૭. મઘવત્થુ

અપ્પમાદેન મઘવાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેસાલિયં ઉપનિસ્સાય કૂટાગારસાલાયં વિહરન્તો સક્કં દેવરાજાનં આરબ્ભ કથેસિ.

વેસાલિયઞ્હિ મહાલિ નામ લિચ્છવી વસતિ, સો તથાગતસ્સ સક્કપઞ્હસુત્તન્તદેસનં (દી. નિ. ૨.૩૪૪ આદયો) સુત્વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો સક્કસમ્પત્તિં મહતિં કત્વા કથેસિ, ‘દિસ્વા નુ ખો કથેસિ, ઉદાહુ અદિસ્વા. જાનાતિ નુ ખો સક્કં, ઉદાહુ નો’તિ પુચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેસિ. અથ ખો, મહાલિ, લિચ્છવી યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એકમન્તં નિસિન્નો ખો, મહાલિ, લિચ્છવી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દિટ્ઠો ખો, ભન્તે, ભગવતા સક્કો દેવાનમિન્દો’’તિ? ‘‘દિટ્ઠો ખો મે, મહાલિ, સક્કો દેવાનમિન્દો’’તિ. ‘‘સો હિ નુન, ભન્તે, સક્કપતિરૂપકો ભવિસ્સતિ. દુદ્દસો હિ, ભન્તે, સક્કો દેવાનમિન્દો’’તિ. ‘‘સક્કઞ્ચ ખ્વાહં, મહાલિ, પજાનામિ સક્કકરણે ચ ધમ્મે, યેસં ધમ્માનં સમાદિન્નત્તા સક્કો સક્કત્તં અજ્ઝગા, તઞ્ચ પજાનામિ’’.

સક્કો, મહાલિ, દેવાનમિન્દો પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો મઘો નામ માણવો અહોસિ, તસ્મા ‘‘મઘવા’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કો, મહાલિ, દેવાનમિન્દો પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો પુરે દાનં અદાસિ, તસ્મા ‘‘પુરિન્દદો’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કો, મહાલિ, દેવાનમિન્દો પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો સક્કચ્ચં દાનં અદાસિ, તસ્મા ‘‘સક્કો’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કો, મહાલિ, દેવાનમિન્દો પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો આવસથં અદાસિ, તસ્મા ‘‘વાસવો’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કો, મહાલિ, દેવાનમિન્દો સહસ્સમ્પિ અત્થં મુહુત્તેન ચિન્તેતિ, તસ્મા ‘‘સહસ્સક્ખો’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કસ્સ, મહાલિ, દેવાનમિન્દસ્સ સુજા નામ અસુરકઞ્ઞા, પજાપતિ, તસ્મા ‘‘સુજમ્પતી’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કો, મહાલિ, દેવાનમિન્દો દેવાનં તાવતિંસાનં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં રજ્જં કારેતિ, તસ્મા ‘‘દેવાનમિન્દો’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કસ્સ, મહાલિ, દેવાનમિન્દસ્સ પુબ્બે મનુસ્સભૂતસ્સ સત્ત વતપદાનિ સમત્તાનિ સમાદિન્નાનિ અહેસું, યેસં સમાદિન્નત્તા સક્કો સક્કત્તં અજ્ઝગા. કતમાનિ સત્ત વતપદાનિ? યાવજીવં માતાપેત્તિભરો અસ્સં, યાવજીવં કુલે જેટ્ઠાપચાયી અસ્સં, યાવજીવં સણ્હવાચો અસ્સં, યાવજીવં અપિસુણવાચો અસ્સં, યાવજીવં વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસેય્યં, મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો અસ્સં. યાવજીવં સચ્ચવાચો અસ્સં, યાવજીવં અક્કોધનો અસ્સં, ‘‘સચેપિ મે કોધો ઉપ્પજ્જેય્ય, ખિપ્પમેવ ન પટિવિનેય્ય’’ન્તિ. સક્કસ્સ, મહાલિ, દેવાનમિન્દસ્સ પુબ્બે મનુસ્સભૂતસ્સ ઇમાનિ સત્ત વતપદાનિ સમત્તાનિ સમાદિન્નાનિ અહેસું, યેસં સમાદિન્નત્તા સક્કો સક્કત્તં અજ્ઝગાતિ.

‘‘માતાપેત્તિભરં જન્તું, કુલે જેટ્ઠાપચાયિનં;

સણ્હં સખિલસમ્ભાસં, પેસુણેય્યપ્પહાયિનં.

