૯. સમ્માદિટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૮૯. એવં મે સુતન્તિ સમ્માદિટ્ઠિસુત્તં. તત્થ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ, આવુસો, વુચ્ચતિ, કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો’’તિ વા ‘‘કતમં પનાવુસો, અકુસલ’’ન્તિ વા એવં યત્તકા થેરેન પુચ્છા વુત્તા, સબ્બા કથેતુકમ્યતા પુચ્છા એવ.

તત્થ યસ્મા જાનન્તાપિ સમ્માદિટ્ઠીતિ વદન્તિ અજાનન્તાપિ બાહિરકાપિ સાસનિકાપિ અનુસ્સવાદિવસેનાપિ અત્તપચ્ચક્ખેનાપિ, તસ્મા તં બહૂનં વચનં ઉપાદાય દ્વિક્ખત્તું આમસન્તો ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ, આવુસો, વુચ્ચતી’’તિ આહ. અયઞ્હિ એત્થ અધિપ્પાયો, અપરેહિપિ સમ્માદિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ, અથાપરેહિપિ સમ્માદિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ, સ્વાયં એવં વુચ્ચમાનો અત્થઞ્ચ લક્ખણઞ્ચ ઉપાદાય કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, અરિયસાવકો સમ્માદિટ્ઠિ હોતીતિ. તત્થ સમ્માદિટ્ઠીતિ સોભનાય પસત્થાય ચ દિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. યદા પન ધમ્મેયેવ અયં સમ્માદિટ્ઠિસદ્દો વત્તતિ, તદાસ્સ સોભના પસત્થા ચ દિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

સા ચાયં સમ્માદિટ્ઠિ દુવિધા હોતિ લોકિયા લોકુત્તરાતિ. તત્થ કમ્મસ્સકતાઞાણં સચ્ચાનુલોમિકઞાણઞ્ચ લોકિયા સમ્માદિટ્ઠિ, સઙ્ખેપતો વા સબ્બાપિ સાસવા પઞ્ઞા. અરિયમગ્ગફલસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા લોકુત્તરા સમ્માદિટ્ઠિ. પુગ્ગલો પન તિવિધો હોતિ પુથુજ્જનો સેક્ખો અસેક્ખો ચ. તત્થ પુથુજ્જનો દુવિધો હોતિ બાહિરકો સાસનિકો ચ. તત્થ બાહિરકો કમ્મવાદી કમ્મસ્સકતાદિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ, નો સચ્ચાનુલોમિકાય અત્તદિટ્ઠિપરામાસકત્તા. સાસનિકો દ્વીહિપિ. સેક્ખો નિયતાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠિ. અસેક્ખો અસેક્ખાય. ઇધ પન નિયતાય નિય્યાનિકાય લોકુત્તરકુસલસમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ અધિપ્પેતો. તેનેવાહ ‘‘ઉજુગતાસ્સ દિટ્ઠિ ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો આગતો ઇમં સદ્ધમ્મ’’ન્તિ, લોકુત્તરકુસલસમ્માદિટ્ઠિયેવ હિ અન્તદ્વયમનુપગમ્મ ઉજુભાવેન ગતત્તા, કાયવઙ્કાદીનિ ચ સબ્બવઙ્કાનિ સમુચ્છિન્દિત્વા ગતત્તા ઉજુગતા હોતિ, તાયેવ ચ દિટ્ઠિયા સમન્નાગતો નવપ્પકારેપિ લોકુત્તરધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન અચલપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ, સબ્બદિટ્ઠિગહનાનિ ચ વિનિબ્બેઠેન્તો સબ્બકિલેસે પજહન્તો જાતિસંસારા નિક્ખમન્તો પટિપત્તિં પરિનિટ્ઠપેન્તો અરિયેન મગ્ગેન આગતો ઇમં સમ્બુદ્ધપ્પવેદિતં અમતોગધં નિબ્બાનસઙ્ખાતં સદ્ધમ્મન્તિ વુચ્ચતિ.

યતો ખોતિ કાલપરિચ્છેદવચનમેતં, યસ્મિં કાલેતિ વુત્તં હોતિ. અકુસલઞ્ચ પજાનાતીતિ દસાકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતં અકુસલઞ્ચ પજાનાતિ, નિરોધારમ્મણાય પજાનનાય કિચ્ચવસેન ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ પટિવિજ્ઝન્તો અકુસલં પજાનાતિ. અકુસલમૂલઞ્ચ પજાનાતીતિ તસ્સ મૂલપચ્ચયભૂતં અકુસલમૂલઞ્ચ પજાનાતિ, તેનેવ પકારેન ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ પટિવિજ્ઝન્તો. એસ નયો કુસલઞ્ચ કુસલમૂલઞ્ચાતિ એત્થાપિ. યથા ચેત્થ, એવં ઇતો પરેસુ સબ્બવારેસુ કિચ્ચવસેનેવ વત્થુપજાનના વેદિતબ્બા. એત્તાવતાપીતિ એત્તકેન ઇમિના અકુસલાદિપ્પજાનનેનાપિ. સમ્માદિટ્ઠિ હોતીતિ વુત્તપ્પકારાય લોકુત્તરસમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ. ઉજુગતાસ્સ…પે… ઇમં સદ્ધમ્મન્તિ એત્તાવતા સંખિત્તદેસના નિટ્ઠિતા હોતિ. દેસનાયેવ ચેસા સંખિત્તા, તેસં પન ભિક્ખૂનં વિત્થારવસેનેવ સમ્મામનસિકારપ્પટિવેધો વેદિતબ્બો.

દુતિયવારે પન દેસનાપિ વિત્થારેન મનસિકારપ્પટિવેધોપિ વિત્થારેનેવ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તત્થ ‘‘સંખિત્તદેસનાય દ્વે હેટ્ઠિમમગ્ગા, વિત્થારદેસનાય દ્વે ઉપરિમમગ્ગા કથિતા’’તિ ભિક્ખૂ આહંસુ વિત્થારદેસનાવસાને ‘‘સબ્બસો રાગાનુસયં પહાયા’’તિઆદિવચનં સમ્પસ્સમાના. થેરો પનાહ ‘‘સંખિત્તદેસનાયપિ ચત્તારો મગ્ગા રાસિતો કથિતા, વિત્થારદેસનાયપી’’તિ. યા ચાયં ઇધ સંખિત્તવિત્થારદેસનાસુ વિચારણા આવિકતા, સા સબ્બવારેસુ ઇધ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. અપુબ્બાનુત્તાનપદવણ્ણનામત્તમેવ હિ ઇતો પરં કરિસ્સામ.

અકુસલકમ્મપથવણ્ણના

તત્થ પઠમવારસ્સ તાવ વિત્થારદેસનાય ‘‘પાણાતિપાતો ખો, આવુસો, અકુસલ’’ન્તિઆદીસુ અકોસલ્લપ્પવત્તિયા અકુસલં વેદિતબ્બં, પરતો વત્તબ્બકુસલપ્પટિપક્ખતો વા. તં લક્ખણતો સાવજ્જદુક્ખવિપાકં સંકિલિટ્ઠં વા. અયં તાવેત્થ સાધારણપદવણ્ણના.

અસાધારણેસુ પન પાણસ્સ અતિપાતો પાણાતિપાતો, પાણવધો પાણઘાતોતિ વુત્તં હોતિ. પાણોતિ ચેત્થ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્મિં પન પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા વધકચેતના પાણાતિપાતો. સો ગુણવિરહિતેસુ તિરચ્છાનગતાદીસુ પાણેસુ ખુદ્દકે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાસરીરે મહાસાવજ્જો. કસ્મા? પયોગમહન્તતાય. પયોગસમત્તેપિ વત્થુમહન્તતાય. ગુણવન્તેસુ મનુસ્સાદીસુ અપ્પગુણે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાગુણે મહાસાવજ્જો. સરીરગુણાનં પન સમભાવે સતિ કિલેસાનં ઉપક્કમાનઞ્ચ મુદુતાય અપ્પસાવજ્જો, તિબ્બતાય મહાસાવજ્જોતિ વેદિતબ્બો. તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ પાણો, પાણસઞ્ઞિતા, વધકચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન મરણન્તિ. છ પયોગા સાહત્થિકો, આણત્તિકો, નિસ્સગ્ગિયો, થાવરો, વિજ્જામયો, ઇદ્ધિમયોતિ. ઇમસ્મિં પનેત્થ વિત્થારીયમાને અતિપપઞ્ચો હોતિ, તસ્મા નં ન વિત્થારયામ, અઞ્ઞઞ્ચ એવરૂપં. અત્થિકેહિ પન સમન્તપાસાદિકં વિનયટ્ઠકથં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૭૨) ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બો.

અદિન્નસ્સ આદાનં અદિન્નાદાનં, પરસ્સ હરણં થેય્યં, ચોરિકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અદિન્નન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, યત્થ પરો યથાકામકારિતં આપજ્જન્તો અદણ્ડારહો અનુપવજ્જો ચ હોતિ. તસ્મિં પન પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. તં હીને પરસન્તકે અપ્પસાવજ્જં, પણીતે મહાસાવજ્જં. કસ્મા? વત્થુપણીતતાય. વત્થુસમત્તે સતિ ગુણાધિકાનં સન્તકે વત્થુસ્મિં મહાસાવજ્જં. તં તં ગુણાધિકં ઉપાદાય તતો તતો હીનગુણસ્સ સન્તકે વત્થુસ્મિં અપ્પસાવજ્જં. તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા, થેય્યચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન હરણન્તિ. છ પયોગા સાહત્થિકાદયોવ. તે ચ ખો યથાનુરૂપં થેય્યાવહારો, પસય્હાવહારો, પટિચ્છન્નાવહારો, પરિકપ્પાવહારો, કુસાવહારોતિ ઇમેસં અવહારાનં વસેન પવત્તાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) વુત્તો.

કામેસુમિચ્છાચારોતિ એત્થ પન કામેસૂતિ મેથુનસમાચારેસુ. મિચ્છાચારોતિ એકન્તનિન્દિતો લામકાચારો. લક્ખણતો પન અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના કામેસુમિચ્છાચારો.

તત્થ અગમનીયટ્ઠાનં નામ પુરિસાનં તાવ માતુરક્ખિતા, પિતુરક્ખિતા, માતાપિતુરક્ખિતા, ભાતુરક્ખિતા, ભગિનિરક્ખિતા, ઞાતિરક્ખિતા, ગોત્તરક્ખિતા, ધમ્મરક્ખિતા, સારક્ખા, સપરિદણ્ડાતિ માતુરક્ખિતાદયો દસ; ધનક્કીતા, છન્દવાસિની, ભોગવાસિની, પટવાસિની, ઓદપત્તકિની, ઓભટચુમ્બટા, દાસી ચ ભરિયા ચ, કમ્મકારી ચ ભરિયા ચ, ધજાહતા, મુહુત્તિકાતિ એતા ચ ધનક્કીતાદયો દસાતિ વીસતિ ઇત્થિયો. ઇત્થીસુ પન દ્વિન્નં સારક્ખાસપરિદણ્ડાનં, દસન્નઞ્ચ ધનક્કીતાદીનન્તિ દ્વાદસન્નં ઇત્થીનં અઞ્ઞે પુરિસા, ઇદં અગમનીયટ્ઠાનં નામ. સો પનેસ મિચ્છાચારો સીલાદિગુણરહિતે અગમનીયટ્ઠાને અપ્પસાવજ્જો, સીલાદિગુણસમ્પન્ને મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા અગમનીયવત્થુ, તસ્મિં સેવનચિત્તં, સેવનપયોગો, મગ્ગેનમગ્ગપ્પટિપત્તિઅધિવાસનન્તિ. એકો પયોગો સાહત્થિકો એવ.

મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જકો વચીપયોગો કાયપયોગો વા. વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદનકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. અપરો નયો મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ. વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં. લક્ખણતો પન અતથં વત્થું તથતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથાવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. સો યમત્થં ભઞ્જતિ, તસ્સ અપ્પતાય અપ્પસાવજ્જો, મહન્તતાય મહાસાવજ્જો. અપિચ ગહટ્ઠાનં અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાય નત્થીતિઆદિનયપ્પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, સક્ખિના હુત્વા અત્થભઞ્જનત્થં વુત્તો મહાસાવજ્જો. પબ્બજિતાનં અપ્પકમ્પિ તેલં વા સપ્પિં વા લભિત્વા હસાધિપ્પાયેન ‘‘અજ્જ ગામે તેલં નદીમઞ્ઞે સન્દતી’’તિ પુરાણકથાનયેન પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, અદિટ્ઠંયેવ પન દિટ્ઠન્તિઆદિના નયેન વદન્તાનં મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા હોન્તિ અતથં વત્થુ, વિસંવાદનચિત્તં, તજ્જો વાયામો, પરસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ. એકો પયોગો સાહત્થિકોવ. સો કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા વાચાય વા વિસંવાદકકિરિયાકરણે દટ્ઠબ્બો. તાય ચે કિરિયાય પરો તમત્થં જાનાતિ, અયં કિરિયાસમુટ્ઠાપિકચેતનાક્ખણેયેવ મુસાવાદકમ્મુના બજ્ઝતિ.

પિસુણા વાચાતિઆદીસુ યાય વાચાય યસ્સ તં વાચં ભાસતિ, તસ્સ હદયે અત્તનો પિયભાવં પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં કરોતિ, સા પિસુણા વાચા. યાય પન અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ ફરુસમ્પિ કરોતિ, સા વાચા સયમ્પિ ફરુસા નેવ કણ્ણસુખા ન હદયસુખા વા, અયં ફરુસા વાચા. યેન સમ્ફં પલપતિ નિરત્થકં, સો સમ્ફપ્પલાપો. તેસં મૂલભૂતા ચેતનાપિ પિસુણાવાચાદિનામમેવ લભતિ, સા એવ ચ ઇધ અધિપ્પેતાતિ. તત્થ સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ પરેસં વા ભેદાય અત્તનો પિયકમ્યતાય વા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પિસુણા વાચા. સા યસ્સ ભેદં કરોતિ, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા ચત્તારો સમ્ભારા ભિન્દિતબ્બો પરો, ‘‘ઇતિ ઇમે નાના ભવિસ્સન્તિ વિના ભવિસ્સન્તી’’તિ ભેદપુરેક્ખારતા વા, ‘‘અહં પિયો ભવિસ્સામિ વિસ્સાસિકો’’તિ પિયકમ્યતા વા, તજ્જો વાયામો, તસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ.

પરસ્સ મમ્મચ્છેદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસા ચેતના ફરુસા વાચા. તસ્સ આવિભાવત્થમિદં વત્થુ – એકો કિર દારકો માતુવચનં અનાદિયિત્વા અરઞ્ઞં ગચ્છતિ, તં માતા નિવત્તેતું અસક્કોન્તી ‘‘ચણ્ડા તં મહિંસી અનુબન્ધતૂ’’તિ અક્કોસિ. અથસ્સ તત્થેવ અરઞ્ઞે મહિંસી ઉટ્ઠાસિ. દારકો ‘‘યં મમ માતા મુખેન કથેસિ તં મા હોતુ, યં ચિત્તેન ચિન્તેસિ તં હોતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયમકાસિ. મહિંસી તત્થેવ બદ્ધા વિય અટ્ઠાસિ. એવં મમ્મચ્છેદકોપિ પયોગો ચિત્તસણ્હતાય ફરુસા વાચા ન હોતિ. માતાપિતરો હિ કદાચિ પુત્તકે એવમ્પિ વદન્તિ ‘‘ચોરા વો ખણ્ડાખણ્ડિકં કરોન્તૂ’’તિ, ઉપ્પલપત્તમ્પિ ચ નેસં ઉપરિ પતન્તં ન ઇચ્છન્તિ. આચરિયુપજ્ઝાયા ચ કદાચિ નિસ્સિતકે એવં વદન્તિ ‘‘કિં ઇમે અહિરિકા અનોત્તપ્પિનો ચરન્તિ નિદ્ધમથ ને’’તિ. અથ ખો નેસં આગમાધિગમસમ્પત્તિં ઇચ્છન્તિ. યથા ચ ચિત્તસણ્હતાય ફરુસા વાચા ન હોતિ, એવં વચનસણ્હતાય અફરુસા વાચાપિ ન હોતિ. ન હિ મારાપેતુકામસ્સ ‘‘ઇમં સુખં સયાપેથા’’તિ વચનં અફરુસા વાચા હોતિ. ચિત્તફરુસતાય પનેસા ફરુસા વાચાવ. સા યં સન્ધાય પવત્તિતા, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા તયો સમ્ભારા અક્કોસિતબ્બો પરો, કુપિતચિત્તં, અક્કોસનાતિ.

અનત્થવિઞ્ઞાપકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા અકુસલચેતના સમ્ફપ્પલાપો. સો આસેવનમન્દતાય અપ્પસાવજ્જો, આસેવનમહન્તતાય મહાસાવજ્જો. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિનિરત્થકકથાપુરેક્ખારતા, તથારૂપીકથાકથનન્તિ.

અભિજ્ઝાયતીતિ અભિજ્ઝા, પરભણ્ડાભિમુખી હુત્વા તન્નિન્નતાય પવત્તતીતિ અત્થો. સા ‘‘અહો વત ઇદં મમસ્સા’’તિ એવં પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનલક્ખણા. અદિન્નાદાનં વિય અપ્પસાવજ્જા ચ મહાસાવજ્જા ચ. તસ્સા દ્વે સમ્ભારા પરભણ્ડં, અત્તનો પરિણામનઞ્ચ. પરભણ્ડવત્થુકે હિ લોભે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ, યાવ ‘‘અહો વતીદં મમસ્સા’’તિ અત્તનો ન પરિણામેતિ.

હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ બ્યાપાદો. સો પરવિનાસાય મનોપદોસલક્ખણો, ફરુસા વાચા વિય અપ્પસાવજ્જો મહાસાવજ્જો ચ. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા પરસત્તો ચ, તસ્સ ચ વિનાસચિન્તા. પરસત્તવત્થુકે હિ કોધે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ, યાવ ‘‘અહો વતાયં ઉચ્છિજ્જેય્ય વિનસ્સેય્યા’’તિ તસ્સ વિનાસં ન ચિન્તેતિ.

યથાભુચ્ચગહણાભાવેન મિચ્છા પસ્સતીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન વિપરીતદસ્સનલક્ખણા. સમ્ફપ્પલાપો વિય અપ્પસાવજ્જા મહાસાવજ્જા ચ. અપિચ અનિયતા અપ્પસાવજ્જા, નિયતા મહાસાવજ્જા. તસ્સા દ્વે સમ્ભારા વત્થુનો ચ ગહિતાકારવિપરીતતા, યથા ચ તં ગણ્હાતિ, તથાભાવેન તસ્સુપટ્ઠાનન્તિ.

ઇમેસં પન દસન્નં અકુસલકમ્મપથાનં ધમ્મતો કોટ્ઠાસતો આરમ્મણતો વેદનાતો મૂલતોતિ પઞ્ચહાકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તત્થ ધમ્મતોતિ એતેસુ હિ પટિપાટિયા સત્ત, ચેતનાધમ્માવ હોન્તિ, અભિજ્ઝાદયો તયો ચેતનાસમ્પયુત્તા.

કોટ્ઠાસતોતિ પટિપાટિયા સત્ત, મિચ્છાદિટ્ઠિ ચાતિ ઇમે અટ્ઠ કમ્મપથા એવ હોન્તિ, નો મૂલાનિ. અભિજ્ઝાબ્યાપાદા કમ્મપથા ચેવ મૂલાનિ ચ. અભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા લોભો અકુસલમૂલં હોતિ. બ્યાપાદો દોસો અકુસલમૂલં.

આરમ્મણતોતિ પાણાતિપાતો જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણતો સઙ્ખારારમ્મણો હોતિ. અદિન્નાદાનં સત્તારમ્મણં વા સઙ્ખારારમ્મણં વા. મિચ્છાચારો ફોટ્ઠબ્બવસેન સઙ્ખારારમ્મણો. સત્તારમ્મણોતિપિ એકે. મુસાવાદો સત્તારમ્મણો વા સઙ્ખારારમ્મણો વા. તથા પિસુણા વાચા. ફરુસા વાચા સત્તારમ્મણાવ. સમ્ફપ્પલાપો દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેન સત્તારમ્મણો વા સઙ્ખારારમ્મણો વા, તથા અભિજ્ઝા. બ્યાપાદો સત્તારમ્મણોવ. મિચ્છાદિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મવસેન સઙ્ખારારમ્મણા.

વેદનાતોતિ પાણાતિપાતો દુક્ખવેદનો હોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ રાજાનો ચોરં દિસ્વા હસમાનાપિ ‘‘ગચ્છથ નં ઘાતેથા’’તિ વદન્તિ, સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન નેસં દુક્ખસમ્પયુત્તાવ હોતિ. અદિન્નાદાનં તિવેદનં. મિચ્છાચારો સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદનો, સન્નિટ્ઠાપકચિત્તે પન મજ્ઝત્તવેદનો ન હોતિ. મુસાવાદો તિવેદનો, તથા પિસુણા વાચા. ફરુસા વાચા દુક્ખવેદનાવ. સમ્ફપ્પલાપો તિવેદનો. અભિજ્ઝા સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદના, તથા મિચ્છાદિટ્ઠિ. બ્યાપાદો દુક્ખવેદનો.

મૂલતોતિ પાણાતિપાતો દોસમોહવસેન દ્વિમૂલકો હોતિ. અદિન્નાદાનં દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા. મિચ્છાચારો લોભમોહવસેન. મુસાવાદો દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા, તથા પિસુણા વાચા સમ્ફપ્પલાપો ચ. ફરુસા વાચા દોસમોહવસેન. અભિજ્ઝા મોહવસેન એકમૂલા, તથા બ્યાપાદો. મિચ્છાદિટ્ઠિ લોભમોહવસેન દ્વિમૂલાતિ.

લોભો અકુસલમૂલન્તિઆદીસુ લુબ્ભતીતિ લોભો. દુસ્સતીતિ દોસો. મુય્હતીતિ મોહો. તેસુ લોભો સયઞ્ચ અકુસલો સાવજ્જદુક્ખવિપાકટ્ઠેન, ઇમેસઞ્ચ પાણાતિપાતાદીનં અકુસલાનં કેસઞ્ચિ સમ્પયુત્તપ્પભાવકટ્ઠેન કેસઞ્ચિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયટ્ઠેન મૂલન્તિ અકુસલમૂલં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘રત્તો ખો આવુસો રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતી’’તિઆદિ. દોસમોહાનં અકુસલમૂલભાવેપિ એસેવ નયો.

અકુસલકમ્મપથવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલકમ્મપથવણ્ણના

પાણાતિપાતા વેરમણી કુસલન્તિઆદીસુ પાણાતિપાતાદયો વુત્તત્થા એવ. વેરં મણતીતિ વેરમણી, વેરં પજહતીતિ અત્થો. વિરમતિ વા એતાય કરણભૂતાય, વિકારસ્સ વેકારં કત્વાપિ વેરમણી. અયં તાવેત્થ બ્યઞ્જનતો વણ્ણના. અત્થતો પન વેરમણીતિ કુસલચિત્તસમ્પયુત્તા વિરતિ. યા ‘‘પાણાતિપાતા વિરમન્તસ્સ, યા તસ્મિં સમયે પાણાતિપાતા આરતિ વિરતી’’તિ એવં વુત્તા કુસલચિત્તસમ્પયુત્તા વિરતિ, સા ભેદતો તિવિધો હોતિ સમ્પત્તવિરતિ સમાદાનવિરતિ સમુચ્છેદવિરતીતિ. તત્થ અસમાદિન્નસિક્ખાપદાનં અત્તનો જાતિવયબાહુસચ્ચાદીનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘અયુત્તં અમ્હાકં એવરૂપં કાતુ’’ન્તિ સમ્પત્તવત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ સમ્પત્તવિરતીતિ વેદિતબ્બા સીહળદીપે ચક્કનઉપાસકસ્સ વિય.

તસ્સ કિર દહરકાલેયેવ માતુયા રોગો ઉપ્પજ્જિ. વેજ્જેન ચ ‘‘અલ્લસસમંસં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તતો ચક્કનસ્સ ભાતા ‘‘ગચ્છ તાત ખેત્તં આહિણ્ડાહી’’તિ ચક્કનં પેસેસિ. સો તત્થ ગતો. તસ્મિઞ્ચ સમયે એકો સસો તરુણસસ્સં ખાદિતું આગતો હોતિ, સો તં દિસ્વા વેગેન ધાવેન્તો વલ્લિયા બદ્ધો ‘‘કિરિ કિરી’’તિ સદ્દમકાસિ. ચક્કનો તેન સદ્દેન ગન્ત્વા તં ગહેત્વા ચિન્તેસિ ‘‘માતુ ભેસજ્જં કરોમી’’તિ. પુન ચિન્તેસિ ‘‘ન મેતં પતિરૂપં, ય્વાહં માતુ જીવિતકારણા પરં જીવિતા વોરોપેય્ય’’ન્તિ. અથ નં ‘‘ગચ્છ અરઞ્ઞે સસેહિ સદ્ધિં તિણોદકં પરિભુઞ્જા’’તિ મુઞ્ચિ. ભાતરા ચ ‘‘કિં તાત સસો લદ્ધો’’તિ પુચ્છિતો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. તતો નં ભાતા પરિભાસિ. સો માતુસન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘યતોહં જાતો, નાભિજાનામિ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતા’’તિ સચ્ચં વત્વા અધિટ્ઠાસિ. તાવદેવસ્સ માતા અરોગા અહોસિ.

સમાદિન્નસિક્ખાપદાનં પન સિક્ખાપદસમાદાને ચ તતુત્તરિ ચ અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા વત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ સમાદાનવિરતીતિ વેદિતબ્બા ઉત્તરવડ્ઢમાનપબ્બતવાસીઉપાસકસ્સ વિય.

સો કિર અમ્બરિયવિહારવાસીપિઙ્ગલબુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે સિક્ખાપદાનિ ગહેત્વા ખેત્તં કસ્સતિ. અથસ્સ ગોણો નટ્ઠો, સો તં ગવેસન્તો ઉત્તરવડ્ઢમાનપબ્બતં આરુહિ, તત્ર નં મહાસપ્પો અગ્ગહેસિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘ઇમાયસ્સ તિખિણવાસિયા સીસં છિન્દામી’’તિ. પુન ચિન્તેસિ ‘‘ન મેતં પતિરૂપં, ય્વાહં ભાવનીયસ્સ ગરુનો સન્તિકે સિક્ખાપદં ગહેત્વા ભિન્દેય્ય’’ન્તિ. એવં યાવતતિયં ચિન્તેત્વા ‘‘જીવિતં પરિચ્ચજામિ, ન સિક્ખાપદ’’ન્તિ અંસે ઠપિતં તિખિણદણ્ડવાસિં અરઞ્ઞે છડ્ડેસિ. તાવદેવ નં મહાવાળો મુઞ્ચિત્વા અગમાસીતિ.

અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા પન વિરતિ સમુચ્છેદવિરતીતિ વેદિતબ્બા. યસ્સા ઉપ્પત્તિતો પભુતિ ‘‘પાણં ઘાતેસ્સામી’’તિ અરિયપુગ્ગલાનં ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ. સા પનાયં વિરતિ કોસલ્લપ્પવત્તિયા કુસલન્તિ વુત્તા. કુચ્છિતસયનતો વા કુસન્તિ લદ્ધવોહારં દુસ્સીલ્યં લુનાતીતિપિ કુસલં. કતમઞ્ચાવુસો કુસલન્તિ ઇમસ્સ પન પઞ્હસ્સ અનનુરૂપત્તા કુસલાતિ ન વુત્તા.

યથા ચ અકુસલાનં, એવં ઇમેસમ્પિ કુસલકમ્મપથાનં ધમ્મતો કોટ્ઠાસતો આરમ્મણતો વેદનાતો મૂલતોતિ પઞ્ચહાકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તત્થ ધમ્મતોતિ એતેસુ હિ પટિપાટિયા સત્ત ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ, વિરતિયોપિ. અન્તે તયો ચેતનાસમ્પયુત્તાવ.

કોટ્ઠાસતોતિ પટિપાટિયા સત્ત કમ્મપથા એવ, નો મૂલાનિ. અન્તે તયો કમ્મપથા ચેવ મૂલાનિ ચ. અનભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા અલોભો કુસલમૂલં હોતિ. અબ્યાપાદો અદોસો કુસલમૂલં. સમ્માદિટ્ઠિ અમોહો કુસલમૂલં.

આરમ્મણતોતિ પાણાતિપાતાદીનં આરમ્મણાનેવ એતેસં આરમ્મણાનિ, વીતિક્કમિતબ્બતોયેવ હિ વેરમણી નામ હોતિ. યથા પન નિબ્બાનારમ્મણો અરિયમગ્ગો કિલેસે પજહતિ, એવં જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણાપેતે કમ્મપથા પાણાતિપાતાદીનિ દુસ્સીલ્યાનિ પજહન્તીતિ વેદિતબ્બા.

વેદનાતોતિ સબ્બે સુખવેદના વા હોન્તિ, મજ્ઝત્તવેદના વા. કુસલં પત્વા હિ દુક્ખવેદના નામ નત્થિ.

મૂલતોતિ પટિપાટિયા સત્ત કમ્મપથા ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અલોભઅદોસઅમોહવસેન તિમૂલા હોન્તિ. ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ દ્વિમૂલા. અનભિજ્ઝા ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ દ્વિમૂલા. ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન એકમૂલા. અલોભો પન અત્તનાવ અત્તનો મૂલં ન હોતિ, અબ્યાપાદેપિ એસેવ નયો. સમ્માદિટ્ઠિ અલોભાદોસવસેન દ્વિમૂલાવાતિ.

અલોભો કુસલમૂલન્તિઆદીસુ ન લોભોતિ અલોભો, લોભપટિપક્ખસ્સ ધમ્મસ્સેતં અધિવચનં. અદોસામોહેસુપિ એસેવ નયો. તેસુ અલોભો સયઞ્ચ કુસલં, ઇમેસઞ્ચ પાણાતિપાતા વેરમણીઆદીનં કુસલાનં કેસઞ્ચિ સમ્પયુત્તપ્પભાવકટ્ઠેન કેસઞ્ચિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયટ્ઠેન મૂલન્તિ કુસલમૂલં. અદોસામોહાનમ્પિ કુસલમૂલભાવે એસેવ નયો.

ઇદાનિ સબ્બમ્પિ તં સઙ્ખેપેન ચ વિત્થારેન ચ દેસિતમત્થં નિગમેન્તો યતો ખો આવુસોતિઆદિઅપ્પનાવારમાહ. તત્થ એવં અકુસલં પજાનાતીતિ એવં યથાનિદ્દિટ્ઠદસાકુસલકમ્મપથવસેન અકુસલં પજાનાતિ. એવં અકુસલમૂલન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એત્તાવતા એકેન નયેન ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ યાવ અરહત્તા નિય્યાનં કથિતં હોતિ. કથં? એત્થ હિ ઠપેત્વા અભિજ્ઝં દસ અકુસલકમ્મપથા ચ કુસલકમ્મપથા ચ દુક્ખસચ્ચં. અભિજ્ઝા ચ લોભો અકુસલમૂલઞ્ચાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા નિપ્પરિયાયેન સમુદયસચ્ચં. પરિયાયેન પન સબ્બેપિ કમ્મપથા દુક્ખસચ્ચં. સબ્બાનિ કુસલાકુસલમૂલાનિ સમુદયસચ્ચં. ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં. દુક્ખં પરિજાનન્તો સમુદયં પજહમાનો નિરોધં પજાનન્તો અરિયમગ્ગો મગ્ગસચ્ચન્તિ ઇતિ દ્વે સચ્ચાનિ સરૂપેન વુત્તાનિ, દ્વે આવત્તહારવસેન વેદિતબ્બાનિ.

સો સબ્બસો રાગાનુસયં પહાયાતિ સો એવં અકુસલાદીનિ પજાનન્તો સબ્બાકારેન રાગાનુસયં પજહિત્વા. પટિઘાનુસયં પટિવિનોદેત્વાતિ પટિઘાનુસયઞ્ચ સબ્બાકારેનેવ નીહરિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. એત્તાવતા અનાગામિમગ્ગો કથિતો. અસ્મીતિ દિટ્ઠિમાનાનુસયં સમૂહનિત્વાતિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ કઞ્ચિ ધમ્મં અનવકારીકરિત્વા ‘‘અસ્મી’’તિ ઇમિના સમૂહગ્ગહણાકારેન પવત્તં દિટ્ઠિમાનાનુસયં સમુગ્ઘાટેત્વા.

તત્થ દિટ્ઠિમાનાનુસયન્તિ દિટ્ઠિસદિસં માનાનુસયન્તિ વુત્તં હોતિ. અયઞ્હિ માનાનુસયો અસ્મીતિ પવત્તત્તા દિટ્ઠિસદિસો હોતિ, તસ્મા એવં વુત્તો. ઇમઞ્ચ અસ્મિમાનં વિત્થારતો વિઞ્ઞાતુકામેન ખન્ધિયવગ્ગે ખેમકસુત્તં (સં. નિ. ૩.૮૯) ઓલોકેતબ્બન્તિ.

અવિજ્જં પહાયાતિ વટ્ટમૂલં અવિજ્જં પજહિત્વા. વિજ્જં ઉપ્પાદેત્વાતિ તસ્સા અવિજ્જાય સમુગ્ઘાટિકં અરહત્તમગ્ગવિજ્જં ઉપ્પાદેત્વા. એત્તાવતા અરહત્તમગ્ગો કથિતો. દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતીતિ અસ્મિંયેવ અત્તભાવે વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિચ્છેદકરો હોતિ. એત્તાવતાપિ ખો, આવુસોતિ દેસનં નિય્યાતેતિ, ઇમાય કમ્મપથદેસનાય વુત્તમનસિકારપ્પટિવેધવસેનપીતિ વુત્તં હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. એવં અનાગામિમગ્ગઅરહત્તમગ્ગેહિ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

કુસલકમ્મપથવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આહારવારવણ્ણના

૯૦. સાધાવુસોતિ ખો…પે… આગતો ઇમં સદ્ધમ્મન્તિ એવં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ કુસલાકુસલમુખેન ચતુસચ્ચદેસનં સુત્વા તં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં ‘‘સાધાવુસો’’તિ ઇમિના વચનેન તે ભિક્ખૂ અભિનન્દિત્વા ઇમસ્સેવ વચનસ્સ સમુટ્ઠાપકેન ચિત્તેન અનુમોદિત્વા વચસા સમ્પટિચ્છિત્વા ચેતસા સમ્પિયાયિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદાનિ યસ્મા થેરો નાનપ્પકારેન ચતુસચ્ચદેસનં દેસેતું પટિબલો, યથાહ ‘‘સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, પહોતિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ વિત્થારેન આચિક્ખિતું દેસેતુ’’ન્તિ યસ્મા વા ઉત્તરિમ્પિ દેસેતુકામોવ હુત્વા ‘‘એત્તાવતાપિ ખો’’તિ અવચ, તસ્મા અપરેનપિ નયેન સચ્ચદેસનં સોતુકામા તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિંસુ. તેન સયમેવ પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જિતપઞ્હતો ઉત્તરિં સિયા ખો પનાવુસો, અઞ્ઞોપિ પરિયાયો ભવેય્ય અઞ્ઞમ્પિ કારણન્તિ ઇમિના નયેન અઞ્ઞં અતિરેકં પઞ્હં પુચ્છિંસુ, પુરિમપઞ્હસ્સ વા ઉપરિભાગે પુચ્છિંસૂતિ વુત્તં હોતિ. અથ નેસં બ્યાકરમાનો થેરો સિયા, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના, આહારન્તિ પચ્ચયં. પચ્ચયો હિ આહરતિ અત્તનો ફલં, તસ્મા ‘‘આહારો’’તિ વુચ્ચતિ.

