૭. બ્રાહ્મણધમ્મિકસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ બ્રાહ્મણધમ્મિકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અયમેવ યાસ્સ નિદાને ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા’’તિઆદિના નયેન વુત્તા. તત્થ સમ્બહુલાતિ બહૂ અનેકે. કોસલકાતિ કોસલરટ્ઠવાસિનો. બ્રાહ્મણમહાસાલાતિ જાતિયા બ્રાહ્મણા મહાસારતાય મહાસાલા. યેસં કિર નિદહિત્વા ઠપિતંયેવ અસીતિકોટિસઙ્ખ્યં ધનમત્થિ, તે ‘‘બ્રાહ્મણમહાસાલા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇમે ચ તાદિસા, તેન વુત્તં ‘‘બ્રાહ્મણમહાસાલા’’તિ. જિણ્ણાતિ જજ્જરીભૂતા જરાય ખણ્ડિચ્ચાદિભાવમાપાદિતા. વુડ્ઢાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં વુડ્ઢિમરિયાદં પત્તા. મહલ્લકાતિ જાતિમહલ્લકતાય સમન્નાગતા, ચિરકાલપ્પસુતાતિ વુત્તં હોતિ. અદ્ધગતાતિ અદ્ધાનં ગતા, દ્વે તયો રાજપરિવટ્ટે અતીતાતિ અધિપ્પાયો. વયો અનુપ્પત્તાતિ પચ્છિમવયં સમ્પત્તા. અપિચ જિણ્ણાતિ પોરાણા, ચિરકાલપ્પવત્તકુલન્વયાતિ વુત્તં હોતિ. વુડ્ઢાતિ સીલાચારાદિગુણવુડ્ઢિયુત્તા. મહલ્લકાતિ વિભવમહન્તતાય સમન્નાગતા મહદ્ધના મહાભોગા. અદ્ધગતાતિ મગ્ગપટિપન્ના બ્રાહ્મણાનં વતચરિયાદિમરિયાદં અવીતિક્કમ્મ ચરમાના. વયો અનુપ્પત્તાતિ જાતિવુડ્ઢભાવમ્પિ અન્તિમવયં અનુપ્પત્તાતિ એવમ્પેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસૂતિ ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમપ્પવત્તમોદા અહેસું. યાય ચ ‘‘કચ્ચિ ભોતો ગોતમસ્સ ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, અપ્પાબાધં, અપ્પાતઙ્કં, બલં, લહુટ્ઠાનં, ફાસુવિહારો’’તિઆદિકાય કથાય સમ્મોદિંસુ, તં પીતિપામોજ્જસઙ્ખાતસમ્મોદજનનતો સમ્મોદિતું અરહતો ચ સમ્મોદનીયં, અત્થબ્યઞ્જનમધુરતાય સુચિરમ્પિ કાલં સારેતું નિરન્તરં પવત્તેતું અરહતો સરિતબ્બભાવતો ચ સારણીયં. સુય્યમાનસુખતો ચ સમ્મોદનીયં, અનુસ્સરિયમાનસુખતો સારણીયં, તથા બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાય સમ્મોદનીયં, અત્થપરિસુદ્ધતાય સારણીયન્તિ એવં અનેકેહિ પરિયાયેહિ સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા પરિયોસાપેત્વા નિટ્ઠાપેત્વા યેનત્થેન આગતા, તં પુચ્છિતુકામા એકમન્તં નિસીદિંસુ. તં –

‘‘ન પચ્છતો ન પુરતો, નાપિ આસન્નદૂરતો;

ન પસ્સે નાપિ પટિવાતે, ન ચાપિ ઓણતુણ્ણતે’’તિ. –

આદિના નયેન મઙ્ગલસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તમેવ.

એવં એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે બ્રાહ્મણમહાસાલા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘કિં ત’’ન્તિ? ‘‘સન્દિસ્સન્તિ નુ ખો’’તિઆદિ. તં સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવ. કેવલઞ્હેત્થ બ્રાહ્મણાનં બ્રાહ્મણધમ્મેતિ દેસકાલાદિધમ્મે છડ્ડેત્વા યો બ્રાહ્મણધમ્મો, તસ્મિંયેવ. તેન હિ બ્રાહ્મણાતિ યસ્મા મં તુમ્હે યાચિત્થ, તસ્મા બ્રાહ્મણા સુણાથ, સોતં ઓદહથ, સાધુકં મનસિ કરોથ, યોનિસો મનસિ કરોથ. તથા પયોગસુદ્ધિયા સુણાથ, આસયસુદ્ધિયા સાધુકં મનસિ કરોથ. અવિક્ખેપેન સુણાથ, પગ્ગહેન સાધુકં મનસિ કરોથાતિઆદિના નયેન એતેસં પદાનં પુબ્બે અવુત્તોપિ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અથ ભગવતા વુત્તં તં વચનં સમ્પટિચ્છન્તા ‘‘એવં ભો’’તિ ખો તે બ્રાહ્મણમહાસાલા ભગવતો પચ્ચસ્સોસું, ભગવતો વચનં અભિમુખા હુત્વા અસ્સોસું. અથ વા પટિસ્સુણિંસુ. ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ વુત્તમત્થં કત્તુકામતાય પટિજાનિંસૂતિ વુત્તં હોતિ. અથ તેસં એવં પટિસ્સુતવતં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કિં ત’’ન્તિ? ‘‘ઇસયો પુબ્બકા’’તિઆદિ.

૨૮૭. તત્થ પઠમગાથાય તાવ સઞ્ઞતત્તાતિ સીલસંયમેન સંયતચિત્તા. તપસ્સિનોતિ ઇન્દ્રિયસંવરતપયુત્તા. અત્તદત્થમચારિસુન્તિ મન્તજ્ઝેનબ્રહ્મવિહારભાવનાદિં અત્તનો અત્થં અકંસુ. સેસં પાકટમેવ.