‘‘મચ્છેરવિનયે યુત્તં, સચ્ચં કોધાભિભું નરં;

તં વે દેવા તાવતિંસા, આહુ સપ્પુરિસો ઇતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૫૭) –

ઇદં, મહાલિ, સક્કેન મઘમાણવકાલે કતકમ્મન્તિ વત્વા પુન તેન ‘‘કથં, ભન્તે, મઘમાણવો પટિપજ્જી’’તિ? તસ્સ પટિપત્તિં વિત્થારતો સોતુકામેન પુટ્ઠો ‘‘તેન હિ, મહાલિ, સુણાહી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે મગધરટ્ઠે મચલગામે મઘો નામ માણવો ગામકમ્મકરણટ્ઠાનં ગન્ત્વા અત્તનો ઠિતટ્ઠાનં પાદન્તેન પંસું વિયૂહિત્વા રમણીયં કત્વા અટ્ઠાસિ. અપરો તં બાહુના પહરિત્વા તતો અપનેત્વા સયં તત્થ અટ્ઠાસિ. સો તસ્સ અકુજ્ઝિત્વાવ અઞ્ઞં ઠાનં રમણીયં કત્વા ઠિતો. તતોપિ નં અઞ્ઞો આગન્ત્વા બાહુના પહરિત્વા અપનેત્વા સયં અટ્ઠાસિ. સો તસ્સપિ અકુજ્ઝિત્વાવ અઞ્ઞં ઠાનં રમણીયં કત્વા ઠિતો, ઇતિ તં ગેહતો નિક્ખન્તા નિક્ખન્તા પુરિસા બાહુના પહરિત્વા ઠિતઠિતટ્ઠાનતો અપનેસું. સો ‘‘સબ્બેપેતે મં નિસ્સાય સુખિતા જાતા, ઇમિના કમ્મેન મય્હં સુખદાયકેન પુઞ્ઞકમ્મેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, પુનદિવસે કુદાલં આદાય ખલમણ્ડલમત્તં ઠાનં રમણીયં અકાસિ. સબ્બે ગન્ત્વા તત્થેવ અટ્ઠંસુ. અથ નેસં સીતસમયે અગ્ગિં કત્વા અદાસિ, ગિમ્હકાલે ઉદકં. તતો ‘‘રમણીયં ઠાનં નામ સબ્બેસં પિયં, કસ્સચિ અપ્પિયં નામ નત્થિ, ઇતો પટ્ઠાય મયા મગ્ગં સમં કરોન્તેન વિચરિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા, પાતોવ નિક્ખમિત્વા, મગ્ગં સમં કરોન્તો છિન્દિત્વા, હરિતબ્બયુત્તકા રુક્ખસાખા હરન્તો વિચરતિ. અથ નં અપરો દિસ્વા આહ – ‘‘સમ્મ, કિં કરોસી’’તિ? ‘‘મય્હં સગ્ગગામિનં મગ્ગં કરોમિ, સમ્મા’’તિ. ‘‘તેન હિ અહમ્પિ તે સહાયો હોમી’’તિ. ‘‘હોહિ, સમ્મ, સગ્ગો નામ બહૂનમ્પિ મનાપો સુખબહુલો’’તિ. તતો પટ્ઠાય દ્વે જના અહેસું. તે દિસ્વા તથેવ પુચ્છિત્વા ચ સુત્વા ચ અપરોપિ તેસં સહાયો જાતો, એવં અપરોપિ અપરોપીતિ સબ્બેપિ તેત્તિંસ જના જાતા. તે સબ્બેપિ કુદાલાદિહત્થા મગ્ગં સમં કરોન્તા એકયોજનદ્વિયોજનમત્તટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ.

તે દિસ્વા ગામભોજકો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મનુસ્સા અયોગે યુત્તા, સચે ઇમે અરઞ્ઞતો મચ્છમંસાદીનિ વા આહરેય્યું. સુરં વા કત્વા પિવેય્યું, અઞ્ઞં વા તાદિસં કમ્મં કરેય્યું, અહમ્પિ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ લભેય્ય’’ન્તિ. અથ ને પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘કિં કરોન્તા વિચરથા’’તિ? ‘‘સગ્ગમગ્ગં, સામી’’તિ. ‘‘ઘરાવાસં વસન્તેહિ નામ એવં કાતું ન વટ્ટતિ, અરઞ્ઞતો મચ્છમંસાદીનિ આહરિતું, સુરં કત્વા પાતું, નાનપ્પકારે ચ કમ્મન્તે કાતું વટ્ટતી’’તિ. તે તસ્સ વચનં પટિક્ખિપિંસુ, એવં પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનાપિ પટિક્ખિપિંસુયેવ. સો કુજ્ઝિત્વા ‘‘નાસેસ્સામિ ને’’તિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ચોરે તે, દેવ, વગ્ગબન્ધનેન વિચરન્તે પસ્સામી’’તિ વત્વા, ‘‘ગચ્છ, તે ગહેત્વા આનેહી’’તિ વુત્તે તથા કત્વા સબ્બે તે બન્ધિત્વા આનેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસિ. રાજા અવીમંસિત્વાવ ‘‘હત્થિના મદ્દાપેથા’’તિ આણાપેસિ. મઘો સેસાનં ઓવાદમદાસિ – ‘‘સમ્મા, ઠપેત્વા મેત્તં અઞ્ઞો અમ્હાકં અવસ્સયો નત્થિ, તુમ્હે કત્થચિ કોપં અકત્વા રઞ્ઞે ચ ગામભોજકે ચ મદ્દનહત્થિમ્હિ ચ અત્તનિ ચ મેત્તચિત્તેન સમચિત્તાવ હોથા’’તિ. તે તથા કરિંસુ. અથ નેસં મેત્તાનુભાવેન હત્થી ઉપ્પસઙ્કમિતુમ્પિ ન વિસહિ. રાજા તમત્થં સુત્વા બહૂ મનુસ્સે દિસ્વા મદ્દિતું ન વિસહિસ્સતિ? ‘‘ગચ્છથ, ને કિલઞ્જેન પટિચ્છાદેત્વા મદ્દાપેથા’’તિ આહ. તે કિલઞ્જેન પટિચ્છાદેત્વા મદ્દિતું પેસિયમાનોપિ હત્થી દૂરતોવ પટિક્કમિ.

