ઠાનમિસ્સકસમ્પજઞ્ઞં પુબ્બભાગં કથિતં.

૩. ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૩૬૯. તતિયે એવમેવ પનિધેકચ્ચેતિ સો કિર ભિક્ખુ કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા ઇતો ચિતો ચ આહિણ્ડતિ, કાયવિવેકં નાનુયુઞ્જતિ. તેન નં ભગવા નિગ્ગણ્હન્તો એવમાહ. તસ્માતિ યસ્મા સંખિત્તેન દેસનં યાચસિ, તસ્મા. દિટ્ઠીતિ કમ્મસ્સકતાદિટ્ઠિ.

૪. સાલસુત્તવણ્ણના

૩૭૦. ચતુત્થે ધમ્મવિનયોતિ ધમ્મોતિ વા વિનયોતિ વા ઉભયમેતં સત્થુસાસનસ્સેવ નામં. સમાદપેતબ્બાતિ ગણ્હાપેતબ્બા. એકોદિભૂતાતિ ખણિકસમાધિના એકગ્ગભૂતા. સમાહિતા એકગ્ગચિત્તાતિ ઉપચારપ્પનાવસેન સમ્મા ઠપિતચિત્તા ચ એકગ્ગચિત્તા ચ. ઇમસ્મિં સુત્તે નવકભિક્ખૂહિ ચેવ ખીણાસવેહિ ચ ભાવિતસતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગા, સત્તહિ સેખેહિ ભાવિતા મિસ્સકા.

૬. સકુણગ્ઘિસુત્તવણ્ણના

૩૭૨. છટ્ઠે સકુણગ્ઘીતિ સકુણં હનતીતિ સકુણગ્ઘિ, સેનસ્સેતં અધિવચનં. સહસા અજ્ઝપત્તાતિ લોભસાહસેન પત્તા. અલક્ખિકાતિ નિસ્સિરિકા. અપ્પપુઞ્ઞાતિ પરિત્તપુઞ્ઞા. સચેજ્જ મયન્તિ સચે અજ્જ મયં. નઙ્ગલકટ્ઠકરણન્તિ નઙ્ગલેન કસિકરણં, અધુના કટ્ઠં ખેત્તટ્ઠાનન્તિ અત્થો. લેડ્ડુટ્ઠાનન્તિ લેડ્ડૂનં ઠાનં. સંવદમાનાતિ સમ્મા વદમાના, અત્તનો બલસ્સ સુટ્ઠુ વણ્ણં વદમાનાતિ અત્થો. મહન્તં લેડ્ડું અભિરુહિત્વાતિ ઉદ્ધનસણ્ઠાનેન ઠિતેસુ તીસુ લેડ્ડૂસુ ‘‘ઇતો સેને આગચ્છન્તે ઇતો નિક્ખમિસ્સામિ, ઇતો આગચ્છન્તે ઇતો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા તેસુ એકં લેડ્ડું અભિરુહિત્વા અટ્ઠાસિ અવદમાનો. સન્નય્હાતિ ખુરપ્પં સન્નય્હમાનો વિય સન્નય્હિત્વા સુટ્ઠુ ઠપેત્વા. બહુઆગતો ખો મ્યાયન્તિ ‘‘મય્હં અત્થાય અયં બહુતં ઠાનં આગતો, અપ્પં અવસિટ્ઠં, ઇદાનિ મં ગણ્હિસ્સતી’’તિ ઞત્વા દારુગુળો વિય વિનિવત્તિત્વા તસ્સેવ લેડ્ડુસ્સ અન્તરે પચ્ચુપાદિ, પટિપન્નો પવિટ્ઠોતિ અત્થો. ઉરં પચ્ચતાળેસીતિ ‘‘એકપ્પહારેનેવ લાપસ્સ સીસં છિન્દિત્વા ગહેસ્સામી’’તિ પક્ખન્દત્તા વેગં સન્ધારેતું અસક્કોન્તો તસ્મિં લેડ્ડુસ્મિં ઉરં પતાળેસિ. તાવદેવસ્સ હદયમંસં ફાલિયિત્થ. અથ લાપો ‘‘દિટ્ઠા વત સત્તુનો પિટ્ઠી’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠો તસ્સ હદયે અપરાપરં ચઙ્કમિ.