ભૂતાનં વા સત્તાનન્તિઆદીસુ ભૂતાતિ સઞ્જાતા, નિબ્બત્તા. સમ્ભવેસીનન્તિ યે સમ્ભવં જાતિં નિબ્બત્તિં એસન્તિ ગવેસન્તિ. તત્થ ચતૂસુ યોનીસુ અણ્ડજજલાબુજા સત્તા યાવ અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ન ભિન્દન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો નામ. અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ભિન્દિત્વા બહિ નિક્ખન્તા ભૂતા નામ. સંસેદજા ઓપપાતિકા ચ પઠમચિત્તક્ખણે સમ્ભવેસિનો નામ. દુતિયચિત્તક્ખણતો પભુતિ ભૂતા નામ. યેન યેન વા ઇરિયાપથેન જાયન્તિ, યાવ તે તતો અઞ્ઞં ન પાપુણન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો નામ. તતો પરં ભૂતા નામ.

અથ વા ભૂતાતિ જાતા અભિનિબ્બત્તા, યે ભૂતાયેવ ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ, તેસં ખીણાસવાનમેતં અધિવચનં. સમ્ભવમેસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો. અપ્પહીનભવસંયોજનત્તા આયતિમ્પિ સમ્ભવં એસન્તાનં સેક્ખપુથુજ્જનાનમેતં અધિવચનં. એવં સબ્બથાપિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયતિ. વાસદ્દો ચેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો, તસ્મા ભૂતાનઞ્ચ સમ્ભવેસીનઞ્ચાતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

ઠિતિયાતિ ઠિતત્થં. અનુગ્ગહાયાતિ અનુગ્ગહત્થં ઉપકારત્થં. વચનભેદો ચેસ, અત્થો પન દ્વિન્નમ્પિ પદાનં એકોયેવ. અથ વા ઠિતિયાતિ તસ્સ તસ્સ સત્તસ્સ ઉપ્પન્નધમ્માનં અનુપ્પબન્ધવસેન અવિચ્છેદાય. અનુગ્ગહાયાતિ અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાય. ઉભોપિ ચેતાનિ ભૂતાનં ઠિતિયા ચેવ અનુગ્ગહાય ચ. સમ્ભવેસીનં વા ઠિતિયા ચેવ અનુગ્ગહાય ચાતિ એવં ઉભયત્થ દટ્ઠબ્બાનિ. કબળીકારો આહારોતિ કબળં કત્વા અજ્ઝોહરિતબ્બતો કબળીકારો આહારો, ઓદનકુમ્માસાદિવત્થુકાય ઓજાયેતં અધિવચનં. ઓળારિકો વા સુખુમો વાતિ વત્થુઓળારિકતાય ઓળારિકો, વત્થુસુખુમતાય સુખુમો. સભાવેન પન સુખુમરૂપપરિયાપન્નત્તા કબળીકારો આહારો સુખુમોવ હોતિ. સાપિ ચસ્સ વત્થુતો ઓળારિકતા સુખુમતા ચ ઉપાદાયુપાદાય વેદિતબ્બા.

કુમ્ભીલાનઞ્હિ આહારં ઉપાદાય મોરાનં આહારો સુખુમો. કુમ્ભીલા કિર પાસાણે ગિલન્તિ. તે ચ નેસં કુચ્છિપ્પત્તાવ વિલીયન્તિ. મોરા સપ્પવિચ્છિકાદિપાણે ખાદન્તિ. મોરાનં પન આહારં ઉપાદાય તરચ્છાનં આહારો સુખુમો. તે કિર તિવસ્સછડ્ડિતાનિ વિસાણાનિ ચેવ અટ્ઠીનિ ચ ખાદન્તિ. તાનિ ચ નેસં ખેળેન તેમિતમત્તેનેવ કન્દમૂલં વિય મુદુકાનિ હોન્તિ. તરચ્છાનમ્પિ આહારં ઉપાદાય હત્થીનં આહારો સુખુમો. તેપિ નાનારુક્ખસાખાયો ખાદન્તિ. હત્થીનં આહારતો ગવયગોકણ્ણમિગાદીનં આહારો સુખુમો. તે કિર નિસ્સારાનિ નાનારુક્ખપણ્ણાદીનિ ખાદન્તિ. તેસમ્પિ આહારતો ગુન્નં આહારો સુખુમો. તે અલ્લસુક્ખતિણાનિ ખાદન્તિ. તેસં આહારતો સસાનં આહારો સુખુમો. સસાનં આહારતો સકુણાનં આહારો સુખુમો. સકુણાનં આહારતો પચ્ચન્તવાસીનં આહારો સુખુમો. પચ્ચન્તવાસીનં આહારતો ગામભોજકાનં આહારો સુખુમો. ગામભોજકાનં આહારતો રાજરાજમહામત્તાનં આહારો સુખુમો. તેસમ્પિ આહારતો ચક્કવત્તિનો આહારો સુખુમો. ચક્કવત્તિનો આહારતો ભુમ્મદેવાનં આહારો સુખુમો. ભુમ્મદેવાનં આહારતો ચાતુમહારાજિકાનં આહારો સુખુમો. એવં યાવ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં આહારો વિત્થારેતબ્બો, તેસં આહારો સુખુમોત્વેવ નિટ્ઠં પત્તો.

એત્થ ચ ઓળારિકે વત્થુસ્મિં ઓજા પરિત્તા હોતિ દુબ્બલા, સુખુમે બલવતી. તથા હિ એકપત્તપૂરમ્પિ યાગું પીવતો મુહુત્તેનેવ જિઘચ્છિતો હોતિ, યંકઞ્ચિદેવ ખાદિતુકામો. સપ્પિં પન પસટમત્તં પિવિત્વા દિવસં અભોત્તુકામો હોતિ. તત્થ વત્થુ પરિસ્સમં વિનોદેતિ, ન પન સક્કોતિ પાલેતું. ઓજા પાલેતિ, ન સક્કોતિ પરિસ્સમં વિનોદેતું. દ્વે પન એકતો હુત્વા પરિસ્સમઞ્ચેવ વિનોદેન્તિ પાલેન્તિ ચાતિ.

ફસ્સો દુતિયોતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિ છબ્બિધોપિ ફસ્સો. એતેસુ ચતૂસુ આહારેસુ દુતિયો આહારોતિ વેદિતબ્બો. દેસનાનયો એવ ચેસ. તસ્મા ઇમિના નામ કારણેન દુતિયો વા તતિયો વાતિ ઇદમેત્થ ન ગવેસિતબ્બં. મનોસઞ્ચેતનાતિ ચેતના એવ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણન્તિ યંકિઞ્ચિ ચિત્તં.

એત્થાહ, યદિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠો, અથ કસ્મા અઞ્ઞેસુપિ સત્તાનં પચ્ચયેસુ વિજ્જમાનેસુ ઇમેયેવ ચત્તારો વુત્તાતિ? વુચ્ચતે, અજ્ઝત્તિકસન્તતિયા વિસેસપચ્ચયત્તા. વિસેસપચ્ચયો હિ કબળીકારાહારભક્ખાનં સત્તાનં રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો. નામકાયે વેદનાય ફસ્સો, વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના, નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં. યથાહ –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ. તથા ફસ્સપચ્ચયા વેદના, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ.

કો પનેત્થ આહારો, કિં આહરતીતિ? કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતિ. ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના, મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે, વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપન્તિ.

કથં? કબળીકારાહારો તાવ મુખે ઠપિતમત્તોયેવ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. દન્તવિચુણ્ણિતં પન અજ્ઝોહરિયમાનં એકેકં સિત્થં અટ્ઠટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિયેવ. એવં ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતિ.

ફસ્સાહારો પન સુખવેદનિયો ફસ્સો ઉપ્પજ્જમાનો સુખવેદનં આહરતિ, તથા દુક્ખવેદનિયો દુક્ખં, અદુક્ખમસુખવેદનિયો અદુક્ખમસુખન્તિ એવં સબ્બથાપિ ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના આહરતિ.

મનોસઞ્ચેતનાહારો કામભવૂપગં કમ્મં કામભવં આહરતિ, રૂપારૂપભવૂપગાનિ તં તં ભવં. એવં સબ્બથાપિ મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે આહરતિ.

વિઞ્ઞાણાહારો પન યે ચ પટિસન્ધિક્ખણે તંસમ્પયુત્તકા તયો ખન્ધા, યાનિ ચ તિસન્તતિવસેન તિંસરૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સહજાતાદિપચ્ચયનયેન તાનિ આહરતીતિ વુચ્ચતિ. એવં વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતીતિ.

એત્થ ચ મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે આહરતીતિ સાસવા કુસલાકુસલચેતનાવ વુત્તા. વિઞ્ઞાણં પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતીતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વુત્તં. અવિસેસેન પન તંસમ્પયુત્તતંસમુટ્ઠાનધમ્માનં આહરણતો પેતે આહારાતિ વેદિતબ્બા.

એતેસુ ચતૂસુ આહારેસુ કબળીકારાહારો ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતિ. ફસ્સો ફુસન્તોયેવ, મનોસઞ્ચેતના આયૂહમાનાવ. વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ.

કથં? કબળીકારાહારો હિ ઉપત્થમ્ભેન્તોયેવ કાયટ્ઠપનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. કમ્મજનિતોપિ હિ અયં કાયો કબળીકારાહારેન ઉપત્થમ્ભિતો દસપિ વસ્સાનિ વસ્સસતમ્પિ યાવ આયુપરિમાણં તિટ્ઠતિ. યથા કિં? યથા માતુયા જનિતોપિ દારકો ધાતિયા થઞ્ઞાદીનિ પાયેત્વા પોસિયમાનોવ ચિરં તિટ્ઠતિ, યથા ચુપત્થમ્ભેન ઉપત્થમ્ભિતગેહં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યથા મહારાજ ગેહે પતન્તે અઞ્ઞેન દારુના ઉપત્થમ્ભેન્તિ, અઞ્ઞેન દારુના ઉપત્થમ્ભિતં સન્તં એવં તં ગેહં ન પતતિ, એવમેવ ખો મહારાજ અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ.

એવં કબળીકારો આહારો ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતિ. એવં સાધેન્તોપિ ચ કબળીકારો આહારો દ્વિન્નં રૂપસન્તતીનં પચ્ચયો હોતિ આહારસમુટ્ઠાનસ્સ ચ ઉપાદિન્નસ્સ ચ. કમ્મજાનં અનુપાલકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ. આહારસમુટ્ઠાનાનં જનકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ.

ફસ્સો પન સુખાદિવત્થુભૂતં આરમ્મણં ફુસન્તોયેવ સુખાદિવેદનાપવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. મનોસઞ્ચેતના કુસલાકુસલકમ્મવસેન આયૂહમાનાયેવ ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ નામરૂપપ્પવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ.

એવં ઉપત્થમ્ભનાદિવસેન આહારકિચ્ચં સાધયમાનેસુ પનેતેસુ ચત્તારિ ભયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. સેય્યથિદં, કબળીકારાહારે નિકન્તિયેવ ભયં, ફસ્સે ઉપગમનમેવ, મનોસઞ્ચેતનાય આયૂહનમેવ, વિઞ્ઞાણે અભિનિપાતોયેવ ભયન્તિ. કિં કારણા? કબળીકારાહારે હિ નિકન્તિં કત્વા સીતાદીનં પુરેક્ખતા સત્તા આહારત્થાય મુદ્દાગણનાદિકમ્માનિ કરોન્તા અનપ્પકં દુક્ખં નિગચ્છન્તિ. એકચ્ચે ચ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વાપિ વેજ્જકમ્માદિકાય અનેસનાય આહારં પરિયેસન્તા દિટ્ઠેપિ ધમ્મે ગારય્હા હોન્તિ. સમ્પરાયેપિ તસ્સ સઙ્ઘાટિપિ આદિત્તા સમ્પજ્જલિતાતિઆદિના લક્ખણસંયુત્તે વુત્તનયેન સમણપેતા હોન્તિ. ઇમિનાવ તાવ કારણેન કબળીકારાહારે નિકન્તિયેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બા.

ફસ્સં ઉપગચ્છન્તાપિ ફસ્સસ્સાદિનો પરેસં રક્ખિતગોપિતેસુ દારાદીસુ ભણ્ડેસુ અપરજ્ઝન્તિ. તે સહ ભણ્ડેન ભણ્ડસામિકા ગહેત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં વા છિન્દિત્વા સઙ્કારકૂટેસુ છડ્ડેન્તિ. રઞ્ઞો વા નિય્યાતેન્તિ. તતો ને રાજા વિવિધા કમ્મકારણા કારાપેતિ. કાયસ્સ ચ ભેદા દુગ્ગતિ નેસં પાટિકઙ્ખા હોતિ. ઇતિ ફસ્સસ્સાદમૂલકં દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં સબ્બમાગતમેવ હોતિ. ઇમિના કારણેન ફસ્સાહારે ઉપગમનમેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બં.

કુસલાકુસલકમ્માયૂહનેનેવ પન તમ્મૂલકં તીસુ ભવેસુ ભયં સબ્બમાગતંયેવ હોતિ. ઇમિના કારણેન મનોસઞ્ચેતનાહારે આયૂહનમેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બં.

પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્ચ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને અભિનિપતતિ, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પટિસન્ધિનામરૂપં ગહેત્વાવ નિબ્બત્તતિ, તસ્મિઞ્ચ નિબ્બત્તે સબ્બભયાનિ નિબ્બત્તાનિયેવ હોન્તિ, તમ્મૂલકત્તાતિ, ઇમિના કારણેન વિઞ્ઞાણાહારે અભિનિપાતોયેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બો.

એવં સભયેસુ પન ઇમેસુ આહારેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધો કબળીકારાહારે નિકન્તિપરિયાદાનત્થં ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દ્વે જાયમ્પતિકા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૬૩) નયેન પુત્તમંસૂપમં દેસેસિ. ફસ્સાહારે નિકન્તિપરિયાદાનત્થં ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગાવી નિચ્ચમ્મા’’તિઆદિના નયેન નિચ્ચમ્મગાવૂપમં દેસેસિ. મનોસઞ્ચેતનાહારે નિકન્તિપરિયાદાનત્થં ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગારકાસૂ’’તિઆદિના નયેન અઙ્ગારકાસૂપમં દેસેસિ. વિઞ્ઞાણાહારે નિકન્તિપરિયાદાનત્થં ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચોરં આગુચારિ’’ન્તિઆદિના નયેન સત્તિસતાહતૂપમં દેસેસિ.

તત્રાયં ભૂતમત્થં કત્વા સઙ્ખેપતો અત્થયોજના, દ્વે કિર જાયમ્પતિકા પુત્તં ગહેત્વા પરિત્તેન પાથેય્યેન યોજનસતિકં કન્તારમગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. તેસં પઞ્ઞાસ યોજનાનિ ગન્ત્વા પાથેય્યં નિટ્ઠાસિ. તે ખુપ્પિપાસાતુરા વિરળચ્છાયાયં નિસીદિંસુ. તતો પુરિસો ભરિયં આહ ‘‘ભદ્દે ઇતો સમન્તા પઞ્ઞાસ યોજનાનિ ગામો વા નિગમો વા નત્થિ, તસ્મા યં તં પુરિસેન કાતબ્બં બહુમ્પિ કસિગોરક્ખાદિકમ્મં, ન દાનિ સક્કા તં મયા કાતું, એહિ મં મારેત્વા ઉપડ્ઢમંસં ખાદિત્વા ઉપડ્ઢં પાથેય્યં કત્વા પુત્તેન સદ્ધિં કન્તારં નિત્થરાહી’’તિ. સાપિ આહ ‘‘સામિ મયા દાનિ યં તં ઇત્થિયા કાતબ્બં બહુમ્પિ સુત્તકન્તનાદિકમ્મં, તં કાતું ન સક્કા, એહિ મં મારેત્વા ઉપડ્ઢમંસં ખાદિત્વા ઉપડ્ઢં પાથેય્યં કત્વા પુત્તેન સદ્ધિં કન્તારં નિત્થરાહી’’તિ. તતો સો તં આહ ‘‘ભદ્દે માતુગામમરણેન દ્વિન્નં મરણં પઞ્ઞાયતિ. ન હિ મન્દો કુમારો માતરં વિના જીવિતું સક્કોતિ. યદિ પન મયં જીવામ, પુન દારકં લભેય્યામ, હન્દ દાનિ પુત્તકં મારેત્વા મંસં ગહેત્વા કન્તારં નિત્થરામા’’તિ.

તતો માતા પુત્તમાહ ‘‘તાત પિતુ સન્તિકં ગચ્છાહી’’તિ. સો અગમાસિ. અથસ્સ પિતા ‘‘મયા પુત્તકં પોસેસ્સામીતિ કસિગોરક્ખાદીહિ અનપ્પકં દુક્ખમનુભૂતં, ન સક્કોમિ પુત્તં મારેતું, ત્વંયેવ તવ પુત્તકં મારેહી’’તિ વત્વા ‘‘તાત માતુસન્તિકમેવ ગચ્છાહી’’તિ આહ. સો અગમાસિ. અથસ્સ માતાપિ ‘‘મયા પુત્તં પત્થેન્તિયા ગોવતકુક્કુરવતદેવતાયાચનાદીહિપિ તાવ અનપ્પકં દુક્ખં અનુભૂતં, કો પન વાદો કુચ્છિના પરિહરન્તિયા? ન સક્કાહં પુત્તં મારેતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘તાત પિતુસન્તિકંયેવ ગચ્છાહી’’તિ આહ. એવં સો દ્વિન્નં અન્તરા ગચ્છન્તોયેવ મતો. તે તં દિસ્વા પરિદેવિત્વા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ મંસાનિ ગહેત્વા ખાદન્તા પક્કમિંસુ. તેસં સો પુત્તમંસાહારો નવહિ કારણેહિ પટિકુલત્તા નેવ દવાય હોતિ, ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, કેવલં કન્તારનિત્થરણત્થાયેવ હોતિ.

કતમેહિ નવહિ કારણેહિ પટિકૂલોતિ ચે? સજાતિમંસતાય ઞાતિમંસતાય પુત્તમંસતાય પિયપુત્તમંસતાય તરુણમંસતાય આમકમંસતાય અગોરસમંસતાય અલોણતાય અધૂપિતતાયાતિ. તસ્મા યો ભિક્ખુ કબળીકારાહારં એવં પુત્તમંસસદિસં પસ્સતિ, સો તત્થ નિકન્તિં પરિયાદિયતિ. અયં તાવ પુત્તમંસૂપમાયં અત્થયોજના.

નિચ્ચમ્મગાવૂપમાયં પન યથા સા ગાવી ગીવતો યાવ ખુરા, તાવ ચમ્મં ઉદ્દાલેત્વા મુત્તા યં યદેવ નિસ્સાય તિટ્ઠતિ, તત્થ પાણકેહિ ખજ્જમાના દુક્ખસ્સેવાધિકરણં હોતિ, એવં ફસ્સોપિ યં યદેવ વત્થું આરમ્મણં વા નિસ્સાય તિટ્ઠતિ, તંતંવત્થારમ્મણસમ્ભવસ્સ વેદયિતદુક્ખસ્સ અધિકરણમેવ હોતિ. તસ્મા યો ભિક્ખુ ફસ્સાહારં એવં નિચ્ચમ્મગાવિસદિસં પસ્સતિ, સો તત્થ નિકન્તિં પરિયાદિયતિ, અયં નિચ્ચમ્મગાવૂપમાયં અત્થયોજના.

અઙ્ગારકાસૂપમાયં પન યથા સા અઙ્ગારકાસુ, એવં મહાપરિળાહટ્ઠેન તયો ભવા. યથા નાનાબાહાસુ ગહેત્વા તત્થ ઉપકડ્ઢકા દ્વે પુરિસા, એવં ભવેસુ ઉપકડ્ઢનટ્ઠેન મનોસઞ્ચેતના. તસ્મા યો ભિક્ખુ મનોસઞ્ચેતનાહારં એવં અઙ્ગારકાસૂપકડ્ઢકપુરિસસદિસં પસ્સતિ, સો તત્થ નિકન્તિં પરિયાદિયતિ, અયં અઙ્ગારકાસૂપમાયં અત્થયોજના.

સત્તિસતાહતૂપમાયં પન યેન સો પુરિસો પુબ્બણ્હસમયે સત્તિસતેન હઞ્ઞતિ, તમસ્સ સરીરે વણમુખસતં કત્વા અન્તરા અટ્ઠત્વા વિનિવિજ્ઝિત્વા અપરભાગેયેવ પતતિ, એવં ઇતરાનિ દ્વે સત્તિસતાનિ, એવમસ્સ પતિતોકાસે અપતિત્વા અપતિત્વા ગતાહિ સત્તીહિ સબ્બસરીરં છિદ્દાવછિદ્દમેવ હોતિ, તસ્સ એકવણમુખેપિ ઉપ્પન્નસ્સ દુક્ખસ્સ પમાણં નત્થિ, કો પન વાદો તીસુ વણમુખસતેસુ? તત્થ સત્તિનિપાતકાલો વિય પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણનિબ્બત્તકાલો. વણમુખજનનં વિય ખન્ધજનનં. વણમુખેસુ દુક્ખવેદનુપ્પાદો વિય જાતેસુ ખન્ધેસુ વટ્ટમૂલકનાનાવિધદુક્ખુપ્પાદો. અપરો નયો, આગુચારી પુરિસો વિય પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. તસ્સ સત્તિઘાતેહિ ઉપ્પન્નવણમુખાનિ વિય વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં. વણમુખપચ્ચયા તસ્સ પુરિસસ્સ કક્ખળદુક્ખુપ્પાદો વિય નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણસ્સ દ્વત્તિંસકમ્મકારણઅટ્ઠનવુતિરોગાદિવસેન નાનપ્પકારકદુક્ખુપ્પાદો દટ્ઠબ્બો. તસ્મા યો ભિક્ખુ વિઞ્ઞાણાહારં એવં સત્તિસતાહતસદિસં પસ્સતિ. સો તત્થ નિકન્તિં પરિયાદિયતિ, અયં સત્તિસતાહતૂપમાયં અત્થયોજના.

સો એવં ઇમેસુ આહારેસુ નિકન્તિં પરિયાદિયન્તો ચત્તારોપિ આહારે પરિજાનાતિ, યેસુ પરિઞ્ઞાતેસુ સબ્બમ્પિ પરિઞ્ઞાતં વત્થુ પરિઞ્ઞાતમેવ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કબળીકારે, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતે પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતો હોતિ. પઞ્ચકામગુણિકે રાગે પરિઞ્ઞાતે નત્થિ તં સંયોજનં, યેન સંયોજનેન સંયુત્તો અરિયસાવકો પુન ઇમં લોકં આગચ્છેય્ય. ફસ્સે, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતે તિસ્સો વેદના પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ. તીસુ વેદનાસુ પરિઞ્ઞાતાસુ અરિયસાવકસ્સ નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિકરણીયન્તિ વદામિ. મનોસઞ્ચેતનાય, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતે તિસ્સો તણ્હા પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ. તીસુ તણ્હાસુ પરિઞ્ઞાતાસુ અરિયસાવકસ્સ નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિકરણીયન્તિ વદામિ. વિઞ્ઞાણે, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતે નામરૂપં પરિઞ્ઞાતં હોતિ. નામરૂપે પરિઞ્ઞાતે અરિયસાવકસ્સ નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિકરણીયન્તિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૩).