રાજા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘કારણેનેત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ તે પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘તાતા, મં નિસ્સાય તુમ્હે કિં ન લભથા’’તિ? ‘‘કિં નામેતં, દેવા’’તિ? ‘‘તુમ્હે કિર વગ્ગબન્ધનેન ચોરા હુત્વા અરઞ્ઞે વિચરથા’’તિ? ‘‘કો એવમાહ, દેવા’’તિ? ‘‘ગામભોજકો, તાતા’’તિ. ‘‘ન મયં, દેવ, ચોરા, મયં પન અત્તનો સગ્ગમગ્ગં સોધેન્તા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોમ, ગામભોજકો અમ્હે અકુસલકિરિયાય નિયોજેત્વા અત્તનો વચનં અકરોન્તે નાસેતુકામો કુજ્ઝિત્વા એવમાહા’’તિ. અથ રાજા તેસં કથં સુત્વા સોમનસ્સપ્પત્તો હુત્વા, ‘‘તાતા, અયં તિરચ્છાનો તુમ્હાકં ગુણે જાનાતિ, અહં મનુસ્સભૂતો જાનિતું નાસક્ખિં, ખમથ મે’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા સપુત્તદારં ગામભોજકં તેસં દાસં, હત્થિં આરોહનિયં, તઞ્ચ ગામં યથાસુખં પરિભોગં કત્વા અદાસિ. તે ‘‘ઇધેવ નો કતપુઞ્ઞસ્સાનિસંસો દિટ્ઠો’’તિ ભિય્યોસોમત્તાય પસન્નમાનસા હુત્વા તં હત્થિં વારેન વારેન અભિરુય્હ ગચ્છન્તા મન્તયિંસુ ‘‘ઇદાનિ અમ્હેહિ અતિરેકતરં પુઞ્ઞં કાતબ્બં, કિં કરોમ? ચતુમહાપથે થાવરં કત્વા મહાજનસ્સ વિસ્સમનસાલં કરિસ્સામા’’તિ. તે વડ્ઢકિં પક્કોસાપેત્વા સાલં પટ્ઠપેસું. માતુગામેસુ પન વિગતચ્છન્દતાય તસ્સા સાલાય માતુગામાનં પત્તિં નાદંસુ.

મઘસ્સ પન ગેહે નન્દા, ચિત્તા, સુધમ્મા, સુજાતિ ચતસ્સો ઇત્થિયો હોન્તિ. તાસુ સુધમ્મા વડ્ઢકિના સદ્ધિં એકતો હુત્વા, ‘‘ભાતિક, ઇમિસ્સા સાલાય મં જેટ્ઠિકં કરોહી’’તિ વત્વા લઞ્જં અદાસિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પઠમમેવ કણ્ણિકત્થાય રુક્ખં સુક્ખાપેત્વા તચ્છેત્વા વિજ્ઝિત્વા કણ્ણિકં નિટ્ઠાપેત્વા, ‘‘સુધમ્મા નામ અયં સાલા’’તિ અક્ખરાનિ છિન્દિત્વા વત્થેન પલિવેઠેત્વા ઠપેસિ. અથ ને વડ્ઢકી સાલં નિટ્ઠાપેત્વા કણ્ણિકારોપનદિવસે ‘‘અહો, અય્યા, એકં કરણીયં ન સરિમ્હા’’તિ આહ. ‘‘કિં નામ, ભો’’તિ? ‘‘કણ્ણિક’’ન્તિ. ‘‘હોતુ તં આહરિસ્સામા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ છિન્નરુક્ખેન કાતું ન સક્કા, પુબ્બેયેવ તં છિન્દિત્વા તચ્છેત્વા વિજ્ઝિત્વા ઠપિતકણ્ણિકા લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કિં કાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘સચે કસ્સચિ ગેહે નિટ્ઠાપેત્વા ઠપિતા વિક્કાયિકકણ્ણિકા અત્થિ, સા પરિયેસિતબ્બા’’તિ. તે પરિયેસન્તા સુધમ્માય ગેહે દિસ્વા સહસ્સં દત્વાપિ મૂલેન ન લભિંસુ. ‘‘સચે મં સાલાય પત્તિં કરોથ, દસ્સામી’’તિ વુત્તે પન ‘‘મયં માતુગામાનં પત્તિં ન દમ્મા’’તિ આહંસુ.