૭. મક્કટસુત્તવણ્ણના

૩૭૩. સત્તમે દુગ્ગાતિ દુગ્ગમા. ચારીતિ સઞ્ચારો. લેપં ઓડ્ડેન્તીતિ વટરુક્ખખીરાદીહિ યોજેત્વા લેપં કરોન્તિ, તં મક્કટાનં ધુવગમનટ્ઠાનન્તિ સલ્લક્ખેત્વા રુક્ખસાખાદીસુ ઠપેન્તિ. પઞ્ચોડ્ડિતોતિ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ કાજદણ્ડકં પવેસેત્વા ગહેતબ્બા કાજસિક્કા વિય ઓડ્ડિતો. થુનં સેતીતિ થુનન્તો સયતિ.

૮. સૂદસુત્તવણ્ણના

૩૭૪. અટ્ઠમે સૂદોતિ ભત્તકારકો. નાનચ્ચયેહીતિ નાનાચયેહિ, નાનાવિધેહીતિ અત્થો. અયમેવ વા પાઠો. અમ્બિલગ્ગેહીતિ અમ્બિલકોટ્ઠાસેહિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ. અભિહરતીતિ ગહણત્થાય હત્થં પસારેતિ. બહું ગણ્હાતીતિ એકગ્ગહણેન બહું ગણ્હન્તોપિ પુનપ્પુનં ગણ્હન્તોપિ બહું ગણ્હતેવ. અભિહારાનન્તિ સતં વા સહસ્સં વા ઉક્ખિપિત્વા અભિહટાનં દાયાનં. ઉપક્કિલેસાતિ પઞ્ચ નીવરણા. નિમિત્તં ન ઉગ્ગણ્હાતીતિ ‘‘ઇમં મે કમ્મટ્ઠાનં અનુલોમં વા ગોત્રભું વા આહચ્ચ ઠિત’’ન્તિ ન જાનાતિ, અત્તનો ચિત્તસ્સ નિમિત્તં ગણ્હિતું ન સક્કોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે પુબ્બભાગવિપસ્સના સતિપટ્ઠાનાવ કથિતા.

૯. ગિલાનસુત્તવણ્ણના

૩૭૫. નવમે બેળુવગામકેતિ વેસાલિયા સમીપે એવંનામકો પાદગામો અત્થિ, તસ્મિં. યથામિત્તન્તિઆદીસુ મિત્તાતિ મિત્તાવ. સન્દિટ્ઠાતિ તત્થ તત્થ સઙ્ગમ્મ દિટ્ઠમત્તા નાતિદળ્હમિત્તા. સમ્ભત્તાતિ સુટ્ઠુ ભત્તા સિનેહવન્તો દળ્હમિત્તા. યેસં યત્થ યત્થ એવરૂપા ભિક્ખૂ અત્થિ, તે તત્થ તત્થ વસ્સં ઉપેથાતિ અત્થો. કસ્મા એવમાહ? તેસં ફાસુવિહારત્થાય. તેસં કિર બેળુવગામકે સેનાસનં નપ્પહોતિ, ભિક્ખાપિ મન્દા. સમન્તા વેસાલિયા પન બહૂનિ સેનાસનાનિ, ભિક્ખાપિ સુલભા. તસ્મા એવમાહ.

અથ કસ્મા ‘‘યથાસુખં ગચ્છથા’’તિ ન વિસ્સજ્જેસિ? તેસં અનુકમ્પાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અહં દસમાસમત્તં ઠત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામિ. સચે ઇમે દૂરં ગચ્છિસ્સન્તિ, મં પરિનિબ્બાનકાલે દટ્ઠું ન સક્ખિસ્સન્તિ. અથ નેસં ‘સત્થા પરિનિબ્બાયન્તો અમ્હાકં સતિમત્તમ્પિ ન અદાસિ. સચે જાનેય્યામ, ન એવં દૂરે વસેય્યામા’તિ વિપ્પટિસારો ભવેય્ય. વેસાલિયા સમન્તા પન વસ્સં વસન્તા માસસ્સ અટ્ઠ વારે આગન્ત્વા ધમ્મં સુણિસ્સન્તિ, સુગતોવાદં લભિસ્સન્તી’’તિ ન વિસ્સજ્જેસિ.