તણ્હાસમુદયા આહારસમુદયોતિ પુરિમતણ્હાસમુદયા પટિસન્ધિકાનં આહારાનં સમુદયો નિબ્બત્તો હોતીતિ અત્થો. કથં? પટિસન્ધિક્ખણે હિ તિસન્તતિવસેન ઉપ્પન્નસમતિંસરૂપબ્ભન્તરે જાતા ઓજા અત્થિ. અયં તણ્હાપચ્ચયા નિબ્બત્તો ઉપાદિન્નકકબળીકારાહારો. પટિસન્ધિચિત્તસમ્પયુત્તા પન ફસ્સચેતના સયઞ્ચ ચિત્તં વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમે તણ્હાપચ્ચયા નિબ્બત્તા ઉપાદિન્નકફસ્સમનોસઞ્ચેતના વિઞ્ઞાણાહારાતિ. એવં તાવ પુરિમતણ્હાસમુદયા પટિસન્ધિકાનં આહારાનં સમુદયો વેદિતબ્બો. યસ્મા પનિધ ઉપાદિન્નકાપિ અનુપાદિન્નકાપિ આહારા મિસ્સેત્વા કથિતા, તસ્મા અનુપાદિન્નકાનમ્પિ એવં તણ્હાસમુદયા આહારસમુદયો વેદિતબ્બો. અટ્ઠલોભસહગતચિત્તસમુટ્ઠિતેસુ હિ રૂપેસુ ઓજા અત્થિ, અયં સહજાતતણ્હાપચ્ચયા નિબ્બત્તો અનુપાદિન્નકકબળીકારાહારો. લોભસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા પન ફસ્સચેતના સયઞ્ચ ચિત્તં વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમે તણ્હાપચ્ચયા નિબ્બત્તા અનુપાદિન્નકફસ્સમનોસઞ્ચેતના વિઞ્ઞાણાહારાતિ.

તણ્હાનિરોધા આહારનિરોધોતિ ઇમિસ્સા ઉપાદિન્નકાનઞ્ચ અનુપાદિન્નકાનઞ્ચ આહારાનં પચ્ચયભૂતાય તણ્હાય નિરોધેન આહારનિરોધો પઞ્ઞાયતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. અયં પન વિસેસો, ઇધ ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ સરૂપેનેવ વુત્તાનિ. યથા ચ ઇધ, એવં ઇતો ઉત્તરિમ્પિ સબ્બવારેસૂતિ. તસ્મા સબ્બત્થ અસમ્મુય્હન્તેન સચ્ચાનિ ઉદ્ધરિતબ્બાનિ. સબ્બવારેસુ ચ ‘‘એત્તાવતાપિ ખો આવુસો’’તિ ઇદં દેસનાનિય્યાતનં તત્થ તત્થ દેસિતધમ્મવસેન યોજેતબ્બં. તસ્સ ઇધ તાવ અયં યોજના એત્તાવતાપીતિ ઇમાય આહારદેસનાય વુત્તમનસિકારપ્પટિવેધવસેનાપીતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો સબ્બત્થાપિ.

આહારવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સચ્ચવારવણ્ણના

૯૧. ઇદાનિ ‘‘સાધાવુસો’’તિ પુરિમનયેનેવ થેરસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા તે ભિક્ખૂ ઉત્તરિમ્પિ પઞ્હં પુચ્છિંસુ. થેરો ચ નેસં અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેન બ્યાકાસિ. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ સબ્બવારેસુ. તસ્મા ઇતો પરં એવરૂપાનિ વચનાનિ અનામસિત્વા યેન યેન પરિયાયેન બ્યાકરોતિ, તસ્સ તસ્સેવ અત્થં વણ્ણયિસ્સામ. ઇમસ્સ પન વારસ્સ સઙ્ખેપદેસનાયં દુક્ખઞ્ચ પજાનાતીતિ એત્થ દુક્ખન્તિ દુક્ખસચ્ચં. વિત્થારદેસનાયં પન યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે સચ્ચનિદ્દેસે વુત્તમેવાતિ.

સચ્ચવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

જરામરણવારવણ્ણના

૯૨. ઇતો પરં પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન દેસના હોતિ. તત્થ જરામરણવારે તાવ તેસં તેસન્તિ અયં સઙ્ખેપતો અનેકેસં સત્તાનં સાધારણનિદ્દેસોતિ ઞાતબ્બો. યા દેવદત્તસ્સ જરા, યા સોમદત્તસ્સ જરાતિ એવઞ્હિ દિવસમ્પિ કથેન્તસ્સ નેવ સત્તા પરિયાદાનં ગચ્છન્તિ. ઇમેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ ન કોચિ સત્તો અપરિયાદિન્નો હોતિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘અયં સઙ્ખેપતો અનેકેસં સત્તાનં સાધારણનિદ્દેસો’’તિ.

તમ્હિ તમ્હીતિ અયં ગતિજાતિવસેન અનેકેસં નિકાયાનં સાધારણનિદ્દેસો. સત્તનિકાયેતિ સાધારણનિદ્દેસેન નિદ્દિટ્ઠસ્સ સરૂપનિદસ્સનં. જરા જીરણતાતિઆદીસુ પન જરાતિ સભાવનિદ્દેસો. જીરણતાતિ આકારનિદ્દેસો. ખણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસા. પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસા. અયઞ્હિ જરાતિ ઇમિના પદેન સભાવતો દીપિતા, તેનસ્સાયં સભાવનિદ્દેસો. જીરણતાતિ ઇમિના આકારતો. તેનસ્સાયં આકારનિદ્દેસો. ખણ્ડિચ્ચન્તિ ઇમિના કાલાતિક્કમે દન્તનખાનં ખણ્ડિતભાવકરણકિચ્ચતો. પાલિચ્ચન્તિ ઇમિના કેસલોમાનં પલિતભાવકરણકિચ્ચતો. વલિત્તચતાતિ ઇમિના મંસં મિલાપેત્વા તચે વલિત્તભાવકરણકિચ્ચતો દીપિતા. તેનસ્સા ઇમે ખણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો તયો કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસા. તેહિ ઇમેસં વિકારાનં દસ્સનવસેન પાકટીભૂતા પાકટજરા દસ્સિતા. યથેવ હિ ઉદકસ્સ વા અગ્ગિનો વા વાતસ્સ વા તિણરુક્ખાદીનં સમ્ભગ્ગપલિભગ્ગતાય વા ઝામતાય વા ગતમગ્ગો પાકટો હોતિ, ન ચ સો ગતમગ્ગો તાનેવ ઉદકાદીનિ, એવમેવ જરાય દન્તાદીસુ ખણ્ડિચ્ચાદિવસેન ગતમગ્ગો પાકટો, ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વાપિ ગય્હતિ. ન ચ ખણ્ડિચ્ચાદીનેવ જરા, ન હિ જરા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા હોતિ.

આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકોતિ ઇમેહિ પન પદેહિ કાલાતિક્કમેયેવ અભિબ્યત્તતાય આયુક્ખયચક્ખાદિઇન્દ્રિયપરિપાકસઞ્ઞિતાય પકતિયા દીપિતા. તેનસ્સિમે પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસાતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ યસ્મા જરં પત્તસ્સ આયુ હાયતિ, તસ્મા જરા ‘‘આયુનો સંહાની’’તિ ફલૂપચારેન વુત્તા. યસ્મા ચ દહરકાલે સુપ્પસન્નાનિ સુખુમમ્પિ અત્તનો વિસયં સુખેનેવ ગણ્હનસમત્થાનિ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ જરં પત્તસ્સ પરિપક્કાનિ આલુળિતાનિ અવિસદાનિ ઓળારિકમ્પિ અત્તનો વિસયં ગહેતું અસમત્થાનિ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો’’તિપિ ફલૂપચારેનેવ વુત્તા. સા પનાયં એવં નિદ્દિટ્ઠા સબ્બાપિ જરા પાકટા પટિચ્છન્નાતિ દુવિધા હોતિ.

તત્થ દન્તાદીસુ ખણ્ડભાવાદિદસ્સનતો રૂપધમ્મેસુ જરા પાકટજરા નામ. અરૂપધમ્મેસુ પન તાદિસસ્સ વિકારસ્સ અદસ્સનતો પટિચ્છન્નજરા નામ. તત્થ ય્વાયં ખણ્ડાદિભાવો દિસ્સતિ, સો તાદિસાનં દન્તાદીનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વણ્ણોયેવ, તં ચક્ખુના દિસ્વા મનોદ્વારેન ચિન્તેત્વા ‘‘ઇમે દન્તા જરાય પહટા’’તિ જરં જાનાતિ ઉદકટ્ઠાને બદ્ધાનિ ગોસીસાદીનિ ઓલોકેત્વા હેટ્ઠા ઉદકસ્સ અત્થિભાવં જાનનં વિય. પુન અવીચિ સવીચીતિ એવમ્પિ દુવિધા હોતિ. તત્થ મણિકનકરજતપવાળસૂરિયાદીનં મન્દદસકાદીસુ પાણીનં વિય પુપ્ફફલપલ્લવાદીસુ ચ અપાણીનં વિય અન્તરન્તરા વણ્ણવિસેસાદીનં દુવિઞ્ઞેય્યત્તા જરા અવીચિજરા નામ, નિરન્તરજરાતિ અત્થો. તતો અઞ્ઞેસુ પન યથાવુત્તેસુ અન્તરન્તરા વણ્ણવિસેસાદીનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા જરા સવીચિજરા નામાતિ વેદિતબ્બા.

ઇતો પરં, તેસં તેસન્તિઆદિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ચુતિ ચવનતાતિઆદીસુ પન ચુતીતિ ચવનકવસેન વુચ્ચતિ, એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધાનં સામઞ્ઞવચનમેતં. ચવનતાતિ ભાવવચનેન લક્ખણનિદસ્સનં. ભેદોતિ ચુતિક્ખન્ધાનં ભઙ્ગુપ્પત્તિપરિદીપનં. અન્તરધાનન્તિ ઘટસ્સેવ ભિન્નસ્સ ભિન્નાનં ચુતિક્ખન્ધાનં યેન કેનચિ પરિયાયેન ઠાનાભાવપરિદીપનં. મચ્ચુ મરણન્તિ મચ્ચુસઙ્ખાતં મરણં. તેન સમુચ્છેદમરણાદીનિ નિસેધેતિ. કાલો નામ અન્તકો, તસ્સ કિરિયાતિ કાલકિરિયા. એતેન લોકસમ્મુતિયા મરણં દીપેતિ.

ઇદાનિ પરમત્થેન દીપેતું, ખન્ધાનં ભેદોતિઆદિમાહ. પરમત્થેન હિ ખન્ધાયેવ ભિજ્જન્તિ, ન સત્તો નામ કોચિ મરતિ. ખન્ધેસુ પન ભિજ્જમાનેસુ સત્તો મરતિ, ભિન્નેસુ મતોતિ વોહારો હોતિ.

એત્થ ચ ચતુવોકારવસેન ખન્ધાનં ભેદો, એકવોકારવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. ચતુવોકારવસેન વા ખન્ધાનં ભેદો, સેસદ્વયવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો વેદિતબ્બો. કસ્મા? ભવદ્વયેપિ રૂપકાયસઙ્ખાતસ્સ કળેવરસ્સ સમ્ભવતો. અથ વા યસ્મા ચ ચાતુમહારાજિકાદીસુ ખન્ધા ભિજ્જન્તેવ, ન કિઞ્ચિ નિક્ખિપન્તિ, તસ્મા તેસં વસેન ખન્ધાનં ભેદો, મનુસ્સાદીસુ કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. એત્થ ચ કળેવરસ્સ નિક્ખેપકારણતો મરણં કળેવરસ્સ નિક્ખેપોતિ વુત્તન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઇતિ અયઞ્ચ જરા ઇદઞ્ચ મરણં. ઇદં વુચ્ચતાવુસોતિ ઇદં ઉભયમ્પિ એકતો કત્વા જરામરણન્તિ કથીયતિ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

જરામરણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

જાતિવારવણ્ણના

૯૩. જાતિવારે જાતિ સઞ્જાતીતિઆદીસુ જાયનટ્ઠેન જાતિ, સા અપરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા. સઞ્જાયનટ્ઠેન સઞ્જાતિ, સા પરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા. ઓક્કમનટ્ઠેન ઓક્કન્તિ, સા અણ્ડજજલાબુજવસેન યુત્તા. તે હિ અણ્ડકોસઞ્ચ વત્થિકોસઞ્ચ ઓક્કમન્તા પવિસન્તા વિય પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. અભિનિબ્બત્તનટ્ઠેન અભિનિબ્બત્તિ, સા સંસેદજઓપપાતિકવસેન યુત્તા, તે હિ પાકટાયેવ હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ. અયં તાવ વોહારદેસના.