અથ ને વડ્ઢકી આહ – ‘‘અય્યા, તુમ્હે કિં કથેથ, ઠપેત્વા બ્રહ્મલોકં અઞ્ઞં માતુગામરહિતટ્ઠાનં નામ નત્થિ, ગણ્હથ કણ્ણિકં. એવં સન્તે અમ્હાકં કમ્મં નિટ્ઠં ગમિસ્સતી’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ કણ્ણિકં ગહેત્વા સાલં નિટ્ઠાપેત્વા તિધા વિભજિંસુ. એકસ્મિં કોટ્ઠાસે ઇસ્સરાનં વસનટ્ઠાનં કરિંસુ, એકસ્મિં દુગ્ગતાનં, એકસ્મિં ગિલાનાનં. તેત્તિંસ જના તેત્તિંસ ફલકાનિ પઞ્ઞપેત્વા હત્થિસ્સ સઞ્ઞં અદંસુ – ‘‘આગન્તુકો આગન્ત્વા યસ્સ અત્થતફલકે નિસીદતિ, તં ગહેત્વા ફલકસામિકસ્સેવ ગેહે પતિટ્ઠપેહિ, તસ્સ પાદપરિકમ્મપિટ્ઠિપરિકમ્મપાનીયખાદનીયભોજનીયસયનાનિ સબ્બાનિ ફલકસામિકસ્સેવ ભારો ભવિસ્સતી’’તિ. હત્થી આગતાગતં ગહેત્વા ફલકસામિકસ્સેવ ઘરં નેતિ. સો તસ્સ તં દિવસં કત્તબ્બં કરોતિ. મઘો સાલાય અવિદૂરે કોવિળારરુક્ખં રોપેત્વા તસ્સ મૂલે પાસાણફલકં અત્થરિ. સાલં પવિટ્ઠપવિટ્ઠા જના કણ્ણિકં ઓલોકેત્વા અક્ખરાનિ વાચેત્વા, ‘‘સુધમ્મા નામેસા સાલા’’તિ વદન્તિ. તેત્તિંસજનાનં નામં ન પઞ્ઞાયતિ. નન્દા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે સાલં કરોન્તા અમ્હે અપત્તિકા કરિંસુ, સુધમ્મા પન અત્તનો બ્યત્તતાય કણ્ણિકં કત્વા પત્તિકા જાતા, મયાપિ કિઞ્ચિ કાતું વટ્ટતિ, કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ? અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘સાલં આગતાગતાનં પાનીયઞ્ચેવ ન્હાનોદકઞ્ચ લદ્ધું વટ્ટતિ, પોક્ખરણિં ખણાપેસ્સામી’’તિ. સા પોક્ખરણિં કારેસિ. ચિત્તા ચિન્તેસિ – ‘‘સુધમ્માય કણ્ણિકા દિન્ના, નન્દાય પોક્ખરણી કારિતા, મયાપિ કિઞ્ચિ કાતું વટ્ટતિ, કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ? અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘સાલં આગતાગતેહિ પાનીયં પિવિત્વા ન્હત્વા ગમનકાલેપિ માલં પિલન્ધિત્વા ગન્તું વટ્ટતિ, પુપ્ફારામં કારાપેસ્સામી’’તિ. સા રમણીયં પુપ્ફારામં કારેસિ. યેભુય્યેન તસ્મિં આરામે ‘‘અસુકો નામ પુપ્ફૂપગફલૂપગરુક્ખો નત્થી’’તિ નાહોસિ.

સુજા પન ‘‘અહં મઘસ્સ માતુલધીતા ચેવ પાદપરિચારિકા ચ, એતેન કતં કમ્મં મય્હમેવ, મયા કતં એતસ્સેવા’’તિ ચિન્તેત્વા, કિઞ્ચિ અકત્વા અત્તભાવમેવ મણ્ડયમાના કાલં વીતિનામેસિ. મઘોપિ માતાપિતુઉપટ્ઠાનં કુલે જેટ્ઠાપચાયનકમ્મં સચ્ચવાચં અફરુસવાચં અપિ, સુણવાચં મચ્છેરવિનયં અક્કોધનન્તિ ઇમાનિ સત્ત વતપદાનિ પૂરેત્વા –

‘‘માતાપેત્તિભરં જન્તું, કુલે જેટ્ઠાપચાયિનં;

સણ્હં સખિલસમ્ભાસં, પેસુણેય્યપ્પહાયિનં.

‘‘મચ્છેરવિનયે યુત્તં, સચ્ચં કોધાભિભું નરં;

તં વે દેવા તાવતિંસા, આહુ ‘સપ્પુરિસો’ઇતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૫૭) –

એવં પસંસિયભાવં આપજ્જિત્વા જીવિતપરિયોસાને તાવતિંસભવને સક્કો દેવરાજા હુત્વા નિબ્બત્તિ, તેપિસ્સ સહાયકા તત્થેવ નિબ્બત્તિંસુ, વડ્ઢકી વિસ્સકમ્મદેવપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા તાવતિંસભવને અસુરા વસન્તિ. તે ‘‘અભિનવા દેવપુત્તા નિબ્બત્તા’’તિ દિબ્બપાનં સજ્જયિંસુ. સક્કો અત્તનો પરિસાય કસ્સચિ અપિવનત્થાય સઞ્ઞમદાસિ. અસુરા દિબ્બપાનં પિવિત્વા મજ્જિંસુ. સક્કો ‘‘કિં મે ઇમેહિ સાધારણેન રજ્જેના’’તિ અત્તનો પરિસાય સઞ્ઞં દત્વા તે પાદેસુ ગાહાપેત્વા મહાસમુદ્દે ખિપાપેસિ. તે અવંસિરા સમુદ્દે પતિંસુ. અથ નેસં પુઞ્ઞાનુભાવેન સિનેરુનો હેટ્ઠિમતલે અસુરવિમાનં નામ નિબ્બત્તિ, ચિત્તપાટલિ નામ નિબ્બત્તિ.

દેવાસુરસઙ્ગામે પન અસુરેસુ પરાજિતેસુ દસયોજનસહસ્સં તાવતિંસદેવનગરં નામ નિબ્બત્તિ. તસ્સ પન નગરસ્સ પાચીનપચ્છિમદ્વારાનં અન્તરા દસયોજનસહસ્સં હોતિ, તથા દક્ખિણુત્તરદ્વારાનં. તં ખો પન નગરં દ્વારસહસ્સયુત્તં અહોસિ આરામપોક્ખરણિપટિમણ્ડિતં. તસ્સ મજ્ઝે સાલાય નિસ્સન્દેન તિયોજનસતુબ્બેધેહિ ધજેહિ પટિમણ્ડિતો સત્તરતનમયો સત્તયોજનસતુબ્બેધો વેજયન્તો નામ પાસાદો ઉગ્ગઞ્છિ. સુવણ્ણયટ્ઠીસુ મણિધજા અહેસું, મણિયટ્ઠીસુ સુવણ્ણધજા; પવાળયટ્ઠીસુ મુત્તધજા, મુત્તયટ્ઠીસુ પવાળધજા; સત્તરતનમયાસુ યટ્ઠીસુ સત્તરતનધજા, મજ્ઝે ઠિતો ધજો તિયોજનસતુબ્બેધો અહોસિ. ઇતિ સાલાય નિસ્સન્દેન યોજનસહસ્સુબ્બેધો પાસાદો સત્તરતનમયોવ હુત્વા નિબ્બત્તિ, કોવિળારરુક્ખસ્સ નિસ્સન્દેન સમન્તા તિયોજનસતપરિમણ્ડલો પારિચ્છત્તકો નિબ્બત્તિ, પાસાણફલકસ્સ નિસ્સન્દેન પારિચ્છત્તકમૂલે દીઘતો સટ્ઠિયોજના પુથુલતો પણ્ણાસયોજના બહલતો પઞ્ચદસયોજના જયસુમનરત્તકમ્બલવણ્ણા પણ્ડુકમ્બલસિલા નિબ્બત્તિ. તત્થ નિસિન્નકાલે ઉપડ્ઢકાયો પવિસતિ, ઉટ્ઠિતકાલે ઊનં પરિપૂરતિ.

હત્થી પન એરાવણો નામ દેવપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. દેવલોકસ્મિઞ્હિ તિરચ્છાનગતા ન હોન્તિ. તસ્મા સો ઉય્યાનકીળાય નિક્ખમનકાલે અત્તભાવં વિજહિત્વા દિયડ્ઢયોજનસતિકો એરાવણો નામ હત્થી અહોસિ. સો તેત્તિંસજનાનં અત્થાય તેત્તિંસ કુમ્ભે માપેસિ આવટ્ટેન તિગાવુતઅડ્ઢયોજનપ્પમાણે, સબ્બેસં મજ્ઝે સક્કસ્સ અત્થાય સુદસ્સનં નામ તિંસયોજનિકં કુમ્ભં માપેસિ. તસ્સ ઉપરિ દ્વાદસયોજનિકો રતનમણ્ડપો હોતિ. તત્થ અન્તરન્તરા સત્તરતનમયા યોજનુબ્બેધા ધજા ઉટ્ઠહન્તિ. પરિયન્તે કિઙ્કિણિકજાલં ઓલમ્બતિ. યસ્સ મન્દવાતેરિતસ્સ પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસદ્દસંમિસ્સો દિબ્બગીતસદ્દો વિય રવો નિચ્છરતિ. મણ્ડપમજ્ઝે સક્કસ્સત્થાય યોજનિકો મણિપલ્લઙ્કો પઞ્ઞત્તો હોતિ, તત્થ સક્કો નિસીદિ. તેત્તિંસ દેવપુત્તા અત્તનો કુમ્ભે રતનપલ્લઙ્કે નિસીદિંસુ. તેત્તિંસાય કુમ્ભાનં એકેકસ્મિં કુમ્ભે સત્ત સત્ત દન્તે માપેસિ. તેસુ એકેકો પણ્ણાસયોજનાયામો, એકેકસ્મિઞ્ચેત્થ દન્તે સત્ત સત્ત પોક્ખરણિયો હોન્તિ, એકેકાય પોક્ખરણિયા સત્ત સત્ત પદુમિનીગચ્છાનિ, એકેકસ્મિં ગચ્છે સત્ત સત્ત પુપ્ફાનિ હોન્તિ, એકેકસ્મિં પુપ્ફે સત્ત સત્ત પત્તાનિ, એકેકસ્મિં પત્તે સત્ત સત્ત દેવધીતરો નચ્ચન્તિ. એવં સમન્તા પણ્ણાસયોજનઠાનેસુ હત્થિદન્તેસુયેવ નટસમજ્જા હોન્તિ. એવં મહન્તં યસં અનુભવન્તો સક્કો દેવરાજા વિચરતિ.

સુધમ્માપિ કાલં કત્વા ગન્ત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તિ. તસ્સા સુધમ્મા નામ નવ યોજનસતિકા દેવસભા નિબ્બત્તિ. તતો રમણીયતરં કિર અઞ્ઞં ઠાનં નામ નત્થિ, માસસ્સ અટ્ઠ દિવસે ધમ્મસ્સવનં તત્થેવ હોતિ. યાવજ્જતના અઞ્ઞતરં રમણીયં ઠાનં દિસ્વા, ‘‘સુધમ્મા દેવસભા વિયા’’તિ વદન્તિ. નન્દાપિ કાલં કત્વા ગન્ત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તિ, તસ્સા પઞ્ચયોજનસતિકા નન્દા નામ પોક્ખરણી નિબ્બત્તિ. ચિત્તાપિ કાલં કત્વા ગન્ત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તિ, તસ્સાપિ પઞ્ચયોજનસતિકં ચિત્તલતાવનં નામ નિબ્બત્તિ, તત્થ ઉપ્પન્નપુબ્બનિમિત્તે દેવપુત્તે નેત્વા મોહયમાના વિચરન્તિ. સુજા પન કાલં કત્વા એકિસ્સા ગિરિકન્દરાય એકા બકસકુણિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સક્કો અત્તનો પરિચારિકા ઓલોકેન્તો ‘‘સુધમ્મા ઇધેવ નિબ્બત્તા, તથા નન્દા ચ ચિત્તા ચ, સુજા નુ ખો કુહિં નિબ્બત્તા’’તિ ચિન્તેન્તો તં તત્થ નિબ્બત્તં દિસ્વા, ‘‘બાલા કિઞ્ચિ પુઞ્ઞં અકત્વા ઇદાનિ તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તા, ઇદાનિ પન તં પુઞ્ઞં કારેત્વા ઇધાનેતું વટ્ટતી’’તિ અત્તભાવં વિજહિત્વા અઞ્ઞાતકવેસેન તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘કિં કરોન્તી ઇધ વિચરસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કો પન ત્વં, સામી’’તિ? ‘‘અહં તે સામિકો મઘો’’તિ. ‘‘કુહિં નિબ્બત્તોસિ, સામી’’તિ? ‘‘અહં તાવતિંસદેવલોકે નિબ્બત્તો’’. ‘‘તવ સહાયિકાનં પન નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનાસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, સામી’’તિ. ‘‘તાપિ મમેવ સન્તિકે નિબ્બત્તા, પસ્સિસ્સસિ તા સહાયિકા’’તિ. ‘‘કથાહં તત્થ ગમિસ્સામી’’તિ? સક્કો ‘‘અહં તં તત્થ નેસ્સામી’’તિ વત્વા હત્થતલે ઠપેત્વા દેવલોકં નેત્વા નન્દાય પોક્ખરણિયા તીરે વિસ્સજ્જેત્વા ઇતરાસં તિસ્સન્નં આરોચેસિ – ‘‘તુમ્હાકં સહાયિકં સુજં પસ્સિસ્સથા’’તિ. ‘‘કુહિં સા, દેવા’’તિ? ‘‘નન્દાય પોક્ખરણિયા તીરે ઠિતા’’તિ આહ. તા તિસ્સોપિ ગન્ત્વા, ‘‘અહો અય્યાય એવરૂપં અત્તભાવમણ્ડનસ્સ ફલં, ઇદાનિસ્સા તુણ્ડં પસ્સથ, પાદે પસ્સથ, જઙ્ઘા પસ્સથ, સોભતિ વતસ્સા અત્તભાવો’’તિ કેળિં કત્વા પક્કમિંસુ.

પુન સક્કો તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘દિટ્ઠા તે સહાયિકા’’તિ વત્વા ‘‘દિટ્ઠા મં ઉપ્પણ્ડેત્વા ગતા, તત્થેવ મં નેહી’’તિ વુત્તે તં તત્થેવ નેત્વા ઉદકે વિસ્સજ્જેત્વા, ‘‘દિટ્ઠા તે તાસં સમ્પત્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દિટ્ઠા, દેવા’’તિ? ‘‘તયાપિ તત્થ નિબ્બત્તનૂપાયં કાતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘કિં કરોમિ, દેવા’’તિ? ‘‘મયા દિન્નં ઓવાદં રક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘રક્ખિસ્સામિ, દેવા’’તિ. અથસ્સા પઞ્ચ સીલાનિ દત્વા, ‘‘અપ્પમત્તા રક્ખાહી’’તિ વત્વા પક્કામિ. સા તતો પટ્ઠાય સયંમતમચ્છકેયેવ પરિયેસિત્વા ખાદતિ. સક્કો કતિપાહચ્ચયેન તસ્સા વીમંસનત્થાય ગન્ત્વા, વાલુકાપિટ્ઠે મતમચ્છકો વિય હુત્વા ઉત્તાનો નિપજ્જિ. સા તં દિસ્વા ‘‘મતમચ્છકો’’તિ સઞ્ઞાય અગ્ગહેસિ. મચ્છો ગિલનકાલે નઙ્ગુટ્ઠં ચાલેસિ. સા ‘‘સજીવમચ્છકો’’તિ ઉદકે વિસ્સજ્જેસિ. સો થોકં વીતિનામેત્વા પુન તસ્સા પુરતો ઉત્તાનો હુત્વા નિપજ્જિ. પુન સા ‘‘મતમચ્છકો’’તિ સઞ્ઞાય ગહેત્વા ગિલનકાલે અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠં ચાલેસિ. તં દિસ્વા ‘‘સજીવમચ્છો’’તિ વિસ્સજ્જેસિ. એવં તિક્ખત્તું વીમંસિત્વા ‘‘સાધુકં સીલં રક્ખતી’’તિ અત્તાનં જાનાપેત્વા ‘‘અહં તવ વીમંસનત્થાય આગતો, સાધુકં સીલં રક્ખસિ, એવં રક્ખમાના ન ચિરસ્સેવ મમ સન્તિકે નિબ્બત્તિસ્સસિ, અપ્પમત્તા હોહી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

સા તતો પટ્ઠાય પન સયંમતમચ્છં લભતિ વા, ન વા. અલભમાના કતિપાહચ્ચયેનેવ સુસ્સિત્વા કાલં કત્વા તસ્સ સીલસ્સ ફલેન બારાણસિયં કુમ્ભકારસ્સ ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથસ્સા પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકકાલે સક્કો ‘‘કુહિં નુ ખો સા નિબ્બત્તા’’તિ આવજ્જેન્તો દિસ્વા, ‘‘ઇદાનિ મયા તત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ એળાલુકવણ્ણેન પઞ્ઞાયમાનેહિ સત્તહિ રતનેહિ યાનકં પૂરેત્વા તં પાજેન્તો બારાણસિં પવિસિત્વા, ‘‘અમ્મતાતા, એળાલુકાનિ ગણ્હથ ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તો વીથિં પટિપજ્જિ. મુગ્ગમાસાદીનિ ગહેત્વા આગતે પન ‘‘મૂલેન ન દેમી’’તિ વત્વા, ‘‘કથં દેસી’’તિ વુત્તે, ‘‘સીલરક્ખિકાય ઇત્થિયા દમ્મી’’તિ આહ. ‘‘સીલં નામ, સામિ, કીદિસં, કિં કાળં, ઉદાહુ નીલાદિવણ્ણ’’ન્તિ? ‘‘તુમ્હે ‘સીલં કીદિસ’ન્તિપિ ન જાનાથ, કિમેવ નં રક્ખિસ્સથ, સીલરક્ખિકાય પન દસ્સામી’’તિ. ‘‘સામિ, એસા કુમ્ભકારસ્સ ધીતા ‘સીલં રક્ખામી’તિ વિચરતિ, એતિસ્સા દેહી’’તિ. સાપિ નં ‘‘તેન હિ મય્હં દેહિ, સામી’’તિ આહ. ‘‘કાસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘અહં અવિજહિતપઞ્ચસીલા’’તિ. ‘‘તુય્હમેવેતાનિ મયા આનીતાની’’તિ યાનકં પાજેન્તો તસ્સા ઘરં ગન્ત્વા અઞ્ઞેહિ અનાહરિયં કત્વા એળાલુકવણ્ણેન દેવદત્તિયં ધનં દત્વા અત્તાનં જાનાપેત્વા, ‘‘ઇદં તે જીવિતવુત્તિયા ધનં, પઞ્ચસીલાનિ અખણ્ડાદીનિ કત્વા રક્ખાહી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

સાપિ તતો ચવિત્વા અસુરભવને અસુરજેટ્ઠકસ્સ ધીતા હુત્વા સક્કસ્સ વેરિઘરે નિબ્બત્તિ. દ્વીસુ પન અત્તભાવેસુ સીલસ્સ સુરક્ખિતત્તા અભિરૂપા અહોસિ સુવણ્ણવણ્ણા અસાધારણાય રૂપસિરિયા સમન્નાગતા. વેપચિત્તિઅસુરિન્દો આગતાગતાનં અસુરાનં ‘‘તુમ્હે મમ ધીતુ અનુચ્છવિકા ન હોથા’’તિ તં કસ્સચિ અદત્વા, ‘‘મમ ધીતા અત્તનાવ અત્તનો અનુચ્છવિકં સામિકં ગહેસ્સતી’’તિ અસુરબલં સન્નિપાતાપેત્વા, ‘‘તુય્હં અનુચ્છવિકં સામિકં ગણ્હા’’તિ તસ્સા, હત્થે પુપ્ફદામં અદાસિ. તસ્મિં ખણે સક્કો તસ્સા નિબ્બત્તટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો તં પવત્તિં ઞત્વા, ‘‘ઇદાનિ મયા ગન્ત્વા તં આનેતું વટ્ટતી’’તિ મહલ્લકઅસુરવણ્ણં નિમ્મિનિત્વા ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે અટ્ઠાસિ. સાપિ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તી તં દિટ્ઠમત્તાવ પુબ્બસન્નિવાસવસેન ઉપ્પન્નેન પેમેન મહોઘેનેવ અજ્ઝોત્થટહદયા હુત્વા, ‘‘એસો મે સામિકો’’તિ તસ્સ ઉપરિ પુપ્ફદામં ખિપિ. અસુરા ‘‘અમ્હાકં રાજા એત્તકં કાલં ધીતુ અનુચ્છવિકં અલભિત્વા ઇદાનિ લભિ, અયમેવસ્સ ધીતુ પિતામહતો મહલ્લકો અનુચ્છવિકો’’તિ લજ્જમાના અપક્કમિંસુ. સક્કોપિ તં હત્થે ગહેત્વા ‘‘સક્કોહમસ્મી’’તિ નદિત્વા આકાસે પક્ખન્દિ. અસુરા ‘‘વઞ્ચિતમ્હા જરસક્કેના’’તિ તં અનુબન્ધિંસુ. માતલિ, સઙ્ગાહકો વેજયન્તરથં આહરિત્વા અન્તરામગ્ગે અટ્ઠાસિ. સક્કો તં તત્થ આરોપેત્વા દેવનગરાભિમુખો પાયાસિ. અથસ્સ સિપ્પલિવનં સમ્પત્તકાલે રથસદ્દં સુત્વા ભીતા ગરુળપોતકા વિરવિંસુ. તેસં સદ્દં સુત્વા સક્કો માતલિં પુચ્છિ – ‘‘કે એતે વિરવન્તી’’તિ? ‘‘ગરુળપોતકા, દેવા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘રથસદ્દં સુત્વા મરણભયેના’’તિ. ‘‘મં એકં નિસ્સાય એત્તકો દિજો રથવેગેન વિચુણ્ણિતો મા નસ્સિ, નિવત્તેહિ રથ’’ન્તિ. સોપિ સિન્ધવસહસ્સસ્સ દણ્ડકસઞ્ઞં દત્વા રથં નિવત્તેસિ. તં દિસ્વા અસુરા ‘‘જરસક્કો અસુરપુરતો પટ્ઠાય પલાયન્તો ઇદાનિ રથં નિવત્તેસિ, અદ્ધા તેન ઉપત્થમ્ભો લદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ નિવત્તેત્વા આગમનમગ્ગેનેવ અસુરપુરં પવિસિત્વા પુન સીસં ન ઉક્ખિપિંસુ.