ખરોતિ ફરુસો. આબાધોતિ વિસભાગરોગો. બાળ્હાતિ બલવતિયો. મારણન્તિકાતિ મરણન્તં મરણસન્તિકં પાપનસમત્થા. સતો સમ્પજાનો અધિવાસેસીતિ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા અધિવાસેસિ. અવિહઞ્ઞમાનોતિ વેદનાનુવત્તનવસેન અપરાપરં પરિવત્તનં અકરોન્તો અપીળિયમાનો અદુક્ખિયમાનો ચ અધિવાસેસિ. અનામન્તેત્વાતિ અજાનાપેત્વા. અનપલોકેત્વાતિ અજાનાપેત્વાવ ઓવાદાનુસાસનિં અદત્વાતિ વુત્તં હોતિ. વીરિયેનાતિ પુબ્બભાગવીરિયેન ચેવ ફલસમાપત્તિવીરિયેન ચ. પટિપણામેત્વાતિ વિક્ખમ્ભેત્વા. જીવિતસઙ્ખારન્તિ એત્થ જીવિતમ્પિ જીવિતસઙ્ખારો. યેન જીવિતં સઙ્ખરીયતિ છિજ્જમાનં ઘટેત્વા ઠપીયતિ, સો ફલસમાપત્તિધમ્મોપિ જીવિતસઙ્ખારો. સો ઇધ અધિપ્પેતો. અધિટ્ઠાયાતિ અધિટ્ઠહિત્વા પવત્તેત્વા જીવિતઠપનસમત્થં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જેય્યન્તિ અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો.

કિં પન ભગવા ઇતો પુબ્બે ફલસમાપત્તિં ન સમાપજ્જતીતિ? સમાપજ્જતિ. સા પન ખણિકસમાપત્તિ. ખણિકસમાપત્તિ ચ અન્તોસમાપત્તિયંયેવ વેદનં વિક્ખમ્ભેતિ, સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતમત્તસ્સ કટ્ઠપાતેન વા કઠલપાતેન વા છિન્નસેવાલો વિય ઉદકં, પુન સરીરં વેદના અજ્ઝોત્થરતિ. યા પન રૂપસત્તકં અરૂપસત્તકઞ્ચ નિગ્ગુમ્બં નિજ્જટં કત્વા મહાવિપસ્સનાવસેન સમાપન્ના સમાપત્તિ, સા સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભેતિ. યથા નામ પુરિસેન પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ સુટ્ઠુ અપબ્યુળ્હસેવાલો ચિરેન ઉદકં ઓત્થરતિ, એવમેવ તતો વુટ્ઠિતસ્સ ચિરેન વેદના ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ભગવા તંદિવસં મહાબોધિપલ્લઙ્કે અભિનવં વિપસ્સનં પટ્ઠપેન્તો વિય રૂપસત્તકં અરૂપસત્તકઞ્ચ નિગ્ગુમ્બં નિજ્જટં કત્વા ચુદ્દસહાકારેહિ સન્નેત્વા મહાવિપસ્સનાય વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા ‘‘દસમાસે મા ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ સમાપત્તિં સમાપજ્જિ, સમાપત્તિવિક્ખમ્ભિતા વેદના દસ માસે ન ઉપ્પજ્જિયેવ.

ગિલાના વુટ્ઠિતોતિ ગિલાનો હુત્વા પુન વુટ્ઠિતો. મધુરકજાતો વિયાતિ સઞ્જાતગરુભાવો સઞ્જાતથદ્ધભાવો સૂલે ઉત્તાસિતપુરિસો વિય. ન પક્ખાયન્તીતિ ન પકાસન્તિ, નાનાકારતો ન ઉપટ્ઠહન્તિ. ધમ્માપિ મં નપ્પટિભન્તીતિ સતિપટ્ઠાનધમ્મા મય્હં પાકટા ન હોન્તીતિ દીપેતિ. તન્તિધમ્મા પન થેરસ્સ સુપ્પગુણા. ન ઉદાહરતીતિ પચ્છિમઓવાદં ન દેતિ, તં સન્ધાય વદતિ.

