૧. પઠમવિહારસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં પટિસલ્લીયિતુન્તિ અહં, ભિક્ખવે, એકં અડ્ઢમાસં પટિસલ્લીયિતું નિલીયિતું એકોવ હુત્વા વિહરિતું ઇચ્છામીતિ અત્થો. નમ્હિ કેનચિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેનાતિ યો અત્તના પયુત્તવાચં અકત્વા મમત્થાય સદ્ધેસુ કુલેસુ પટિયત્તં પિણ્ડપાતં નીહરિત્વા મય્હં ઉપનામેય્ય, તં પિણ્ડપાતનીહારકં એકં ભિક્ખું ઠપેત્વા નમ્હિ અઞ્ઞેન કેનચિ ભિક્ખુના વા ગહટ્ઠેન વા ઉપસઙ્કમિતબ્બોતિ.

કસ્મા પન એવમાહાતિ? તસ્મિં કિર અડ્ઢમાસે વિનેતબ્બો સત્તો નાહોસિ. અથ સત્થા – ‘‘ઇમં અડ્ઢમાસં ફલસમાપત્તિસુખેનેવ વીતિનામેસ્સામિ, ઇતિ મય્હઞ્ચેવ સુખવિહારો ભવિસ્સતિ, અનાગતે ચ પચ્છિમા જનતા ‘સત્થાપિ ગણં વિહાય એકકો વિહાસિ, કિમઙ્ગં પન મય’ન્તિ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જિસ્સતિ, તદસ્સા ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ ઇમિના કારણેન એવમાહ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા એકં ભિક્ખું અદાસિ. સો પાતોવ ગન્ધકુટિપરિવેણસમ્મજ્જનમુખોદકદન્તકટ્ઠદાનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ તસ્મિં ખણે કત્વા અપગચ્છતિ.

યેન સ્વાહન્તિ યેન સો અહં. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમંયેવ એકૂનપઞ્ઞાસદિવસબ્ભન્તરે. વિહરામીતિ ઇદં અતીતત્થે વત્તમાનવચનં. તસ્સ પદેસેન વિહાસિન્તિ તસ્સ પઠમાભિસમ્બુદ્ધવિહારસ્સ પદેસેન. તત્થ પદેસો નામ ખન્ધપદેસો આયતનધાતુસચ્ચઇન્દ્રિયપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનઝાનનામરૂપપદેસો ધમ્મપદેસોતિ નાનાવિધો. તં સબ્બમ્પિ સન્ધાય – ‘‘તસ્સ પદેસેન વિહાસિ’’ન્તિ આહ. ભગવા હિ પઠમબોધિયં એકૂનપઞ્ઞાસદિવસબ્ભન્તરે યથા નામ પત્તરજ્જો રાજા અત્તનો વિભવસારદસ્સનત્થં તં તં ગબ્ભં વિવરાપેત્વા સુવણ્ણરજતમુત્તામણિઆદીનિ રતનાનિ પચ્ચવેક્ખન્તો વિહરેય્ય, એવમેવ પઞ્ચક્ખન્ધે નિપ્પદેસે કત્વા સમ્મસન્તો પચ્ચવેક્ખન્તો વિહાસિ. ઇમસ્મિં પન અડ્ઢમાસે તેસં ખન્ધાનં પદેસં વેદનાક્ખન્ધમેવ પચ્ચવેક્ખન્તો વિહાસિ. તસ્સ ‘‘ઇમે સત્તા એવરૂપં નામ સુખં પટિસંવેદેન્તિ, એવરૂપં દુક્ખ’’ન્તિ ઓલોકયતો યાવ ભવગ્ગા પવત્તા સુખવેદના, યાવ અવીચિતો પવત્તા દુક્ખવેદના, સબ્બા સબ્બાકારેન ઉપટ્ઠાસિ. અથ નં ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિત’’ન્તિઆદિના નયેન પરિગ્ગણ્હન્તો વિહાસિ.

તથા પઠમબોધિયં દ્વાદસાયતનાનિ નિપ્પદેસાનેવ કત્વા વિહાસિ, ઇમસ્મિં પન અડ્ઢમાસે તેસં આયતનાનં પદેસં વેદનાવસેન ધમ્માયતનેકદેસં, ધાતૂનં પદેસં વેદનાવસેન ધમ્મધાતુએકદેસં, સચ્ચાનં પદેસં વેદનાક્ખન્ધવસેનેવ દુક્ખસચ્ચેકદેસં, પચ્ચયાનં પદેસં ફસ્સપચ્ચયા વેદનાવસેન પચ્ચયેકદેસં ઝાનાનં પદેસં વેદનાવસેનેવ ઝાનઙ્ગેકદેસં, નામરૂપાનં પદેસં વેદનાવસેનેવ નામેકદેસં પચ્ચવેક્ખન્તો વિહાસિ. પઠમબોધિયઞ્હિ એકૂનપઞ્ઞાસદિવસબ્ભન્તરે કુસલાદિધમ્મે નિપ્પદેસે કત્વા અનન્તનયાનિ સત્ત પકરણાનિ પચ્ચવેક્ખન્તો વિહાસિ. ઇમસ્મિં પન અડ્ઢમાસે સબ્બધમ્માનં પદેસં વેદનાત્તિકમેવ પચ્ચવેક્ખન્તો વિહાસિ. તસ્મિં તસ્મિં ઠાને સા સા ચ વિહારસમાપત્તિ વેદનાનુભાવેન જાતા.