૨૮૮. દુતિયગાથાદીસુપિ અયં સઙ્ખેપવણ્ણના – ન પસૂ બ્રાહ્મણાનાસુન્તિ પોરાણાનં બ્રાહ્મણાનં પસૂ ન આસું, ન તે પસુપરિગ્ગહમકંસુ. ન હિરઞ્ઞં ન ધાનિયન્તિ હિરઞ્ઞઞ્ચ બ્રાહ્મણાનં અન્તમસો જતુમાસકોપિ નાહોસિ, તથા વીહિસાલિયવગોધૂમાદિ પુબ્બણ્ણાપરણ્ણભેદં ધાનિયમ્પિ તેસં નાહોસિ. તે હિ નિક્ખિત્તજાતરૂપરજતા અસન્નિધિકારકાવ હુત્વા કેવલં સજ્ઝાયધનધઞ્ઞા અત્તનો મન્તજ્ઝેનસઙ્ખાતેનેવ ધનેન ધઞ્ઞેન ચ સમન્નાગતા અહેસું. યો ચાયં મેત્તાદિવિહારો સેટ્ઠત્તા અનુગામિકત્તા ચ બ્રહ્મનિધીતિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ બ્રહ્મં નિધિમપાલયું સદા તસ્સ ભાવનાનુયોગેન.

૨૮૯. એવં વિહારીનં યં નેસં પકતં આસિ, યં એતેસં પકતં એતે બ્રાહ્મણે ઉદ્દિસ્સ કતં અહોસિ. દ્વારભત્તં ઉપટ્ઠિતન્તિ ‘‘બ્રાહ્મણાનં દસ્સામા’’તિ સજ્જેત્વા તેહિ તેહિ દાયકેહિ અત્તનો અત્તનો ઘરદ્વારે ઠપિતભત્તં. સદ્ધાપકતન્તિ સદ્ધાય પકતં, સદ્ધાદેય્યન્તિ વુત્તં હોતિ. એસાનન્તિ એસન્તીતિ એસા, તેસં એસાનં, એસમાનાનં પરિયેસમાનાનન્તિ વુત્તં હોતિ. દાતવેતિ દાતબ્બં. તદમઞ્ઞિસુન્તિ તં અમઞ્ઞિંસુ, તં દ્વારે સજ્જેત્વા ઠપિતં ભત્તં સદ્ધાદેય્યં પરિયેસમાનાનં એતેસં બ્રાહ્મણાનં દાતબ્બં અમઞ્ઞિંસુ દાયકા જના, ન તતો પરં. અનત્થિકા હિ તે અઞ્ઞેન અહેસું, કેવલં ઘાસચ્છાદનપરમતાય સન્તુટ્ઠાતિ અધિપ્પાયો.

૨૯૦. નાનારત્તેહીતિ નાનાવિધરાગરત્તેહિ વત્થેહિ વિચિત્રત્થરણત્થતેહિ, સયનેહિ એકભૂમિકદ્વિભૂમિકાદિપાસાદવરેહિ. આવસથેહીતિ એવરૂપેહિ ઉપકરણેહિ. ફીતા જનપદા રટ્ઠા એકેકપ્પદેસભૂતા જનપદા ચ કેચિ કેચિ સકલરટ્ઠા ચ ‘‘નમો બ્રાહ્મણાન’’ન્તિ સાયં પાતં બ્રાહ્મણે દેવે વિય નમસ્સિંસુ.

૨૯૧. તે એવં નમસ્સિયમાના લોકેન અવજ્ઝા બ્રાહ્મણા આસું, ન કેવલઞ્ચ અવજ્ઝા, અજેય્યા વિહિંસિતુમ્પિ અનભિભવનીયત્તા અજેય્યા ચ અહેસું. કિં કારણા? ધમ્મરક્ખિતા, યસ્મા ધમ્મેન રક્ખિતા. તે હિ પઞ્ચ વરસીલધમ્મે રક્ખિંસુ, ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિ’’ન્તિ (જા. ૧.૧૦.૧૦૨; ૧.૧૫.૩૮૫) ધમ્મરક્ખિતા હુત્વા અવજ્ઝા અજેય્યા ચ અહેસુન્તિ અધિપ્પાયો. ન ને કોચિ નિવારેસીતિ તે બ્રાહ્મણે કુલાનં દ્વારેસુ સબ્બસો બાહિરેસુ ચ અબ્ભન્તરેસુ ચ સબ્બદ્વારેસુ યસ્મા તેસુ પિયસમ્મતેસુ વરસીલસમન્નાગતેસુ માતાપિતૂસુ વિય અતિવિસ્સત્થા મનુસ્સા અહેસું, તસ્મા ‘‘ઇદં નામ ઠાનં તયા ન પવિસિતબ્બ’’ન્તિ ન કોચિ નિવારેસિ.

૨૯૨. એવં ધમ્મરક્ખિતા કુલદ્વારેસુ અનિવારિતા ચરન્તા અટ્ઠ ચ ચત્તાલીસઞ્ચાતિ અટ્ઠચત્તાલીસં વસ્સાનિ કુમારભાવતો પભુતિ ચરણેન કોમારં બ્રહ્મચરિયં ચરિંસુ તે. યેપિ બ્રાહ્મણચણ્ડાલા અહેસું, કો પન વાદો બ્રહ્મસમાદીસૂતિ એવમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. એવં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તા એવ હિ વિજ્જાચરણપરિયેટ્ઠિં અચરું બ્રાહ્મણા પુરે, ન અબ્રહ્મચારિનો હુત્વા. તત્થ વિજ્જાપરિયેટ્ઠીતિ મન્તજ્ઝેનં. વુત્તઞ્ચેતં ‘‘સો અટ્ઠચત્તાલીસ વસ્સાનિ કોમારં બ્રહ્મચરિયં ચરતિ મન્તે અધીયમાનો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૯૨). ચરણપરિયેટ્ઠીતિ સીલરક્ખણં. ‘‘વિજ્જાચરણપરિયેટ્ઠુ’’ન્તિપિ પાઠો, વિજ્જાચરણં પરિયેસિતું અચરુન્તિ અત્થો.

૨૯૩. યથાવુત્તઞ્ચ કાલં બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા તતો પરં ઘરાવાસં કપ્પેન્તાપિ ન બ્રાહ્મણા અઞ્ઞમગમું ખત્તિયં વા વેસ્સાદીસુ અઞ્ઞતરં વા, યે અહેસું દેવસમા વા મરિયાદા વાતિ અધિપ્પાયો. તથા સતં વા સહસ્સં વા દત્વા નપિ ભરિયં કિણિંસુ તે, સેય્યથાપિ એતરહિ એકચ્ચે કિણન્તિ. તે હિ ધમ્મેન દારં પરિયેસન્તિ. કથં? અટ્ઠચત્તાલીસં વસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા બ્રાહ્મણા કઞ્ઞાભિક્ખં આહિણ્ડન્તિ – ‘‘અહં અટ્ઠચત્તાલીસ વસ્સાનિ ચિણ્ણબ્રહ્મચરિયો, યદિ વયપ્પત્તા દારિકા અત્થિ, દેથ મે’’તિ. તતો યસ્સ વયપ્પત્તા દારિકા હોતિ, સો તં અલઙ્કરિત્વા નીહરિત્વા દ્વારે ઠિતસ્સેવ બ્રાહ્મણસ્સ હત્થે ઉદકં આસિઞ્ચન્તો ‘‘ઇમં તે, બ્રાહ્મણ, ભરિયં પોસાવનત્થાય દમ્મી’’તિ વત્વા દેતિ.

કસ્મા પન તે એવં ચિરં બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વાપિ દારં પરિયેસન્તિ, ન યાવજીવં બ્રહ્મચારિનો હોન્તીતિ? મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન. તેસઞ્હિ એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘‘યો પુત્તં ન ઉપ્પાદેતિ, સો કુલવંસચ્છેદકરો હોતિ, તતો નિરયે પચ્ચતી’’તિ. ચત્તારો કિર અભાયિતબ્બં ભાયન્તિ ગણ્ડુપ્પાદો કિકી કુન્તની બ્રાહ્મણાતિ. ગણ્ડુપ્પાદા કિર મહાપથવિયા ખયભયેન મત્તભોજિનો હોન્તિ, ન બહું મત્તિકં ખાદન્તિ. કિકી સકુણિકા આકાસપતનભયેન અણ્ડસ્સ ઉપરિ ઉત્તાના સેતિ. કુન્તની સકુણિકા પથવિકમ્પનભયેન પાદેહિ ભૂમિં ન સુટ્ઠુ અક્કમતિ. બ્રાહ્મણા કુલવંસૂપચ્છેદભયેન દારં પરિયેસન્તિ. આહ ચેત્થ –

‘‘ગણ્ડુપ્પાદો કિકી ચેવ, કુન્તી બ્રાહ્મણધમ્મિકો;

એતે અભયં ભાયન્તિ, સમ્મૂળ્હા ચતુરો જના’’તિ.

એવં ધમ્મેન દારં પરિયેસિત્વાપિ ચ સમ્પિયેનેવ સંવાસં સઙ્ગન્ત્વા સમરોચયું, સમ્પિયેનેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં પેમેનેવ કાયેન ચ ચિત્તેન ચ મિસ્સીભૂતા સઙ્ઘટિતા સંસટ્ઠા હુત્વા સંવાસં સમરોચયું, ન અપ્પિયેન ન નિગ્ગહેન ચાતિ વુત્તં હોતિ.

૨૯૪. એવં સમ્પિયેનેવ સંવાસં કરોન્તાપિ ચ અઞ્ઞત્ર તમ્હાતિ, યો સો ઉતુસમયો, યમ્હિ સમયે બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મણેન ઉપગન્તબ્બા, અઞ્ઞત્ર તમ્હા સમયા ઠપેત્વા તં સમયં ઉતુતો વિરતં ઉતુવેરમણિં પતિ ભરિયં, યાવ પુન સો સમયો આગચ્છતિ, તાવ અટ્ઠત્વા અન્તરાયેવ. મેથુનં ધમ્મન્તિ મેથુનાય ધમ્માય. સમ્પદાનવચનપત્તિયા કિરેતં ઉપયોગવચનં. નાસ્સુ ગચ્છન્તીતિ નેવ ગચ્છન્તિ. બ્રાહ્મણાતિ યે હોન્તિ દેવસમા ચ મરિયાદા ચાતિ અધિપ્પાયો.

૨૯૫. અવિસેસેન પન સબ્બેપિ બ્રહ્મચરિયઞ્ચ…પે… અવણ્ણયું. તત્થ બ્રહ્મચરિયન્તિ મેથુનવિરતિ. સીલન્તિ સેસાનિ ચત્તારિ સિક્ખાપદાનિ. અજ્જવન્તિ ઉજુભાવો, અત્થતો અસઠતા અમાયાવિતા ચ. મદ્દવન્તિ મુદુભાવો, અત્થતો અત્થદ્ધતા અનતિમાનિતા ચ. તપોતિ ઇન્દ્રિયસંવરો. સોરચ્ચન્તિ સુરતભાવો સુખસીલતા અપ્પટિકૂલસમાચારતા. અવિહિંસાતિ પાણિઆદીહિ અવિહેસિકજાતિકતા સકરુણભાવો. ખન્તીતિ અધિવાસનક્ખન્તિ. ઇચ્ચેતે ગુણે અવણ્ણયું. યેપિ નાસક્ખિંસુ સબ્બસો પટિપત્તિયા આરાધેતું, તેપિ તત્થ સારદસ્સિનો હુત્વા વાચાય વણ્ણયિંસુ પસંસિંસુ.

૨૯૬. એવં વણ્ણેન્તાનઞ્ચ યો નેસં…પે… નાગમા, યો એતેસં બ્રાહ્મણાનં પરમો બ્રહ્મા અહોસિ, બ્રહ્મસમો નામ ઉત્તમો બ્રાહ્મણો અહોસિ, દળ્હેન પરક્કમેન સમન્નાગતત્તા દળ્હપરક્કમો. સ વાતિ વિભાવને વા-સદ્દો, તેન સો એવરૂપો બ્રાહ્મણોતિ તમેવ વિભાવેતિ. મેથુનં ધમ્મન્તિ મેથુનસમાપત્તિં. સુપિનન્તેપિ નાગમાતિ સુપિનેપિ ન અગમાસિ.

૨૯૭. તતો તસ્સ વત્તં…પે… અવણ્ણયું. ઇમાય ગાથાય નવમગાથાય વુત્તગુણેયેવ આદિઅન્તવસેન નિદ્દિસન્તો દેવસમે બ્રાહ્મણે પકાસેતિ. તે હિ વિઞ્ઞુજાતિકા પણ્ડિતા તસ્સ બ્રહ્મસમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ વત્તં અનુસિક્ખન્તિ પબ્બજ્જાય ઝાનભાવનાય ચ, તે ચ ઇમે બ્રહ્મચરિયાદિગુણે પટિપત્તિયા એવ વણ્ણયન્તીતિ. તે સબ્બેપિ બ્રાહ્મણા પઞ્ચકનિપાતે દોણસુત્તે (અ. નિ. ૫.૧૯૨) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

૨૯૮. ઇદાનિ મરિયાદે બ્રાહ્મણે દસ્સેન્તો આહ – ‘‘તણ્ડુલં સયન’’ન્તિ. તસ્સત્થો – તેસુ યે હોન્તિ મરિયાદા, તે બ્રાહ્મણા સચે યઞ્ઞં કપ્પેતુકામા હોન્તિ, અથ આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા પટિવિરતત્તા નાનપ્પકારકં તણ્ડુલઞ્ચ, મઞ્ચપીઠાદિભેદં સયનઞ્ચ, ખોમાદિભેદં વત્થઞ્ચ, ગોસપ્પિતિલતેલાદિભેદં સપ્પિતેલઞ્ચ યાચિય ધમ્મેન, ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાન યાચના’’તિ એવં વુત્તેન ઉદ્દિસ્સઠાનસઙ્ખાતેન ધમ્મેન યાચિત્વા, અથ યો યં ઇચ્છતિ દાતું, તેન તં દિન્નતણ્ડુલાદિં સમોધાનેત્વા સંકડ્ઢિત્વા. ‘‘સમુદાનેત્વા’’તિપિ પાઠો, એકોયેવત્થો. તતો યઞ્ઞમકપ્પયુન્તિ તતો ગહેત્વા દાનમકંસુ.

૨૯૯. કરોન્તા ચ એવમેતસ્મિં ઉપટ્ઠિતસ્મિં દાનસઙ્ખાતે યઞ્ઞસ્મિં નાસ્સુ ગાવો હનિંસુ તે, ન તે ગાવિયો હનિંસુ. ગાવીમુખેન ચેત્થ સબ્બપાણા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. કિંકારણા ન હનિંસૂતિ? બ્રહ્મચરિયાદિગુણયુત્તત્તા. અપિચ વિસેસતો યથા માતા…પે… નાસ્સુ ગાવો હનિંસુ તે. તત્થ યાસુ જાયન્તિ ઓસધાતિ યાસુ પિત્તાદીનં ભેસજ્જભૂતા પઞ્ચ ગોરસા જાયન્તિ.

૩૦૦. અન્નદાતિઆદીસુ યસ્મા પઞ્ચ ગોરસે પરિભુઞ્જન્તાનં ખુદા વૂપસમ્મતિ, બલં વડ્ઢતિ, છવિવણ્ણો વિપ્પસીદતિ, કાયિકમાનસિકં સુખં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા અન્નદા બલદા વણ્ણદા સુખદા ચેતાતિ વેદિતબ્બા. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

૩૦૧. એવં તે યઞ્ઞેસુ ગાવો અહનન્તા પુઞ્ઞપ્પભાવાનુગ્ગહિતસરીરા સુખુમાલા…પે… સુખમેધિત્થ યં પજા. તત્થ સુખુમાલા મુદુતલુણહત્થપાદાદિતાય, મહાકાયા આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા, વણ્ણવન્તો સુવણ્ણવણ્ણતાય સણ્ઠાનયુત્તતાય ચ, યસસ્સિનો લાભપરિવારસમ્પદાય. સેહિ ધમ્મેહીતિ સકેહિ ચારિત્તેહિ. કિચ્ચાકિચ્ચેસુ ઉસ્સુકાતિ કિચ્ચેસુ ‘‘ઇદં કાતબ્બં’’, અકિચ્ચેસુ ‘‘ઇદં ન કાતબ્બ’’ન્તિ ઉસ્સુક્કમાપન્ના હુત્વાતિ અત્થો. એવં તે પોરાણા બ્રાહ્મણા એવરૂપા હુત્વા દસ્સનીયા પસાદનીયા લોકસ્સ પરમદક્ખિણેય્યા ઇમાય પટિપત્તિયા યાવ લોકે અવત્તિંસુ, તાવ વિગતઈતિભયુપદ્દવા હુત્વા નાનપ્પકારકં સુખં એધિત્થ પાપુણિ, સુખં વા એધિત્થ સુખં વુડ્ઢિં અગમાસિ. અયં પજાતિ સત્તલોકં નિદસ્સેતિ.

૩૦૨-૩. કાલચ્ચયેન પન સમ્ભિન્નમરિયાદભાવં આપજ્જિતુકામાનં તેસં આસિ વિપલ્લાસો…પે… ભાગસો મિતે. તત્થ વિપલ્લાસોતિ વિપરીતસઞ્ઞા. અણુતો અણુન્તિ લામકટ્ઠેન પરિત્તટ્ઠેન અપ્પસ્સાદટ્ઠેન અણુભૂતતો કામગુણતો ઉપ્પન્નં ઝાનસામઞ્ઞનિબ્બાનસુખાનિ ઉપનિધાય સઙ્ખ્યમ્પિ અનુપગમનેન અણું કામસુખં, લોકુત્તરસુખં વા ઉપનિધાય અણુભૂતતો અત્તના પટિલદ્ધલોકિયસમાપત્તિસુખતો અણું અપ્પકતોપિ અપ્પકં કામસુખં દિસ્વાતિ અધિપ્પાયો. રાજિનો ચાતિ રઞ્ઞો ચ. વિયાકારન્તિ સમ્પત્તિં. આજઞ્ઞસંયુત્તેતિ અસ્સાજાનીયસંયુત્તે. સુકતેતિ દારુકમ્મલોહકમ્મેન સુનિટ્ઠિતે. ચિત્તસિબ્બનેતિ સીહચમ્માદીહિ અલઙ્કરણવસેન ચિત્રસિબ્બને. નિવેસનેતિ ઘરવત્થૂનિ. નિવેસેતિ તત્થ પતિટ્ઠાપિતઘરાનિ. વિભત્તેતિ આયામવિત્થારવસેન વિભત્તાનિ. ભાગસો મિતેતિ અઙ્ગણદ્વારપાસાદકૂટાગારાદિવસેન કોટ્ઠાસં કોટ્ઠાસં કત્વા મિતાનિ. કિં વુત્તં હોતિ? તેસં બ્રાહ્મણાનં અણુતો અણુસઞ્ઞિતં કામસુખઞ્ચ રઞ્ઞો બ્યાકારઞ્ચ અલઙ્કતનારિયો ચ વુત્તપ્પકારે રથે ચ નિવેસને નિવેસે ચ દિસ્વા દુક્ખેસુયેવ એતેસુ વત્થૂસુ ‘‘સુખ’’ન્તિ પવત્તત્તા પુબ્બે પવત્તનેક્ખમ્મસઞ્ઞાવિપલ્લાસસઙ્ખાતા વિપરીતસઞ્ઞા આસિ.

૩૦૪. તે એવં વિપરીતસઞ્ઞા હુત્વા ગોમણ્ડલપરિબ્યૂળ્હં…પે… બ્રાહ્મણા. તત્થ ગોમણ્ડલપરિબ્યૂળ્હન્તિ ગોયૂથેહિ પરિકિણ્ણં. નારીવરગણાયુતન્તિ વરનારીગણસંયુત્તં. ઉળારન્તિ વિપુલં. માનુસં ભોગન્તિ મનુસ્સાનં નિવેસનાદિભોગવત્થું. અભિજ્ઝાયિંસૂતિ ‘‘અહો વતિદં અમ્હાકં અસ્સા’’તિ તણ્હં વડ્ઢેત્વા અભિપત્થયમાના ઝાયિંસુ.

૩૦૫. એવં અભિજ્ઝાયન્તા ચ ‘‘એતે મનુસ્સા સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ આમુત્તમણિઆભરણા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ પરિચારેન્તિ, મયં પન એવં તેહિ નમસ્સિયમાનાપિ સેદમલકિલિટ્ઠગત્તા પરૂળ્હકચ્છનખલોમા ભોગરહિતા પરમકારુઞ્ઞતં પત્તા વિહરામ. એતે ચ હત્થિક્ખન્ધઅસ્સપિટ્ઠિસિવિકાસુવણ્ણરથાદીહિ વિચરન્તિ, મયં પાદેહિ. એતે દ્વિભૂમિકાદિપાસાદતલેસુ વસન્તિ, મયં અરઞ્ઞરુક્ખમૂલાદીસુ. એતે ચ ગોનકાદીહિ અત્થરણેહિ અત્થતાસુ વરસેય્યાસુ સયન્તિ, મયં તટ્ટિકાચમ્મખણ્ડાદીનિ અત્થરિત્વા ભૂમિયં. એતે નાનારસાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જન્તિ, મયં ઉઞ્છાચરિયાય યાપેમ. કથં નુ ખો મયમ્પિ એતેહિ સદિસા ભવેય્યામા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ધનં ઇચ્છિતબ્બં, ન સક્કા ધનરહિતેહિ અયં સમ્પત્તિ પાપુણિતુ’’ન્તિ ચ અવધારેત્વા વેદે ભિન્દિત્વા ધમ્મયુત્તે પુરાણમન્તે નાસેત્વા અધમ્મયુત્તે કૂટમન્તે ગન્થેત્વા ધનત્થિકા ઓક્કાકરાજાનમુપસઙ્કમ્મ સોત્થિવચનાદીનિ પયુઞ્જિત્વા ‘‘અમ્હાકં, મહારાજ, બ્રાહ્મણવંસે પવેણિયા આગતં પોરાણમન્તપદં અત્થિ, તં મયં આચરિયમુટ્ઠિતાય ન કસ્સચિ ભણિમ્હા, તં મહારાજા સોતુમરહતી’’તિ ચ વત્વા અસ્સમેધાદિયઞ્ઞં વણ્ણયિંસુ. વણ્ણયિત્વા ચ રાજાનં ઉસ્સાહેન્તા ‘‘યજ, મહારાજ, એવં પહૂતધનધઞ્ઞો ત્વં, નત્થિ તે યઞ્ઞસમ્ભારવેકલ્લં, એવઞ્હિ તે યજતો સત્તકુલપરિવટ્ટા સગ્ગે ઉપ્પજ્જિસ્સન્તી’’તિ અવોચું. તેન નેસં તં પવત્તિં દસ્સેન્તો આહ ભગવા ‘‘તે તત્થ મન્તે…પે… બહુ તે ધન’’ન્તિ.

તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં, યં ભોગમભિજ્ઝાયિંસુ, તન્નિમિત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. નિમિત્તત્થે હિ એતં ભુમ્મવચનં. તદુપાગમુન્તિ તદા ઉપાગમું. પહૂતધનધઞ્ઞોસીતિ પહૂતધનધઞ્ઞો ભવિસ્સસિ, અભિસમ્પરાયન્તિ અધિપ્પાયો. આસંસાયઞ્હિ અનાગતેપિ વત્તમાનવચનં ઇચ્છન્તિ સદ્દકોવિદા. યજસ્સૂતિ યજાહિ. વિત્તં ધનન્તિ જાતરૂપાદિરતનમેવ વિત્તિકારણતો વિત્તં, સમિદ્ધિકારણતો ધનન્તિ વુત્તં. અથ વા વિત્તન્તિ વિત્તિકારણભૂતમેવ આભરણાદિ ઉપકરણં, યં ‘‘પહૂતવિત્તૂપકરણો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૩૧) આગચ્છતિ. ધનન્તિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિ. કિં વુત્તં હોતિ? તે બ્રાહ્મણા મન્તે ગન્થેત્વા તદા ઓક્કાકં ઉપાગમું. કિન્તિ? ‘‘મહારાજ, બહૂ તે વિત્તઞ્ચ ધનઞ્ચ, યજસ્સુ, આયતિમ્પિ પહૂતધનધઞ્ઞો ભવિસ્સસી’’તિ.

૩૦૬. એવં કારણં વત્વા સઞ્ઞાપેન્તેહિ તતો ચ રાજા…પે… અદા ધનં. તત્થ સઞ્ઞત્તોતિ ઞાપિતો. રથેસભોતિ મહારથેસુ ખત્તિયેસુ અકમ્પિયટ્ઠેન ઉસભસદિસો. ‘‘અસ્સમેધ’’ન્તિઆદીસુ અસ્સમેત્થ મેધન્તીતિ અસ્સમેધો, દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ એકવીસતિયૂપસ્સ ઠપેત્વા ભૂમિઞ્ચ પુરિસે ચ અવસેસસબ્બવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. પુરિસમેત્થ મેધન્તીતિ પુરિસમેધો, ચતૂહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. સમ્મમેત્થ પાસન્તીતિ સમ્માપાસો, દિવસે દિવસે સમ્મં ખિપિત્વા તસ્સ પતિતોકાસે વેદિં કત્વા સંહારિમેહિ યૂપાદીહિ સરસ્સતિનદિયા નિમુગ્ગોકાસતો પભુતિ પટિલોમં ગચ્છન્તેન યજિતબ્બસ્સ સત્રયાગસ્સેતં અધિવચનં. વાજમેત્થ પિવન્તીતિ વાજપેય્યો. એકેન પરિયઞ્ઞેન સત્તરસહિ પસૂહિ યજિતબ્બસ્સ બેલુવયૂપસ્સ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો, નવહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા ચ પુરિસેહિ ચ અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ સબ્બમેધપરિયાયનામસ્સ અસ્સમેધવિકપ્પસ્સેતં અધિવચનં. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

૩૦૭-૮. ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘બ્રાહ્મણાનમદા ધન’’ન્તિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ગાવો સયનઞ્ચા’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. સો હિ રાજા ‘‘દીઘરત્તં લૂખાહારેન કિલન્તા પઞ્ચ ગોરસે પરિભુઞ્જન્તૂ’’તિ નેસં સપુઙ્ગવાનિ ગોયૂથાનેવ અદાસિ, તથા ‘‘દીઘરત્તં થણ્ડિલસાયિતાય થૂલસાટકનિવાસનેન એકસેય્યાય પાદચારેન રુક્ખમૂલાદિવાસેન ચ કિલન્તા ગોનકાદિઅત્થતવરસયનાદીસુ સુખં અનુભોન્તૂ’’તિ નેસં મહગ્ઘાનિ સયનાદીનિ ચ અદાસિ. એવમેતં નાનપ્પકારકં અઞ્ઞઞ્ચ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિધનં અદાસિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ગાવો સયનઞ્ચ વત્થઞ્ચ…પે… બ્રાહ્મણાનમદા ધન’’ન્તિ.

૩૦૯-૧૦. એવં તસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકા તે ચ તત્થ…પે… પુન મુપાગમું. કિં વુત્તં હોતિ? તસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકા તે બ્રાહ્મણા તેસુ યાગેસુ ધનં લભિત્વા દીઘરત્તં દિવસે દિવસે એવમેવ ઘાસચ્છાદનં પરિયેસિત્વા નાનપ્પકારકં વત્થુકામ સન્નિધિંસમરોચયું. તતો તેસં ઇચ્છાવતિણ્ણાનં ખીરાદિપઞ્ચગોરસસ્સાદવસેન રસતણ્હાય ઓતિણ્ણચિત્તાનં ‘‘ખીરાદીનિપિ તાવ ગુન્નં સાદૂનિ, અદ્ધા ઇમાસં મંસં સાદુતરં ભવિસ્સતી’’તિ એવં મંસં પટિચ્ચ ભિય્યો તણ્હા પવડ્ઢથ. તતો ચિન્તેસું – ‘‘સચે મયં મારેત્વા ખાદિસ્સામ, ગારય્હા ભવિસ્સામ, યંનૂન મન્તે ગન્થેય્યામા’’તિ. અથ પુનપિ વેદં ભિન્દિત્વા તદનુરૂપે તે તત્થ મન્તે ગન્થેત્વા તે બ્રાહ્મણા તન્નિમિત્તં કૂટમન્તે ગન્થેત્વા ઓક્કાકરાજાનં પુન ઉપાગમિંસુ. ઇમમત્થં ભાસમાના ‘‘યથા આપો ચ…પે… બહુ તે ધન’’ન્તિ.

કિં વુત્તં હોતિ? અમ્હાકં, મહારાજ, મન્તેસુ એતદાગતં યથા આપો હત્થધોવનાદિસબ્બકિચ્ચેસુ પાણીનં ઉપયોગં ગચ્છતિ, નત્થિ તેસં તતોનિદાનં પાપં. કસ્મા? યસ્મા પરિક્ખારો સો હિ પાણિનં, ઉપકરણત્થાય ઉપ્પન્નોતિ અધિપ્પાયો. યથા ચાયં મહાપથવી ગમનટ્ઠાનાદિસબ્બકિચ્ચેસુ કહાપણસઙ્ખાતં હિરઞ્ઞં સુવણ્ણરજતાદિભેદં ધનં, યવગોધૂમાદિભેદં ધાનિયઞ્ચ, સંવોહારાદિસબ્બકિચ્ચેસુ ઉપયોગં ગચ્છતિ, એવં ગાવો મનુસ્સાનં સબ્બકિચ્ચેસુ ઉપયોગગમનત્થાય ઉપ્પન્ના. તસ્મા એતા હનિત્વા નાનપ્પકારકે યાગે યજસ્સુ બહુ તે વિત્તં, યજસ્સુ બહુ તે ધનન્તિ.

૩૧૧-૧૨. એવં પુરિમનયેનેવ તતો ચ રાજા…પે… અઘાતયિ, યં તતો પુબ્બે કઞ્ચિ સત્તં ન પાદા…પે… ઘાતયિ. તદા કિર બ્રાહ્મણા યઞ્ઞાવાટં ગાવીનં પૂરેત્વા મઙ્ગલઉસભં બન્ધિત્વા રઞ્ઞો મૂલં નેત્વા ‘‘મહારાજ, ગોમેધયઞ્ઞં યજસ્સુ, એવં તે બ્રહ્મલોકસ્સ મગ્ગો વિસુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ આહંસુ. રાજા કતમઙ્ગલકિચ્ચો ખગ્ગં ગહેત્વા પુઙ્ગવેન સહ અનેકસતસહસ્સા ગાવો મારેસિ. બ્રાહ્મણા યઞ્ઞાવાટે મંસાનિ છિન્દિત્વા ખાદિંસુ, પીતકોદાતરત્તકમ્બલે ચ પારુપિત્વા મારેસું. તદુપાદાય કિર ગાવો પારુતે દિસ્વા ઉબ્બિજ્જન્તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ન પાદા…પે… ઘાતયી’’તિ.

૩૧૩. તતો દેવાતિ એવં તસ્મિં રાજિનિ ગાવિયો ઘાતેતુમારદ્ધે અથ તદનન્તરમેવ તં ગોઘાતકં દિસ્વા એતે ચાતુમહારાજિકાદયો દેવા ચ, પિતરોતિ બ્રાહ્મણેસુ લદ્ધવોહારા બ્રહ્માનો ચ, સક્કો દેવાનમિન્દો ચ, પબ્બતપાદનિવાસિનો દાનવયક્ખસઞ્ઞિતા અસુરરક્ખસા ચ ‘‘અધમ્મો અધમ્મો’’તિ એવં વાચં નિચ્છારેન્તા ‘‘ધિ મનુસ્સા, ધિ મનુસ્સા’’તિ ચ વદન્તા પક્કન્દું. એવં ભૂમિતો પભુતિ સો સદ્દો મુહુત્તેન યાવ બ્રહ્મલોકા અગમાસિ, એકધિક્કારપરિપુણ્ણો લોકો અહોસિ. કિં કારણં? યં સત્થં નિપતી ગવે, યસ્મા ગાવિમ્હિ સત્થં નિપતીતિ વુત્તં હોતિ.

૩૧૪. ન કેવલઞ્ચ દેવાદયો પક્કન્દું, અયમઞ્ઞોપિ લોકે અનત્થો ઉદપાદિ – યે હિ તે તયો રોગા પુરે આસું, ઇચ્છા અનસનં જરા, કિઞ્ચિ કિઞ્ચિદેવ પત્થનતણ્હા ચ ખુદા ચ પરિપાકજરા ચાતિ વુત્તં હોતિ. તે પસૂનઞ્ચ સમારમ્ભા, અટ્ઠાનવુતિમાગમું, ચક્ખુરોગાદિના ભેદેન અટ્ઠનવુતિભાવં પાપુણિંસૂતિ અત્થો.