અનન્તરં અબાહિરન્તિ ધમ્મવસેન વા પુગ્ગલવસેન વા ઉભયં અકત્વા. ‘‘એત્તકં ધમ્મં પરસ્સ ન દેસેસ્સામી’’તિ હિ ચિન્તેન્તો ધમ્મં અબ્ભન્તરં કરોતિ નામ, ‘‘એત્તકં પરસ્સ દેસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો બાહિરં કરોતિ નામ. ‘‘ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ દેસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો પન પુગ્ગલં અબ્ભન્તરં કરોતિ નામ, ‘‘ઇમસ્સ ન દેસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો પુગ્ગલં બાહિરં કરોતિ નામ. એવં અકત્વા દેસિતોતિ અત્થો. આચરિયમુટ્ઠીતિ યથા બાહિરકાનં આચરિયમુટ્ઠિ નામ હોતિ, દહરકાલે કસ્સચિ અકથેત્વા પચ્છિમકાલે મરણમઞ્ચે નિપન્ના પિયમનાપસ્સ અન્તેવાસિકસ્સ કથેન્તિ, એવં તથાગતસ્સ ‘‘ઇદં મહલ્લકકાલે પચ્છિમઠાને કથેસ્સામી’’તિ મુટ્ઠિં કત્વા પરિહરિત્વા ઠપિતં કિઞ્ચિ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

અહં ભિક્ખુસઙ્ઘન્તિ અહમેવ ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામીતિ વા, મમુદ્દેસિકોતિ અહં ઉદ્દિસિતબ્બટ્ઠેન ઉદ્દેસો અસ્સાતિ મમુદ્દેસિકો, મમેવ ઉદ્દિસ્સિત્વા મં પચ્ચાસીસમાનો ભિક્ખુસઙ્ઘો હોતુ મમ અચ્ચયેન મા વા અહોસિ, યં વા તં વા હોતૂતિ ઇતિ વા પન યસ્સ અસ્સાતિ અત્થો. ન એવં હોતીતિ બોધિપલ્લઙ્કેયેવ ઇસ્સામચ્છેરાનં વિગતત્તા એવં ન હોતિ. સ કિન્તિ સો કિં. આસીતિકોતિ અસીતિસંવચ્છરિકો, ઇદં પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તભાવદીપનત્થં વુત્તં. વેઠમિસ્સકેનાતિ બાહબન્ધચક્કબન્ધાદિના પટિસઙ્ખરણેન વેઠમિસ્સકેન. મઞ્ઞેતિ જરસકટં વિય વેઠમિસ્સકેન મઞ્ઞે યાપેતિ, અરહત્તફલવેઠનેન ચતુઇરિયાપથકપ્પનં તથાગતસ્સ હોતીતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ તમત્થં પકાસેન્તો યસ્મિં આનન્દ સમયેતિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપનિમિત્તાદીનં. એકચ્ચાનં વેદનાનન્તિ લોકિયાનં વેદનાનં. તસ્માતિહાનન્દાતિ યસ્મા ઇમિના ફલસમાપત્તિવિહારેન ફાસુ હોતિ, તસ્મા તુમ્હેપિ તદત્થાય એવં વિહરથાતિ દસ્સેતિ. અત્તદીપાતિ મહાસમુદ્દગતા દીપં વિય અત્તાનં દીપં પતિટ્ઠં કત્વા વિહરથ. અત્તસરણાતિ અત્તગતિકાવ હોથ, મા અઞ્ઞગતિકા. ધમ્મદીપધમ્મસરણપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ધમ્મોતિ નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો વેદિતબ્બો. તમતગ્ગેતિ તમઅગ્ગે, મજ્ઝે ત-કારો પદસન્ધિવસેન વુત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમે અગ્ગતમાતિ તમતગ્ગાતિ. એવં સબ્બં તમસોતં છિન્દિત્વા અતિવિય અગ્ગે ઉત્તમભાવે એતે, આનન્દ, મમ ભિક્ખૂ ભવિસ્સન્તિ, તેસં અગ્ગે ભવિસ્સન્તિ. યે કેચિ સિક્ખાકામા, સબ્બેસં તેસં ચતુસતિપટ્ઠાનગોચરાવ ભિક્ખૂ અગ્ગે ભવિસ્સન્તીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં ગણ્હીતિ.