ઇદાનિ યેનાકારેન વિહાસિ, તં દસ્સેન્તો મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયાપીતિઆદિમાહ. તત્થ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયાપીતિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તા વેદનાપિ વટ્ટતિ. દિટ્ઠિં ઉપનિસ્સયં કત્વા ઉપ્પન્ના કુસલાકુસલવેદનાપિ વટ્ટતિ વિપાકવેદનાપિ. તત્થ મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્પયુત્તા અકુસલાવ હોતિ, દિટ્ઠિં પન ઉપનિસ્સાય કુસલાપિ ઉપ્પજ્જન્તિ અકુસલાપિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકા હિ દિટ્ઠિં ઉપનિસ્સાય પક્ખદિવસેસુ યાગુભત્તાદીનિ દેન્તિ, અદ્ધિકાદીનં વટ્ટં પટ્ઠપેન્તિ, ચતુમહાપથે સાલં કરોન્તિ, પોક્ખરણિઞ્ચ ખણાપેન્તિ, દેવકુલાદીસુ માલાગચ્છં રોપેન્તિ, નદીવિદુગ્ગાદીસુ સેતું અત્થરન્તિ, વિસમં સમં કરોન્તિ, ઇતિ નેસં કુસલવેદના ઉપ્પજ્જતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિં પન નિસ્સાય સમ્માદિટ્ઠિકે અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ, વધબન્ધનાદીનિ કરોન્તિ, પાણં વધિત્વા દેવતાનં ઉપહારં ઉપહરન્તિ, ઇતિ નેસં અકુસલવેદના ઉપ્પજ્જતિ. વિપાકવેદના પન ભવન્તરગતાનંયેવ હોતિ.

સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયાતિ એત્થાપિ સમ્માદિટ્ઠિસમ્પયુત્તા વેદનાપિ વટ્ટતિ, સમ્માદિટ્ઠિં ઉપનિસ્સયં કત્વા ઉપ્પન્ના કુસલાકુસલવેદનાપિ વિપાકવેદનાપિ. તત્થ સમ્માદિટ્ઠિસમ્પયુત્તા કુસલાવ હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિં પન ઉપનિસ્સાય બુદ્ધપૂજં દીપમાલં મહાધમ્મસ્સવનં અપ્પતિટ્ઠિતે દિસાભાગે ચેતિયપતિટ્ઠાપનન્તિ એવમાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તિ, ઇતિ નેસં કુસલા વેદના ઉપ્પજ્જતિ. સમ્માદિટ્ઠિંયેવ નિસ્સાય મિચ્છાદિટ્ઠિકે અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ, અત્તાનં ઉક્કંસેન્તિ, પરં વમ્ભેન્તિ, ઇતિ નેસં અકુસલવેદના ઉપ્પજ્જતિ. વિપાકવેદના પન ભવન્તરગતાનંયેવ હોતિ. મિચ્છાસઙ્કપ્પપચ્ચયાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. છન્દપચ્ચયાતિઆદીસુ પન છન્દપચ્ચયા અટ્ઠલોભસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા વેદના વેદિતબ્બા, વિતક્કપચ્ચયા પઠમજ્ઝાનવેદનાવ. સઞ્ઞા પચ્ચયા ઠપેત્વા પઠમજ્ઝાનં સેસા છ સઞ્ઞાસમાપત્તિવેદના.

છન્દો ચ અવૂપસન્તોતિઆદીસુ તિણ્ણં અવૂપસમે અટ્ઠલોભસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા વેદના હોતિ, છન્દમત્તસ્સ વૂપસમે પઠમજ્ઝાનવેદનાવ. છન્દવિતક્કાનં વૂપસમે દુતિયજ્ઝાનાદિવેદના અધિપ્પેતા, તિણ્ણમ્પિ વૂપસમે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવેદના. અપ્પત્તસ્સ પત્તિયાતિ અરહત્તફલસ્સ પત્તત્થાય. અત્થિ આયામન્તિ અત્થિ વીરિયં. તસ્મિમ્પિ ઠાને અનુપ્પત્તેતિ તસ્સ વીરિયારમ્ભસ્સ વસેન તસ્સ અરહત્તફલસ્સ કારણે અનુપ્પત્તે. તપ્પચ્ચયાપિ વેદયિતન્તિ અરહત્તસ્સ ઠાનપચ્ચયા વેદયિતં. એતેન ચતુમગ્ગસહજાતા નિબ્બત્તિતલોકુત્તરવેદનાવ ગહિતા.