૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૫૫. અભિધમ્મભાજનીયે યથા હેટ્ઠા વિપસ્સકાનં ઉપકારત્થાય ‘‘ચક્ખાયતનં રૂપાયતન’’ન્તિ યુગલતો આયતનાનિ વુત્તાનિ, તથા અવત્વા અજ્ઝત્તિકબાહિરાનં સબ્બાકારતો સભાવદસ્સનત્થં ‘‘ચક્ખાયતનં સોતાયતન’’ન્તિ એવં અજ્ઝત્તિકબાહિરવવત્થાનનયેન વુત્તાનિ.

૧૫૬. તેસં નિદ્દેસવારે તત્થ કતમં ચક્ખાયતનન્તિઆદીનિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૧૬૭. યં પનેતં ધમ્માયતનનિદ્દેસે ‘‘તત્થ કતમા અસઙ્ખતા ધાતુ? રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’’તિ વુત્તં, તત્રાયમત્થો – અસઙ્ખતા ધાતૂતિ અસઙ્ખતસભાવં નિબ્બાનં. યસ્મા પનેતં આગમ્મ રાગાદયો ખીયન્તિ, તસ્મા રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિ વુત્તં. અયમેત્થ આચરિયાનં સમાનત્થકથા.

વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘પાટિયેક્કં નિબ્બાનં નામ નત્થિ, કિલેસક્ખયોવ નિબ્બાન’ન્તિ. ‘સુત્તં આહરા’તિ ચ વુત્તે ‘‘નિબ્બાનં નિબ્બાનન્તિ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ; કતમં નુ ખો, આવુસો, નિબ્બાનન્તિ? યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો – ઇદં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ એતં જમ્બુખાદકસુત્તં આહરિત્વા ‘ઇમિના સુત્તેન વેદિતબ્બં પાટિયેક્કં નિબ્બાનં નામ નત્થિ, કિલેસક્ખયોવ નિબ્બાન’ન્તિ આહ. સો વત્તબ્બો – ‘કિં પન યથા ચેતં સુત્તં તથા અત્થો’તિ? અદ્ધા વક્ખતિ – ‘આમ, નત્થિ સુત્તતો મુઞ્ચિત્વા અત્થો’તિ. તતો વત્તબ્બો – ‘ઇદં તાવ તે સુત્તં આભતં; અનન્તરસુત્તં આહરા’તિ. અનન્તરસુત્તં નામ – ‘‘અરહત્તં અરહત્તન્તિ, આવુસો સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ; કતમં નુ ખો, આવુસો, અરહત્તન્તિ? યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો – ઇદં વુચ્ચતિ અરહત્ત’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૧૫) ઇદં તસ્સેવાનન્તરં આભતસુત્તં.

ઇમસ્મિં પન નં આભતે આહંસુ – ‘નિબ્બાનં નામ ધમ્માયતનપરિયાપન્નો ધમ્મો, અરહત્તં ચત્તારો ખન્ધા. નિબ્બાનં સચ્છિકત્વા વિહરન્તો ધમ્મસેનાપતિ નિબ્બાનં પુચ્છિતોપિ અરહત્તં પુચ્છિતોપિ કિલેસક્ખયમેવ આહ. કિં પન નિબ્બાનઞ્ચ અરહત્તઞ્ચ એકં ઉદાહુ નાન’ન્તિ? ‘એકં વા હોતુ નાનં વા. કો એત્થ તયા અતિબહું ચુણ્ણીકરણં કરોન્તેન અત્થો’? ‘ન ત્વં એકં નાનં જાનાસીતિ. નનુ ઞાતે સાધુ હોતી’તિ એવં પુનપ્પુનં પુચ્છિતો વઞ્ચેતું અસક્કોન્તો આહ – ‘રાગાદીનં ખીણન્તે ઉપ્પન્નત્તા અરહત્તં રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’તિ વુચ્ચતીતિ. તતો નં આહંસુ – ‘મહાકમ્મં તે કતં. લઞ્જં દત્વાપિ તં વદાપેન્તો એતદેવ વદાપેય્ય. યથેવ ચ તે એતં વિભજિત્વા કથિતં, એવં ઇદમ્પિ સલ્લક્ખેહિ – નિબ્બાનઞ્હિ આગમ્મ રાગાદયો ખીણાતિ નિબ્બાનં રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિ વુત્તં. તીણિપિ હિ એતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ અધિવચનાની’તિ.