સક્કોપિ સુજં અસુરકઞ્ઞં દેવનગરં નેત્વા અડ્ઢતેય્યાનં અચ્છરાકોટીનં જેટ્ઠિકટ્ઠાને ઠપેસિ. સા સક્કં વરં યાચિ – ‘‘મહારાજ, મમ ઇમસ્મિં દેવલોકે માતાપિતરો વા ભાતિકભગિનિયો વા નત્થિ, યત્થ યત્થ ગચ્છસિ, તત્થ તત્થ મં ગહેત્વાવ ગચ્છેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ તસ્સા પટિઞ્ઞં અદાસિ. તતો પટ્ઠાય ચિત્તપાટલિયા પુપ્ફિતાય અસુરા ‘‘અમ્હાકં નિબ્બત્તટ્ઠાને દિબ્બપારિચ્છત્તકસ્સ પુપ્ફનકાલો’’તિ યુદ્ધત્થાય સગ્ગં અભિરુહન્તિ. સક્કો હેટ્ઠાસમુદ્દે નાગાનં આરક્ખં અદાસિ, તતો સુપણ્ણાનં, તતો કુમ્ભણ્ડાનં, તતો યક્ખાનં. તતો ચતુન્નં મહારાજાનં. સબ્બૂપરિ પન ઉપદ્દવનિવત્તનત્થાય દેવનગરદ્વારેસુ વજિરહત્થા ઇન્દપટિમા ઠપેસિ. અસુરા નાગાદયો જિનિત્વા આગતાપિ ઇન્દપટિમા દૂરતો દિસ્વા ‘‘સક્કો નિક્ખન્તો’’તિ પલાયન્તિ. એવં, મહાલિ, મઘો માણવો અપ્પમાદપટિપદં પટિપજ્જિ. એવં અપ્પમત્તો પનેસ એવરૂપં ઇસ્સરિયં પત્વા દ્વીસુ દેવલોકેસુ રજ્જં કારેસિ. અપ્પમાદો નામેસ બુદ્ધાદીહિ પસત્થો. અપ્પમાદઞ્હિ નિસ્સાય સબ્બેસમ્પિ લોકિયલોકુત્તરાનં વિસેસાનં અધિગમો હોતીતિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૦. ‘‘અપ્પમાદેન મઘવા, દેવાનં સેટ્ઠતં ગતો;

અપ્પમાદં પસંસન્તિ, પમાદો ગરહિતો સદા’’તિ.

તત્થ અપ્પમાદેનાતિ મચલગામે ભૂમિપ્પદેસસોધનં આદિં કત્વા કતેન અપ્પમાદેન. મઘવાતિ ઇદાનિ ‘‘મઘવા’’તિપઞ્ઞાતો મઘો માણવો દ્વિન્નં દેવલોકાનં રાજભાવેન દેવાનં સેટ્ઠતં ગતો. પસંસન્તીતિ બુદ્ધાદયો પણ્ડિતા અપ્પમાદમેવ થોમેન્તિ વણ્ણયન્તિ. કિં કારણા? સબ્બેસં લોકિયલોકુત્તરાનં વિસેસાનં પટિલાભકારણત્તા. પમાદો ગરહિતો સદાતિ પમાદો પન તેહિ અરિયેહિ નિચ્ચં ગરહિતો નિન્દિતો. કિં કારણા? સબ્બવિપત્તીનં મૂલભાવતો. મનુસ્સદોભગ્ગં વા હિ અપાયુપ્પત્તિ વા સબ્બા પમાદમૂલિકાયેવાતિ.

ગાથાપરિયોસાને મહાલિ લિચ્છવી સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ બહૂ સોતાપન્નાદયો જાતાતિ.

મઘવત્થુ સત્તમં.