૧૦. ભિક્ખુનુપસ્સયસુત્તવણ્ણના

૩૭૬. દસમે તેનુપસઙ્કમીતિ તસ્મિં ઉપસ્સયે કમ્મટ્ઠાનકમ્મિકા ભિક્ખુનિયો અત્થિ, તાસં ઉસ્સુક્કાપેત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સામીતિ ઉપસઙ્કમિ. ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસન્તિ પુબ્બવિસેસતો અપરં ઉળારવિસેસં. તત્થ મહાભૂતપરિગ્ગહો પુબ્બવિસેસો, ઉપાદારૂપપરિગ્ગહો અપરવિસેસો નામ. તથા સકલરૂપપરિગ્ગહો પુબ્બવિસેસો, અરૂપપરિગ્ગહો અપરવિસેસો નામ. રૂપારૂપપરિગ્ગહો પુબ્બવિસેસો, પચ્ચયપરિગ્ગહો અપરવિસેસો નામ સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનં પુબ્બવિસેસો, તિલક્ખણારોપનં અપરવિસેસો નામ. એવં પુબ્બેનાપરં ઉળારવિસેસં જાનાતીતિ અત્થો.

કાયારમ્મણોતિ યં કાયં અનુપસ્સતિ, તમેવ આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ કિલેસપરિળાહો. બહિદ્ધા વા ચિત્તં વિક્ખિપતીતિ બહિદ્ધા વા પુથુત્તારમ્મણે ચિત્તુપ્પાદો વિક્ખિપતિ. કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહિતબ્બન્તિ એવં કિલેસપરિળાહે ચ લીનત્તે ચ બહિદ્ધાવિક્ખેપે ચ ઉપ્પન્ને કિલેસાનુરઞ્જિતેન ન વત્તિતબ્બં, કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે પસાદાવહે બુદ્ધાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ઠાને કમ્મટ્ઠાનચિત્તં ઠપેતબ્બં. ચિત્તં સમાધિયતીતિ આરમ્મણે સમ્મા આધિયતિ સુટ્ઠુ ઠપિતં ઠપિયતિ. પટિસંહરામીતિ પસાદનીયટ્ઠાનતો પટિસંહરામિ, મૂલકમ્મટ્ઠાનાભિમુખંયેવ નં કરોમીતિ અત્થો. સો પટિસંહરતિ ચેવાતિ મૂલકમ્મટ્ઠાનાભિમુખઞ્ચ પેસેતિ. ન ચ વિતક્કેતિ ન ચ વિચારેતીતિ કિલેસવિતક્કં ન વિતક્કેતિ, કિલેસવિચારં ન વિચારેતિ. અવિતક્કોમ્હિ અવિચારોતિ કિલેસવિતક્કવિચારેહિ અવિતક્કાવિચારો. અજ્ઝત્તં સતિમા સુખમસ્મીતિ ગોચરજ્ઝત્તે પવત્તાય સતિયા ‘‘સતિમાહમસ્મિ સુખિતો ચા’’તિ પજાનાતિ.

એવં ખો, આનન્દ, પણિધાય ભાવના હોતીતિ એવં, આનન્દ, ઠપેત્વા ભાવના હોતિ. ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો યથા નામ પુરિસસ્સ મહન્તં ઉચ્છુભારં ઉક્ખિપિત્વા યન્તસાલં નેન્તસ્સ કિલન્તકિલન્તકાલે ભૂમિયં ઠપેત્વા ઉચ્છુખણ્ડં ખાદિત્વા પુન ઉક્ખિપિત્વા ગમનં હોતિ; એવમેવ અરહત્તં પાપુણિતું ઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનસ્સ કાયપરિળાહાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તં કમ્મટ્ઠાનં ઠપેત્વા બુદ્ધગુણાદિઅનુસ્સરણેન ચિત્તં પસાદેત્વા કમ્મનિયં કત્વા ભાવના પવત્તા, તસ્મા ‘‘પણિધાય ભાવના હોતી’’તિ વુત્તં. તસ્સ પન પુરિસસ્સ ઉચ્છુભારં યન્તસાલં નેત્વા પીળેત્વા રસપાનં વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેત્વા અરહત્તં પત્તસ્સ ફલસમાપત્તિસુખાનુભવનં વેદિતબ્બં.

બહિદ્ધાતિ મૂલકમ્મટ્ઠાનં પહાય બહિ અઞ્ઞસ્મિં આરમ્મણે. અપ્પણિધાયાતિ અટ્ઠપેત્વા. અથ પચ્છા પુરે અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિતન્તિ પજાનાતીતિ એત્થ કમ્મટ્ઠાનવસેન વા સરીરવસેન વા દેસનાવસેન વા અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્થ કમ્મટ્ઠાને તાવ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અભિનિવેસો પુરે નામ, અરહત્તં પચ્છા નામ. તત્થ યો ભિક્ખુ મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કિલેસપરિળાહસ્સ વા લીનત્તસ્સ વા બહિદ્ધાવિક્ખેપસ્સ વા ઉપ્પજ્જિતું ઓકાસં અદેન્તો સુદન્તગોણે યોજેત્વા સારેન્તો વિય ચતુરસ્સચ્છિદ્દે સુતચ્છિતં ચતુરસ્સઘટિકં પક્ખિપન્તો વિય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અતિટ્ઠન્તો અલગ્ગન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ, સો પુરેસઙ્ખાતસ્સ કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસસ્સ પચ્છાસઙ્ખાતસ્સ અરહત્તસ્સ ચ વસેન પચ્છા પુરે અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિતન્તિ પજાનાતિ નામ.

સરીરે પન પાદઙ્ગુલીનં અગ્ગપબ્બાનિ પુરે નામ, સીસકટાહં પચ્છા નામ. તત્થ યો ભિક્ખુ પાદઙ્ગુલીનં અગ્ગપબ્બઅટ્ઠિકેસુ અભિનિવિસિત્વા બ્યાભઙ્ગિયા યવકલાપં મોચેન્તો વિય વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદવસેન અટ્ઠીનિ પરિગ્ગણ્હન્તો અન્તરા કિલેસપરિળાહાદીનં ઉપ્પત્તિં વારેત્વા યાવ સીસકટાહા ભાવનં પાપેતિ, સો પુરેસઙ્ખાતાનં અગ્ગપાદઙ્ગુલિપબ્બાનં પચ્છાસઙ્ખાતસ્સ સીસકટાહસ્સ ચ વસેન પચ્છા પુરે અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિતન્તિ પજાનાતિ નામ.

દેસનાયપિ દ્વત્તિંસાકારદેસનાય કેસા પુરે નામ, મત્થલુઙ્ગં પચ્છા નામ. તત્થ યો ભિક્ખુ કેસેસુ અભિનિવિસિત્વા વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસવસેન કેસાદયો પરિગ્ગણ્હન્તો અન્તરા કિલેસપરિળાહાદીનં ઉપ્પત્તિં વારેત્વા યાવ મત્થલુઙ્ગા ભાવનં પાપેતિ. સો પુરેસઙ્ખાતાનં કેસાનં પચ્છાસઙ્ખાતસ્સ મત્થલુઙ્ગસ્સ ચ વસેન પચ્છા પુરે અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિતન્તિ પજાનાતિ નામ.

એવં ખો, આનન્દ, અપ્પણિધાય ભાવના હોતીતિ એવં, આનન્દ, અટ્ઠપેત્વા ભાવના હોતિ. ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો યથા નામ પુરિસસ્સ ગુળભારં લભિત્વા અત્તનો ગામં અતિહરન્તસ્સ અન્તરા અટ્ઠપેત્વાવ ઉચ્ચઙ્ગે પક્ખિત્તાનિ ગુળખણ્ડાદીનિ ખાદનીયાનિ ખાદન્તસ્સ અત્તનો ગામેયેવ ઓતરણં હોતિ, એવમેવ અરહત્તં પાપુણિતું આરદ્ધભાવનસ્સ કાયપરિળાહાદીનં ઉપ્પત્તિં વારેત્વા કમ્મટ્ઠાનભાવના પવત્તા, તસ્મા ‘‘અપ્પણિધાય ભાવના’’તિ વુત્તા. તસ્સ પન પુરિસસ્સ તં ગુળભારં અત્તનો ગામં નેત્વા ઞાતીહિ સદ્ધિં પરિભોગો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેત્વા અરહત્તં પત્તસ્સ ફલસમાપત્તિસુખાનુભવનં વેદિતબ્બં. ઇમસ્મિં સુત્તે પુબ્બભાગવિપસ્સના કથિતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

અમ્બપાલિવગ્ગો પઠમો.