ગન્થારમ્ભકથા

કરુણાસીતલહદયં, પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમં;

સનરામરલોકગરું, વન્દે સુગતં ગતિવિમુત્તં.

બુદ્ધોપિ બુદ્ધભાવં, ભાવેત્વા ચેવ સચ્છિકત્વા ચ;

યં ઉપગતો ગતમલં, વન્દે તમનુત્તરં ધમ્મં.

સુગતસ્સ ઓરસાનં, પુત્તાનં મારસેનમથનાનં;

અટ્ઠન્નમ્પિ સમૂહં, સિરસા વન્દે અરિયસઙ્ઘં.

ઇતિ મે પસન્નમતિનો, રતનત્તયવન્દનામયં પુઞ્ઞં;

યં સુવિહતન્તરાયો, હુત્વા તસ્સાનુભાવેન.

મજ્ઝિમપમાણસુત્તઙ્કિતસ્સ ઇધ મજ્ઝિમાગમવરસ્સ;

બુદ્ધાનુબુદ્ધસંવણ્ણિતસ્સ પરવાદમથનસ્સ.

અત્થપ્પકાસનત્થં, અટ્ઠકથા આદિતો વસિસતેહિ;

પઞ્ચહિ યા સઙ્ગીતા, અનુસઙ્ગીતા ચ પચ્છાપિ.

સીહળદીપં પન આભતાથ વસિના મહામહિન્દેન;

ઠપિતા સીહળભાસાય, દીપવાસીનમત્થાય.

અપનેત્વાન તતોહં, સીહળભાસં મનોરમં ભાસં;

તન્તિનયાનુચ્છવિકં, આરોપેન્તો વિગતદોસં.

સમયં અવિલોમેન્તો, થેરાનં થેરવંસદીપાનં;

સુનિપુણવિનિચ્છયાનં, મહાવિહારે નિવાસીનં.

હિત્વા પુનપ્પુનાગતમત્થં, અત્થં પકાસયિસ્સામિ;

સુજનસ્સ ચ તુટ્ઠત્થં, ચિરટ્ઠિતત્થઞ્ચ ધમ્મસ્સ.

સીલકથા ધુતધમ્મા, કમ્મટ્ઠાનાનિ ચેવ સબ્બાનિ;

ચરિયાવિધાનસહિતો, ઝાનસમાપત્તિવિત્થારો.

સબ્બા ચ અભિઞ્ઞાયો, પઞ્ઞાસઙ્કલનનિચ્છયો ચેવ;

ખન્ધાધાતાયતનિન્દ્રિયાનિ અરિયાનિ ચેવ ચત્તારિ.

સચ્ચાનિ પચ્ચયાકારદેસના સુપરિસુદ્ધનિપુણનયા;

અવિમુત્તતન્તિમગ્ગા, વિપસ્સનાભાવના ચેવ.

ઇતિ પન સબ્બં યસ્મા, વિસુદ્ધિમગ્ગે મયા સુપરિસુદ્ધં;

વુત્તં તસ્મા ભિય્યો, ન તં ઇધ વિચારયિસ્સામિ.

‘‘મજ્ઝે વિસુદ્ધિમગ્ગો, એસ ચતુન્નમ્પિ આગમાનઞ્હિ;

ઠત્વા પકાસયિસ્સતિ, તત્થ યથાભાસિતમત્થં’’.

ઇચ્ચેવ કતો તસ્મા, તમ્પિ ગહેત્વાન સદ્ધિમેતાય;

અટ્ઠકથાય વિજાનથ, મજ્ઝિમસઙ્ગીતિયા અત્થન્તિ.

નિદાનકથા

૧. તત્થ મજ્ઝિમસઙ્ગીતિ નામ પણ્ણાસતો મૂલપણ્ણાસા મજ્ઝિમપણ્ણાસા ઉપરિપણ્ણાસાતિ પણ્ણાસત્તયસઙ્ગહા. વગ્ગતો એકેકાય પણ્ણાસાય પઞ્ચ પઞ્ચ વગ્ગે કત્વા પન્નરસવગ્ગસમાયોગા. સુત્તતો દિયડ્ઢસુત્તસતં દ્વે ચ સુત્તન્તા. પદતો તેવીસુત્તરપઞ્ચસતાધિકાનિ અસીતિપદસહસ્સાનિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘અસીતિપદસહસ્સાનિ, ભિય્યો પઞ્ચસતાનિ ચ;

પુન તેવીસતિ વુત્તા, પદમેવં વવત્થિત’’ન્તિ.

અક્ખરતો સત્ત અક્ખરસતસહસ્સાનિ ચત્તાલીસઞ્ચ સહસ્સાનિ તેપઞ્ઞાસઞ્ચ અક્ખરાનિ. ભાણવારતો અસીતિ ભાણવારા તેવીસપદાધિકો ચ ઉપડ્ઢભાણવારો. અનુસન્ધિતો પુચ્છાનુસન્ધિ-અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ-યથાનુસન્ધિવસેન સઙ્ખેપતો તિવિધો અનુસન્ધિ. વિત્થારતો પનેત્થ તીણિ અનુસન્ધિસહસ્સાનિ નવ ચ સતાનિ હોન્તિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘તીણિ સન્ધિસહસ્સાનિ, તથા નવસતાનિ ચ;

અનુસન્ધિનયા એતે, મજ્ઝિમસ્સ પકાસિતા’’તિ.

તત્થ પણ્ણાસાસુ મૂલપણ્ણાસા આદિ, વગ્ગેસુ મૂલપરિયાયવગ્ગો, સુત્તેસુ મૂલપરિયાયસુત્તં. તસ્સાપિ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિકં આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તં નિદાનમાદિ. સા પનેસા પઠમમહાસઙ્ગીતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય આદિમ્હિ વિત્થારિતા. તસ્મા સા તત્થ વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા.