૫. સૂચિલોમસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ સૂચિલોમસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અત્થવણ્ણનાનયેનેવસ્સ ઉપ્પત્તિ આવિ ભવિસ્સતિ. અત્થવણ્ણનાયઞ્ચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિ વુત્તત્થમેવ. ગયાયં વિહરતિ ટઙ્કિતમઞ્ચે સૂચિલોમસ્સ યક્ખસ્સ ભવનેતિ એત્થ પન કા ગયા, કો ટઙ્કિતમઞ્ચો, કસ્મા ચ ભગવા તસ્સ યક્ખસ્સ ભવને વિહરતીતિ? વુચ્ચતે – ગયાતિ ગામોપિ તિત્થમ્પિ વુચ્ચતિ, તદુભયમ્પિ ઇધ વટ્ટતિ. ગયાગામસ્સ હિ અવિદૂરે દેસે વિહરન્તોપિ ‘‘ગયાયં વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ ચ ગામસ્સ સમીપે અવિદૂરે દ્વારસન્તિકે સો ટઙ્કિતમઞ્ચો. ગયાતિત્થે વિહરન્તોપિ ‘‘ગયાયં વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ, ગયાતિત્થે ચ સો ટઙ્કિતમઞ્ચો. ટઙ્કિતમઞ્ચોતિ ચતુન્નં પાસાણાનં ઉપરિ વિત્થતં પાસાણં આરોપેત્વા કતો પાસાણમઞ્ચો. તં નિસ્સાય યક્ખસ્સ ભવનં આળવકસ્સ ભવનં વિય. યસ્મા વા પન ભગવા તં દિવસં પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સૂચિલોમસ્સ ચ ખરલોમસ્સ ચાતિ દ્વિન્નમ્પિ યક્ખાનં સોતાપત્તિફલૂપનિસ્સયં અદ્દસ, તસ્મા પત્તચીવરં આદાય અન્તોઅરુણેયેવ નાનાદિસાહિ સન્નિપતિતસ્સ જનસ્સ ખેળસિઙ્ઘાણિકાદિનાનપ્પકારાસુચિનિસ્સન્દકિલિન્નભૂમિભાગમ્પિ તં તિત્થપ્પદેસં આગન્ત્વા તસ્મિં ટઙ્કિતમઞ્ચે નિસીદિ સૂચિલોમસ્સ યક્ખસ્સ ભવને. તેન વુત્તં ‘‘એકં સમયં ભગવા ગયાયં વિહરતિ ટઙ્કિતમઞ્ચે સૂચિલોમસ્સ યક્ખસ્સ ભવને’’તિ.

તેન ખો પન સમયેનાતિ યં સમયં ભગવા તત્થ વિહરતિ, તેન સમયેન. ખરો ચ યક્ખો સૂચિલોમો ચ યક્ખો ભગવતો અવિદૂરે અતિક્કમન્તીતિ. કે તે યક્ખા, કસ્મા ચ અતિક્કમન્તીતિ? વુચ્ચતે – તેસુ તાવ એકો અતીતે સઙ્ઘસ્સ તેલં અનાપુચ્છા ગહેત્વા અત્તનો સરીરં મક્ખેસિ. સો તેન કમ્મેન નિરયે પચ્ચિત્વા ગયાપોક્ખરણિતીરે યક્ખયોનિયં નિબ્બત્તો. તસ્સેવ ચસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન વિરૂપાનિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ અહેસું, ઇટ્ઠકચ્છદનસદિસઞ્ચ ખરસમ્ફસ્સં ચમ્મં. સો કિર યદા પરં ભિંસાપેતુકામો હોતિ, તદા છદનિટ્ઠકસદિસાનિ ચમ્મકપાલાનિ ઉક્ખિપિત્વા ભિંસાપેતિ. એવં સો ખરસમ્ફસ્સત્તા ખરો યક્ખોત્વેવ નામં લભિ.

ઇતરો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે ઉપાસકો હુત્વા માસસ્સ અટ્ઠ દિવસે વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણાતિ. સો એકદિવસં ધમ્મસ્સવને ઘોસિતે સઙ્ઘારામદ્વારે અત્તનો ખેત્તં કેલાયન્તો ઉગ્ઘોસનં સુત્વા ‘‘સચે ન્હાયામિ, ચિરં ભવિસ્સતી’’તિ કિલિટ્ઠગત્તોવ ઉપોસથાગારં પવિસિત્વા મહગ્ઘે ભુમ્મત્થરણે અનાદરેન નિપજ્જિત્વા સુપિ. ભિક્ખુ એવાયં, ન ઉપાસકોતિ સંયુત્તભાણકા. સો તેન ચ અઞ્ઞેન કમ્મેન ચ નિરયે પચ્ચિત્વા ગયાપોક્ખરણિયા તીરે યક્ખયોનિયં નિબ્બત્તો. સો તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન દુદ્દસિકો અહોસિ, સરીરે ચસ્સ સૂચિસદિસાનિ લોમાનિ અહેસું. સો હિ ભિંસાપેતબ્બકે સત્તે સૂચીહિ વિજ્ઝન્તો વિય ભિંસાપેતિ. એવં સો સૂચિસદિસલોમત્તા સૂચિલોમો યક્ખોત્વેવ નામં લભિ. તે અત્તનો ગોચરત્થાય ભવનતો નિક્ખમિત્વા મુહુત્તં ગન્ત્વા ગતમગ્ગેનેવ નિવત્તિત્વા ઇતરં દિસાભાગં ગચ્છન્તા ભગવતો અવિદૂરે અતિક્કમન્તિ.

અથ ખો ખરોતિ કસ્મા તે એવમાહંસુ? ખરો સમણકપ્પં દિસ્વા આહ. સૂચિલોમો પન ‘‘યો ભાયતિ ન સો સમણો, સમણપટિરૂપકત્તા પન સમણકો હોતી’’તિ એવંલદ્ધિકો. તસ્મા તાદિસં ભગવન્તં મઞ્ઞમાનો ‘‘નેસો સમણો, સમણકો એસો’’તિ સહસાવ વત્વાપિ પુન વીમંસિતુકામો આહ – ‘‘યાવાહં જાનામી’’તિ. ‘‘અથ ખો’’તિ એવં વત્વા તતો. સૂચિલોમો યક્ખોતિ ઇતો પભુતિ યાવ અપિચ ખો તે સમ્ફસ્સો પાપકોતિ, તાવ ઉત્તાનત્થમેવ કેવલઞ્ચેત્થ ભગવતો કાયન્તિ અત્તનો કાયં ભગવતો ઉપનામેસીતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

તતો અભાયન્તં ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘પઞ્હં તં સમણા’’તિઆદિમાહ. કિં કારણા? સો હિ ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમિનાપિ નામ મે એવં ખરેન અમનુસ્સસમ્ફસ્સેન મનુસ્સો સમાનો અયં ન ભાયતિ, હન્દાહં એતં બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છામિ, અદ્ધા અયં તત્થ ન સમ્પાયિસ્સતિ, તતો નં એવં વિહેઠેસ્સામી’’તિ. ભગવા તં સુત્વા ‘‘ન ખ્વાહં તં આવુસો’’તિઆદિમાહ. તં સબ્બં આળવકસુત્તે વુત્તનયેનેવ સબ્બાકારેહિ વેદિતબ્બં.

૨૭૩. અથ ખો સૂચિલોમો યક્ખો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ ‘‘રાગો ચ દોસો ચા’’તિ. તત્થ રાગદોસા વુત્તનયા એવ. કુતોનિદાનાતિ કિંનિદાના કિંહેતુકા. કુતોતિ પચ્ચત્તવચનસ્સ તો-આદેસો વેદિતબ્બો, સમાસે ચસ્સ લોપાભાવો. અથ વા નિદાનાતિ જાતા ઉપ્પન્નાતિ અત્થો, તસ્મા કુતોનિદાના, કુતોજાતા, કુતોઉપ્પન્નાતિ વુત્તં હોતિ. અરતી રતી લોમહંસો કુતોજાતિ યાયં ‘‘પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ અરતિતા અનભિરતિ અનભિરમણા ઉક્કણ્ઠિતા પરિતસ્સિતા’’તિ (વિભ. ૮૫૬) એવં વિભત્તા અરતિ, યા ચ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રતિ, યો ચ લોમહંસસમુટ્ઠાપનતો ‘‘લોમહંસો’’ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતો ચિત્તુત્રાસો. ઇમે તયો ધમ્મા કુતોજા કુતોજાતાતિ પુચ્છતિ. કુતો સમુટ્ઠાયાતિ કુતો ઉપ્પજ્જિત્વા. મનોતિ કુસલચિત્તં, વિતક્કાતિ ઉરગસુત્તે વુત્તા નવ કામવિતક્કાદયો. કુમારકા ધઙ્કમિવોસ્સજન્તીતિ યથા ગામદારકા કીળન્તા કાકં સુત્તેન પાદે બન્ધિત્વા ઓસ્સજન્તિ ખિપન્તિ, એવં કુસલમનં અકુસલવિતક્કા કુતો સમુટ્ઠાય ઓસ્સજન્તીતિ પુચ્છતિ.

૨૭૪. અથસ્સ ભગવા તે પઞ્હે વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘રાગો ચા’’તિ દુતિયગાથમભાસિ. તત્થ ઇતોતિ અત્તભાવં સન્ધાયાહ. અત્તભાવનિદાના હિ રાગદોસા. અરતિરતિલોમહંસા ચ અત્તભાવતો જાતા, કામવિતક્કાદિઅકુસલવિતક્કા ચ અત્તભાવતોયેવ સમુટ્ઠાય કુસલમનો ઓસ્સજન્તિ, તેન તદઞ્ઞં પકતિઆદિકારણં પટિક્ખિપન્તો આહ – ‘‘ઇતોનિદાના ઇતોજા ઇતો સમુટ્ઠાયા’’તિ. સદ્દસિદ્ધિ ચેત્થ પુરિમગાથાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

૨૭૫-૬. એવં તે પઞ્હે વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ ય્વાયં ‘‘ઇતોનિદાના’’તિઆદીસુ ‘‘અત્તભાવનિદાના અત્તભાવતો જાતા અત્તભાવતો સમુટ્ઠાયા’’તિ અત્થો વુત્તો, તં સાધેન્તો આહ – ‘‘સ્નેહજા અત્તસમ્ભૂતા’’તિ. એતે હિ સબ્બેપિ રાગાદયો વિતક્કપરિયોસાના તણ્હાસ્નેહેન જાતા, તથા જાયન્તા ચ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધભેદે અત્તભાવપરિયાયે અત્તનિ સમ્ભૂતા. તેનાહ – ‘‘સ્નેહજા અત્તસમ્ભૂતા’’તિ. ઇદાનિ તદત્થજોતિકં ઉપમં કરોતિ ‘‘નિગ્રોધસ્સેવ ખન્ધજા’’તિ. તત્થ ખન્ધેસુ જાતા ખન્ધજા, પારોહાનમેતં અધિવચનં. કિં વુત્તં હોતિ? યથા નિગ્રોધસ્સ ખન્ધજા નામ પારોહા આપોરસસિનેહે સતિ જાયન્તિ, જાયન્તા ચ તસ્મિંયેવ નિગ્રોધે તેસુ તેસુ સાખપ્પભેદેસુ સમ્ભવન્તિ, એવમેતેપિ રાગાદયો અજ્ઝત્તતણ્હાસ્નેહે સતિ જાયન્તિ, જાયન્તા ચ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે તેસુ તેસુ ચક્ખાદિભેદેસુ દ્વારારમ્મણવત્થૂસુ સમ્ભવન્તિ. તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ‘‘અત્તભાવનિદાના અત્તભાવજા અત્તભાવસમુટ્ઠાના ચ એતે’’તિ.

અવસેસદિયડ્ઢગાથાય પન અયં સબ્બસઙ્ગાહિકા અત્થવણ્ણના – એવં અત્તસમ્ભૂતા ચ એતે પુથૂ વિસત્તા કામેસુ. રાગોપિ હિ પઞ્ચકામગુણિકાદિવસેન, દોસોપિ આઘાતવત્થાદિવસેન, અરતિઆદયોપિ તસ્સ તસ્સેવ ભેદસ્સ વસેનાતિ સબ્બથા સબ્બેપિમે કિલેસા પુથૂ અનેકપ્પકારા હુત્વા વત્થુદ્વારારમ્મણાદિવસેન તેસુ તેસુ વત્થુકામેસુ તથા તથા વિસત્તા લગ્ગા લગ્ગિતા સંસિબ્બિત્વા ઠિતા. કિમિવ? માલુવાવ વિતતા વને, યથા વને વિતતા માલુવા તેસુ તેસુ રુક્ખસ્સ સાખપસાખાદિભેદેસુ વિસત્તા હોતિ લગ્ગા લગ્ગિતા સંસિબ્બિત્વા ઠિતા, એવં પુથુપ્પભેદેસુ વત્થુકામેસુ વિસત્તં કિલેસગણં યે નં પજાનન્તિ યતોનિદાનં, તે નં વિનોદેન્તિ સુણોહિ યક્ખ.

તત્થ યતોનિદાનન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, તેન કિં દીપેતિ? યે સત્તા નં કિલેસગણં ‘‘યતોનિદાનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં જાનન્તિ, તે નં ‘‘તણ્હાસ્નેહસ્નેહિતે અત્તભાવે ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઞત્વા તં તણ્હાસ્નેહં આદીનવાનુપસ્સનાદિભાવનાઞાણગ્ગિના વિસોસેન્તા વિનોદેન્તિ પજહન્તિ બ્યન્તીકરોન્તિ ચ, એતં અમ્હાકં સુભાસિતં સુણોહિ યક્ખાતિ. એવમેત્થ અત્તભાવજાનનેન દુક્ખપરિઞ્ઞં તણ્હાસ્નેહરાગાદિકિલેસગણવિનોદનેન સમુદયપ્પહાનઞ્ચ દીપેતિ.

યે ચ નં વિનોદેન્તિ, તે દુત્તરં ઓઘમિમં તરન્તિ અતિણ્ણપુબ્બં અપુનબ્ભવાય. એતેન મગ્ગભાવનં નિરોધસચ્છિકિરિયઞ્ચ દીપેતિ. યે હિ નં કિલેસગણં વિનોદેન્તિ, તે અવસ્સં મગ્ગં ભાવેન્તિ. ન હિ મગ્ગભાવનં વિના કિલેસવિનોદનં અત્થિ. યે ચ મગ્ગં ભાવેન્તિ, તે દુત્તરં પકતિઞાણેન કામોઘાદિં ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘમિમં તરન્તિ. મગ્ગભાવના હિ ઓઘતરણં. અતિણ્ણપુબ્બન્તિ ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના સુપિનન્તેનપિ અવીતિક્કન્તપુબ્બં. અપુનબ્ભવાયાતિ નિબ્બાનાય. એવમિમં ચતુસચ્ચદીપિકં ગાથં સુણન્તા ‘‘સુત્વા ધમ્મં ધારેન્તિ, ધતાનં ધમ્માનં અત્થમુપપરિક્ખન્તી’’તિઆદિકં કથં સુભાવિનિયા પઞ્ઞાય અનુક્કમમાના તે દ્વેપિ સહાયકા યક્ખા ગાથાપરિયોસાનેયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, પાસાદિકા ચ અહેસું સુવણ્ણવણ્ણા દિબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સૂચિલોમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.