ઇદાનિ પરમત્થદેસના હોતિ. ખન્ધાયેવ હિ પરમત્થતો પાતુભવન્તિ, ન સત્તો. તત્થ ચ ખન્ધાનન્તિ એકવોકારભવે એકસ્સ ચતુવોકારભવે ચતુન્નં પઞ્ચવોકારભવે પઞ્ચન્નમ્પિ ગહણં વેદિતબ્બં. પાતુભાવોતિ ઉપ્પત્તિ. આયતનાનન્તિ એત્થ તત્ર તત્ર ઉપ્પજ્જમાનાયતનવસેનેવ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પટિલાભોતિ સન્તતિયં પાતુભાવોયેવ. પાતુભવન્તાનેવ હિ તાનિ પટિલદ્ધાનિ નામ હોન્તિ. અયં વુચ્ચતાવુસો જાતીતિ ઇમિના પદેન વોહારતો પરમત્થતો ચ દેસિતાય જાતિયા નિગમનં કરોતીતિ. ભવસમુદયાતિ એત્થ પન જાતિયા પચ્ચયભૂતો કમ્મભવો વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

જાતિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભવવારવણ્ણના

૯૪. ભવવારે કામભવોતિ કમ્મભવો ચ ઉપપત્તિભવો ચ. તત્થ કમ્મભવો નામ કામભવૂપગં કમ્મમેવ. તઞ્હિ ઉપપત્તિભવસ્સ કારણત્તા ‘‘સુખો બુદ્ધાનમુપ્પાદો (ધ. પ. ૧૯૪) દુક્ખો પાપસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીનિ (ધ. પ. ૧૧૭) વિય ફલવોહારેન ભવોતિ વુત્તં. ઉપપત્તિભવો નામ તેન કમ્મેન નિબ્બત્તં ઉપાદિન્નખન્ધપઞ્ચકં. તઞ્હિ તત્થ ભવતીતિ કત્વા ભવોતિ વુત્તં. એવં સબ્બથાપિ ઇદં કમ્મઞ્ચ ઉપપત્તિ ચ ઉભયમ્પેતમિધ ‘‘કામભવો’’તિ વુત્તં. એસ નયો રૂપારૂપભવેસુ. ઉપાદાનસમુદયાતિ એત્થ પન ઉપાદાનં કુસલકમ્મભવસ્સ ઉપનિસ્સયવસેનેવ પચ્ચયો હોતિ. અકુસલકમ્મભવસ્સ ઉપનિસ્સયવસેનપિ સહજાતાદિવસેનપિ. ઉપપત્તિભવસ્સ પન સબ્બસ્સાપિ ઉપનિસ્સયવસેનેવ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

ભવવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપાદાનવારવણ્ણના

૯૫. ઉપાદાનવારે કામુપાદાનન્તિઆદીસુ વત્થુકામં ઉપાદિયતિ એતેન, સયં વા તં ઉપાદિયતીતિ કામુપાદાનં. કામો ચ સો ઉપાદાનઞ્ચાતિ વા કામુપાદાનં. ઉપાદાનન્તિ દળ્હગ્ગહણં વુચ્ચતિ. દળ્હત્થો હિ એત્થ ઉપસદ્દો, ‘‘ઉપાયાસ ઉપકટ્ઠા’’તિઆદીસુ વિય પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સેતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પનેતં ‘‘તત્થ કતમં કામુપાદાનં, યો કામેસુ કામચ્છન્દો’’તિ (ધ. સ. ૧૨૨૦; વિભ. ૯૩૮) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

તથા દિટ્ઠિ ચ સા ઉપાદાનઞ્ચાતિ દિટ્ઠુપાદાનં. અથ વા દિટ્ઠિં ઉપાદિયતિ, ઉપાદિયન્તિ વા એતેન દિટ્ઠિન્તિ દિટ્ઠુપાદાનં. ઉપાદિયતિ હિ પુરિમદિટ્ઠિં ઉત્તરદિટ્ઠિ. ઉપાદિયન્તિ ચ તાય દિટ્ઠિં. યથાહ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૭), સીલબ્બતુપાદાનઅત્તવાદુપાદાનવજ્જસ્સ સબ્બદિટ્ઠિગતસ્સેતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પનેતં ‘‘તત્થ કતમં દિટ્ઠુપાદાનં નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૨૨૦; વિભ. ૯૩૮) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

તથા સીલબ્બતં ઉપાદિયન્તિ એતેન, સયં વા તં ઉપાદિયતિ, સીલબ્બતઞ્ચ તં ઉપાદાનઞ્ચાતિ વા સીલબ્બતુપાદાનં. ગોસીલગોવતાદીનિ હિ એવં સુદ્ધીતિ અભિનિવેસતો સયમેવ ઉપાદાનાનિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પનેતં ‘‘તત્થ કતમં સીલબ્બતુપાદાનં, ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધી’’તિ વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ વદન્તિ એતેનાતિ વાદો. ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ ઉપાદાનં. કિં વદન્તિ, ઉપાદિયન્તિ વા? અત્તાનં. અત્તનો વાદુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનં. અત્તવાદમત્તમેવ વા અત્તાતિ ઉપાદિયતિ એતેનાતિ અત્તવાદુપાદાનં, વીસતિવત્થુકાય સક્કાયદિટ્ઠિયા એતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પનેતં ‘‘તત્થ કતમં અત્તવાદુપાદાનં, ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ (ધ. સ. ૧૨૨૩) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

તણ્હાસમુદયાતિ એત્થ તણ્હા કામુપાદાનસ્સ ઉપનિસ્સયવસેન અનન્તરસમનન્તરનત્થિવિગતાસેવનવસેન વા પચ્ચયો. અવસેસાનં પન સહજાતાદિવસેનાપિ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

ઉપાદાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તણ્હાવારવણ્ણના

૯૬. તણ્હાવારે રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હાતિ એવં ચક્ખુદ્વારાદીસુ જવનવીથિયં પવત્તાય તણ્હાય ‘‘સેટ્ઠિપુત્તો બ્રાહ્મણપુત્તો’’તિ એવમાદીસુ પિતિતો નામં વિય પિતિસદિસારમ્મણતો નામં. એત્થ ચ રૂપારમ્મણા તણ્હા, રૂપે તણ્હાતિ રૂપતણ્હા. સા કામરાગભાવેન રૂપં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના કામતણ્હા. સસ્સતદિટ્ઠિસહગતરાગભાવેન રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતન્તિ એવં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના ભવતણ્હા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતરાગભાવેન રૂપં ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ પેચ્ચ ન ભવિસ્સતીતિ એવં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના વિભવતણ્હાતિ એવં તિવિધા હોતિ. યથા ચ રૂપતણ્હા, તથા સદ્દતણ્હાદયોપીતિ એતાનિ અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. તાનિ અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ અટ્ઠારસ, બહિદ્ધારૂપાદીસુ અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ. ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ, અનાગતાનિ છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ અટ્ઠસતં. ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સુપાદાય ‘અસ્મી’તિ હોતિ, ‘ઇત્થસ્મી’તિ હોતી’’તિ (વિભ. ૯૭૩-૯૭૪) વા એવમાદીના અજ્ઝત્તિકરૂપાદિનિસ્સિતાનિ અટ્ઠારસ, ‘‘બાહિરસ્સુપાદાય ‘ઇમિના અસ્મી’તિ હોતિ, ‘ઇમિના ઇત્થસ્મી’તિ હોતી’’તિ વા (વિભ. ૯૭૫) એવમાદિના બાહિરરૂપાદિનિસ્સિતાનિ અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ. ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ, અનાગતાનિ છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ એવમ્પિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. પુન સઙ્ગહે કરીયમાને રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ છળેવ તણ્હાકાયા તિસ્સોયેવ કામતણ્હાદયો હોન્તીતિ એવં –

નિદ્દેસત્થેન નિદ્દેસ-વિત્થારા વિત્થારસ્સ ચ;

પુન સઙ્ગહતો તણ્હા, વિઞ્ઞાતબ્બા વિભાવિનાતિ.

વેદનાસમુદયાતિ એત્થ પન વેદનાતિ વિપાકવેદના અધિપ્પેતા. સા કથં છસુ દ્વારેસુ તણ્હાય પચ્ચયો હોતીતિ ચે? અસ્સાદનીયતો. સુખાય હિ વેદનાય અસ્સાદનેન સત્તા વેદનં મમાયન્તા વેદનાય તણ્હં ઉપ્પાદેત્વા વેદનારાગરત્તા હુત્વા ચક્ખુદ્વારે ઇટ્ઠમેવ રૂપં પત્થેન્તિ, લદ્ધા ચ નં અસ્સાદેન્તિ, આરમ્મણદાયકાનઞ્ચ ચિત્તકારાદીનં સક્કારં કરોન્તિ. તથા સોતદ્વારાદીસુ ઇટ્ઠે ચ સદ્દાદયો પત્થેન્તિ, લદ્ધા ચ ને અસ્સાદેન્તિ, આરમ્મણદાયકાનઞ્ચ વીણાવાદક-ગન્ધિકસૂદ-તન્તવાય-નાનાવિધસિપ્પસન્દસ્સકાદીનં સક્કારં કરોન્તિ. યથા કિં? યથા પુત્તસિનેહેન પુત્તં મમાયન્તા ધાતિયા સક્કારં કરોન્તિ, સપ્પાયસપ્પિખીરાદીનિયેવ નં પાયેન્તિ ચેવ ભોજેન્તિ ચ. સેસં વુત્તનયમેવ.

તણ્હાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વેદનાવારવણ્ણના

૯૭. વેદનાવારે વેદનાકાયાતિ વેદનાસમૂહા. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… મનોસમ્ફસ્સજા વેદનાતિ એતં ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના અત્થિ કુસલા, અત્થિ અકુસલા, અત્થિ અબ્યાકતા’’તિ (વિભ. ૩૪) એવં વિભઙ્ગે આગતત્તા ચક્ખુદ્વારાદીસુ પવત્તાનં કુસલાકુસલાબ્યાકતવેદનાનં ‘‘સારિપુત્તો, મન્તાણિપુત્તો’’તિ એવમાદીસુ માતિતો નામં વિય માતિસદિસવત્થુતો નામં. વચનત્થો પનેત્થ ચક્ખુસમ્ફસ્સહેતુ જાતા વેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદનાતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. અયં તાવેત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકકથા. વિપાકવસેન પન ચક્ખુદ્વારે દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનિ, દ્વે મનોધાતુયો, તિસ્સો મનોવિઞ્ઞાણધાતુયોતિ એતાહિ સમ્પયુત્તવસેન વેદના વેદિતબ્બા. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુ. મનોદ્વારે મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તાવ.

ફસ્સસમુદયાતિ એત્થ પન પઞ્ચદ્વારે પઞ્ચવત્થુકવેદનાનં સહજાતચક્ખુસમ્ફસ્સાદિસમુદયા સમુદયો હોતિ. અવસેસાનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો ઉપનિસ્સયાદિવસેન પચ્ચયા. મનોદ્વારે તદારમ્મણવેદનાનં અદ્વારિકાનઞ્ચ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવેદનાનં સહજાતમનોસમ્ફસ્સસમુદયા સમુદયો હોતીતિ વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવ.

વેદનાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ફસ્સવારવણ્ણના

૯૮. ફસ્સવારે ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સો. એસ નયો સબ્બત્થ. ચક્ખુસમ્ફસ્સો…પે… કાયસમ્ફસ્સોતિ એત્તાવતા ચ કુસલાકુસલવિપાકા પઞ્ચવત્થુકા દસ સમ્ફસ્સા વુત્તા હોન્તિ. મનોસમ્ફસ્સોતિ ઇમિના સેસા બાવીસતિ લોકિયવિપાકમનસમ્પયુત્તફસ્સા. સળાયતનસમુદયાતિ છન્નં ચક્ખાદીનં આયતનાનં સમુદયેન ઇમસ્સ છબ્બિધસ્સાપિ સમ્ફસ્સસ્સ સમુદયો હોતીતિ વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

ફસ્સવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સળાયતનવારવણ્ણના

૯૯. સળાયતનવારે ચક્ખાયતનન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે ચેવ આયતનનિદ્દેસે ચ વુત્તનયમેવ. નામરૂપસમુદયાતિ એત્થ પન યં નામં યઞ્ચ રૂપં, યઞ્ચ નામરૂપં યસ્સ આયતનસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તસ્સ વસેન વિસુદ્ધિમગ્ગે પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસે વુત્તનયેન નામરૂપસમુદયા સળાયતનસમુદયો વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તપ્પકારમેવાતિ.

સળાયતનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નામરૂપવારવણ્ણના

૧૦૦. નામરૂપવારે નમનલક્ખણં નામં. રુપ્પનલક્ખણં રૂપં. વિત્થારવારે પનસ્સ વેદનાતિ વેદનાક્ખન્ધો. સઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધો. ચેતના ફસ્સો મનસિકારોતિ સઙ્ખારક્ખન્ધો વેદિતબ્બો. કામઞ્ચ અઞ્ઞેપિ સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહિતા ધમ્મા સન્તિ, ઇમે પન તયો સબ્બદુબ્બલેસુપિ ચિત્તેસુ સન્તિ. તસ્મા એતેસંયેવ વસેનેત્થ સઙ્ખારક્ખન્ધોપિ દસ્સિતો. ચત્તારિ ચ મહાભૂતાનીતિ એત્થ ચત્તારીતિ ગણનપરિચ્છેદો. મહાભૂતાનીતિ પથવીઆપતેજવાયાનમેતં અધિવચનં. યેન પન કારણેન તાનિ મહાભૂતાનીતિ વુચ્ચન્તિ, યો ચેત્થ અઞ્ઞો વિનિચ્છયનયો, સો સબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગે રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસે વુત્તો.

ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયાતિ એત્થ પન ચતુન્નન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, ચત્તારિ ચ મહાભૂતાનીતિ વુત્તં હોતિ. ઉપાદાયાતિ ઉપાદિયિત્વા, ગહેત્વાતિ અત્થો. નિસ્સાયાતિપિ એકે. વત્તમાનન્તિ અયઞ્ચેત્થ પાઠસેસો. સમૂહત્થે વા એતં સામિવચનં. તેન ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં સમૂહં ઉપાદાય પવત્તમાનં રૂપન્તિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. એવં સબ્બત્થાપિ યાનિ ચત્તારિ પથવીઆદીનિ મહાભૂતાનિ, યઞ્ચ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વત્તમાનં ચક્ખાયતનાદિભેદેન અભિધમ્મપાળિયમેવ વુત્તં તેવીસતિવિધં રૂપં, તં સબ્બમ્પિ ‘‘રૂપ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. વિઞ્ઞાણસમુદયાતિ એત્થ પન યં વિઞ્ઞાણં યસ્સ નામસ્સ યસ્સ ચ રૂપસ્સ યસ્સ ચ નામરૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તસ્સ વસેન વિસુદ્ધિમગ્ગે પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વિઞ્ઞાણસમુદયા નામરૂપસમુદયો વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

નામરૂપવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિઞ્ઞાણવારવણ્ણના

૧૦૧. વિઞ્ઞાણવારે ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુમ્હિ વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુતો વા જાતં વિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. એવં સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ. ઇતરં પન મનોયેવ વિઞ્ઞાણન્તિ મનોવિઞ્ઞાણં. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જસ્સ તેભૂમકવિપાકચિત્તસ્સેતં અધિવચનં. સઙ્ખારસમુદયાતિ એત્થ પન યો સઙ્ખારો યસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તસ્સ વસેન સઙ્ખારસમુદયા વિઞ્ઞાણસમુદયો વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

વિઞ્ઞાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ખારવારવણ્ણના

૧૦૨. સઙ્ખારવારે અભિસઙ્ખરણલક્ખણો સઙ્ખારો. વિત્થારવારે પનસ્સ કાયસઙ્ખારોતિ કાયતો પવત્તસઙ્ખારો, કાયદ્વારે ચોપનવસેન પવત્તાનં કામાવચરકુસલતો અટ્ઠન્નં, અકુસલતો દ્વાદસન્નન્તિ વીસતિયા કાયસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં. વચીસઙ્ખારોતિ વચિતો પવત્તસઙ્ખારો, વચીદ્વારે વચનભેદવસેન પવત્તાનં વીસતિયા એવ વચીસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં. ચિત્તસઙ્ખારોતિ ચિત્તતો પવત્તસઙ્ખારો, કાયવચીદ્વારે ચોપનં અકત્વા રહો નિસીદિત્વા ચિન્તયન્તસ્સ પવત્તાનં લોકિયકુસલાકુસલવસેન એકૂનતિંસમનોસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં. અવિજ્જાસમુદયાતિ એત્થ પન કુસલાનં ઉપનિસ્સયવસેન અકુસલાનં સહજાતાદિવસેનાપિ અવિજ્જાપચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

સઙ્ખારવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિજ્જાવારવણ્ણના

૧૦૩. અવિજ્જાવારે દુક્ખે અઞ્ઞાણન્તિ દુક્ખસચ્ચે અઞ્ઞાણં, મોહસ્સેતં અધિવચનં. એસ નયો સમુદયે અઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ. તત્થ ચતૂહિ કારણેહિ દુક્ખે અઞ્ઞાણં વેદિતબ્બં અન્તોગધતો વત્થુતો આરમ્મણતો પટિચ્છાદનતો ચ. તથા હિ તં દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નત્તા દુક્ખે અન્તોગધં, દુક્ખસચ્ચઞ્ચસ્સ નિસ્સયપચ્ચયભાવેન વત્થુ, આરમ્મણપચ્ચયભાવેન આરમ્મણં, દુક્ખસચ્ચઞ્ચ એતં પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ યાથાવલક્ખણપ્પટિવેધનિવારણેન, ઞાણપ્પવત્તિયા ચેત્થ અપ્પદાનેન.

સમુદયે અઞ્ઞાણં તીહિ કારણેહિ વેદિતબ્બં વત્થુતો આરમ્મણતો પટિચ્છાદનતો ચ. નિરોધે પટિપદાયઞ્ચ અઞ્ઞાણં એકેનેવ કારણેન વેદિતબ્બં પટિચ્છાદનતો. નિરોધપટિપદાય હિ પટિચ્છાદકમેવ અઞ્ઞાણં તેસં યાથાવલક્ખણપ્પટિવેધનિવારણેન, તેસુ ચ ઞાણપ્પવત્તિયા અપ્પદાનેન. ન પન તત્થ અન્તોગધં, તસ્મિં સચ્ચદ્વયે અપરિયાપન્નત્તા. ન તસ્સ તં સચ્ચદ્વયં વત્થુ, અસહજાતત્તા. નારમ્મણં, તદારબ્ભ અપ્પવત્તનતો. પચ્છિમઞ્હિ સચ્ચદ્વયં ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસં, ન ચેત્થ અન્ધભૂતં અઞ્ઞાણં પવત્તતિ. પુરિમં પન વઞ્ચનિયટ્ઠેન સભાવલક્ખણસ્સ દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરં, તત્થ વિપલ્લાસગ્ગાહવસેન પવત્તતિ.

અપિચ દુક્ખેતિ એત્તાવતા સઙ્ગહતો વત્થુતો આરમ્મણતો કિચ્ચતો ચ અવિજ્જા દીપિતા. દુક્ખસમુદયેતિ એત્તાવતા વત્થુતો આરમ્મણતો કિચ્ચતો ચ. દુક્ખનિરોધે દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયાતિ એત્તાવતા કિચ્ચતો. અવિસેસતો પન અઞ્ઞાણન્તિ એતેન સભાવતો નિદ્દિટ્ઠાતિ ઞાતબ્બા. આસવસમુદયાતિ એત્થ પન કામાસવભવાસવા સહજાતાદિવસેન અવિજ્જાય પચ્ચયા હોન્તિ. અવિજ્જાસવો ઉપનિસ્સયવસેનેવ. પુબ્બુપ્પન્ના ચેત્થ અવિજ્જા અવિજ્જાસવોતિ વેદિતબ્બા. સા અપરાપરુપ્પન્નાય અવિજ્જાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

અવિજ્જાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આસવવારવણ્ણના

૧૦૪. આસવવારે અવિજ્જાસમુદયાતિ એત્થ અવિજ્જા કામાસવભવાસવાનં સહજાતાદિવસેન પચ્ચયો હોતિ. અવિજ્જાસવસ્સ ઉપનિસ્સયવસેનેવ. અપરાપરુપ્પન્ના ચેત્થ અવિજ્જા અવિજ્જાસવોતિ વેદિતબ્બા. પુબ્બુપ્પન્ના અવિજ્જાયેવસ્સ અપરાપરુપ્પન્નસ્સ અવિજ્જાસવસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ. અયં વારો યા એસા પટિચ્ચસમુપ્પાદપદેસુ જેટ્ઠિકા અવિજ્જા, તસ્સાપિ પચ્ચયદસ્સનવસેન વુત્તો. એવં વુત્તેન વારેન સંસારસ્સ અનમતગ્ગતા સાધિતા હોતિ. કથં? આસવસમુદયેન હિ અવિજ્જાસમુદયો. અવિજ્જાસમુદયેનાપિ આસવસમુદયો. એવં આસવા અવિજ્જાય અવિજ્જાપિ આસવાનં પચ્ચયોતિ કત્વા પુબ્બકોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, તસ્સા અપઞ્ઞાયનતો સંસારસ્સ અનમતગ્ગતા સિદ્ધા હોતીતિ.

એવં સબ્બેપિમે ઇમસ્મિં સુત્તે કમ્મપથવારો આહારવારો દુક્ખવારો જરા-મરણ-જાતિ-ભવ-ઉપાદાન-તણ્હા-વેદના-ફસ્સ-સળાયતન-નામરૂપ- વિઞ્ઞાણ-સઙ્ખાર-અવિજ્જા-આસવવારોતિ સોળસવારા વુત્તા.

તેસુ એકેકસ્સ વારસ્સ સઙ્ખેપવિત્થારવસેન દ્વિધા વિભત્તા દ્વત્તિંસટ્ઠાનાનિ હોન્તિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ઇમેસુ દ્વત્તિંસટ્ઠાનેસુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ કથિતાનિ. એતેસંયેવ વિત્થારવસેન વુત્તેસુ સોળસસુ ઠાનેસુ અરહત્તં કથિતં. થેરસ્સ પન મતેન દ્વત્તિંસાયપિ ઠાનેસુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ ચત્તારો ચ મગ્ગા કથિતાતિ. ઇતિ સકલેપિ પઞ્ચમહાનિકાયસઙ્ગહિતે બુદ્ધવચને નત્થિ તં સુત્તં, યત્થ દ્વત્તિંસક્ખત્તું ચત્તારિ સચ્ચાનિ દ્વત્તિંસક્ખત્તુઞ્ચ અરહત્તં પકાસિતં અઞ્ઞત્ર ઇમમ્હા સમ્માદિટ્ઠિસુત્તાતિ.

ઇદમવોચાયસ્મા સારિપુત્તોતિ ઇદં દ્વત્તિંસાય ચતુસચ્ચપરિયાયેહિ દ્વત્તિંસાય અરહત્તપરિયાયેહીતિ ચતુસટ્ઠિયા કારણેહિ અલઙ્કરિત્વા સમ્માદિટ્ઠિસુત્તં આયસ્મા સારિપુત્તો અવોચ, અત્તમના તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

આસવવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સમ્માદિટ્ઠિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.