૩૧૫. ઇદાનિ ભગવા તં પસુસમારમ્ભં નિન્દન્તો આહ ‘‘એસો અધમ્મો’’તિ. તસ્સત્થો એસો પસુસમારમ્ભસઙ્ખાતો કાયદણ્ડાદીનં તિણ્ણં દણ્ડાનં અઞ્ઞતરદણ્ડભૂતો ધમ્મતો અપેતત્તા અધમ્મો ઓક્કન્તો અહુ, પવત્તો આસિ, સો ચ ખો તતો પભુતિ પવત્તત્તા પુરાણો, યસ્સ ઓક્કમનતો પભુતિ કેનચિ પાદાદિના અહિંસનતો અદૂસિકાયો ગાવો હઞ્ઞન્તિ. યા ઘાતેન્તા ધમ્મા ધંસન્તિ ચવન્તિ પરિહાયન્તિ યાજકા યઞ્ઞયાજિનો જનાતિ.

૩૧૬. એવમેસો અણુધમ્મોતિ એવં એસો લામકધમ્મો હીનધમ્મો, અધમ્મોતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા વા એત્થ દાનધમ્મોપિ અપ્પકો અત્થિ, તસ્મા તં સન્ધાયાહ ‘‘અણુધમ્મો’’તિ. પોરાણોતિ તાવ ચિરકાલતો પભુતિ પવત્તત્તા પોરાણો. વિઞ્ઞૂહિ પન ગરહિતત્તા વિઞ્ઞૂગરહિતોતિ વેદિતબ્બો. યસ્મા ચ વિઞ્ઞુગરહિતો, તસ્મા યત્થ એદિસકં પસ્સતિ, યાજકં ગરહતી જનો. કથં? ‘‘અબ્બુદં બ્રાહ્મણેહિ ઉપ્પાદિતં, ગાવો વધિત્વા મંસં ખાદન્તી’’તિ એવમાદીનિ વત્વાતિ અયમેત્થ અનુસ્સવો.

૩૧૭. એવં ધમ્મે વિયાપન્નેતિ એવં પોરાણે બ્રાહ્મણધમ્મે નટ્ઠે. ‘‘વિયાવત્તે’’તિપિ પાઠો, વિપરિવત્તિત્વા અઞ્ઞથા ભૂતેતિ અત્થો. વિભિન્ના સુદ્દવેસ્સિકાતિ પુબ્બે સમગ્ગા વિહરન્તા સુદ્દા ચ વેસ્સા ચ તે વિભિન્ના. પુથૂ વિભિન્ના ખત્તિયાતિ ખત્તિયાપિ બહૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્ના. પતિં ભરિયાવમઞ્ઞથાતિ ભરિયા ચ ઘરાવાસત્થં ઇસ્સરિયબલે ઠપિતા પુત્તબલાદીહિ ઉપેતા હુત્વા પતિં અવમઞ્ઞથ, પરિભવિ અવમઞ્ઞિ ન સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાસિ.

૩૧૮. એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિભિન્ના સમાના ખત્તિયા બ્રહ્મબન્ધૂ ચ…પે… કામાનં વસમન્વગુન્તિ. ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ યે ચઞ્ઞે વેસ્સસુદ્દા યથા સઙ્કરં નાપજ્જન્તિ, એવં અત્તનો અત્તનો ગોત્તેન રક્ખિતત્તા ગોત્તરક્ખિતા. તે સબ્બેપિ તં જાતિવાદં નિરંકત્વા, ‘‘અહં ખત્તિયો, અહં બ્રાહ્મણો’’તિ એતં સબ્બમ્પિ નાસેત્વા પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતાનં કામાનં વસં અન્વગું આસત્તં પાપુણિંસુ, કામહેતુ ન કિઞ્ચિ અકત્તબ્બં નાકંસૂતિ વુત્તં હોતિ.

એવમેત્થ ભગવા ‘‘ઇસયો પુબ્બકા’’તિઆદીહિ નવહિ ગાથાહિ પોરાણાનં બ્રાહ્મણાનં વણ્ણં ભાસિત્વા ‘‘યો નેસં પરમો’’તિ ગાથાય બ્રહ્મસમં, ‘‘તસ્સ વત્તમનુસિક્ખન્તા’’તિ ગાથાય દેવસમં, ‘‘તણ્ડુલં સયન’’ન્તિઆદિકાહિ ચતૂહિ ગાથાહિ મરિયાદં, ‘‘તેસં આસિ વિપલ્લાસો’’તિઆદીહિ સત્તરસહિ ગાથાહિ સમ્ભિન્નમરિયાદં, તસ્સ વિપ્પટિપત્તિયા દેવાદીનં પક્કન્દનાદિદીપનત્થઞ્ચ દસ્સેત્વા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. બ્રાહ્મણચણ્ડાલો પન ઇધ અવુત્તોયેવ. કસ્મા? યસ્મા વિપત્તિયા અકારણં. બ્રાહ્મણધમ્મસમ્પત્તિયા હિ બ્રહ્મસમદેવસમમરિયાદા કારણં હોન્તિ, વિપત્તિયા સમ્ભિન્નમરિયાદો. અયં પન દોણસુત્તે (અ. નિ. ૫.૧૯૨) વુત્તપ્પકારો બ્રાહ્મણચણ્ડાલો બ્રાહ્મણધમ્મવિપત્તિયાપિ અકારણં. કસ્મા? વિપન્ને ધમ્મે ઉપ્પન્નત્તા. તસ્મા તં અદસ્સેત્વાવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. એતરહિ પન સોપિ બ્રાહ્મણચણ્ડાલો દુલ્લભો. એવમયં બ્રાહ્મણાનં ધમ્મો વિનટ્ઠો. તેનેવાહ દોણો બ્રાહ્મણો – ‘‘એવં સન્તે મયં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણચણ્ડાલમ્પિ ન પૂરેમા’’તિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય બ્રાહ્મણધમ્મિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.