સચે એવં વુત્તે સઞ્ઞત્તિં ગચ્છતિ ઇચ્ચેતં કુસલં; નો ચે, બહુનિબ્બાનતાય કારેતબ્બો. કથં? એવં તાવ પુચ્છિતબ્બો – ‘રાગક્ખયો નામ રાગસ્સેવ ખયો ઉદાહુ દોસમોહાનમ્પિ? દોસક્ખયો નામ દોસસ્સેવ ખયો ઉદાહુ રાગમોહાનમ્પિ? મોહક્ખયો નામ મોહસ્સેવ ખયો ઉદાહુ રાગદોસાનમ્પી’તિ? અદ્ધા વક્ખતિ – ‘રાગક્ખયો નામ રાગસ્સેવ ખયો, દોસક્ખયો નામ દોસસ્સેવ ખયો, મોહક્ખયો નામ મોહસ્સેવ ખયો’તિ.

તતો વત્તબ્બો – ‘તવ વાદે રાગક્ખયો એકં નિબ્બાનં હોતિ, દોસક્ખયો એકં, મોહક્ખયો એકં; તિણ્ણં અકુસલમૂલાનં ખયે તીણિ નિબ્બાનાનિ હોન્તિ, ચતુન્નં ઉપાદાનાનં ખયે ચત્તારિ, પઞ્ચન્નં નીવરણાનં ખયે પઞ્ચ, છન્નં તણ્હાકાયાનં ખયે છ, સત્તન્નં અનુસયાનં ખયે સત્ત, અટ્ઠન્નં મિચ્છત્તાનં ખયે અટ્ઠ, નવન્નં તણ્હામૂલકધમ્માનં ખયે નવ, દસન્નં સંયોજનાનં ખયે દસ, દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સસ્સ ખયે પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નિબ્બાનન્તિ બહૂનિ નિબ્બાનાનિ હોન્તિ. નત્થિ પન તે નિબ્બાનાનં પમાણન્તિ. એવં પન અગ્ગહેત્વા નિબ્બાનં આગમ્મ રાગાદયો ખીણાતિ એકમેવ નિબ્બાનં રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિ વુચ્ચતિ. તીણિપિ હેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ અધિવચનાનીતિ ગણ્હ’.

સચે પન એવં વુત્તેપિ ન સલ્લક્ખેતિ, ઓળારિકતાય કારેતબ્બો. કથં? ‘અન્ધબાલા હિ અચ્છદીપિમિગમક્કટાદયોપિ કિલેસપરિયુટ્ઠિતા વત્થું પટિસેવન્તિ. અથ નેસં પટિસેવનપરિયન્તે કિલેસો વૂપસમ્મતિ. તવ વાદે અચ્છદીપિમિગમક્કટાદયો નિબ્બાનપ્પત્તા નામ હોન્તિ. ઓળારિકં વત તે નિબ્બાનં થૂલં, કણ્ણેહિ પિળન્ધિતું ન સક્કાતિ. એવં પન અગ્ગહેત્વા નિબ્બાનં આગમ્મ રાગાદયો ખીણાતિ એકમેવ નિબ્બાનં રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિ વુચ્ચતિ. તીણિપિ હેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ અધિવચનાનીતિ ગણ્હ’.

સચે પન એવં વુત્તેપિ ન સલ્લક્ખેતિ, ગોત્રભુનાપિ કારેતબ્બો. કથં? એવં તાવ પુચ્છિતબ્બો – ‘ત્વં ગોત્રભુ નામ અત્થીતિ વદેસી’તિ? ‘આમ વદામી’તિ. ‘ગોત્રભુક્ખણે કિલેસા ખીણા, ખીયન્તિ, ખીયિસ્સન્તી’તિ? ન ખીણા, ન ખીયન્તિ; અપિચ ખો ખીયિસ્સન્તીતિ. ‘ગોત્રભુ પન કિં આરમ્મણં કરોતી’તિ? ‘નિબ્બાનં’. ‘તવ ગોત્રભુક્ખણે કિલેસા ન ખીણા, ન ખીયન્તિ; અથ ખો ખીયિસ્સન્તિ. ત્વં અખીણેસુયેવ કિલેસેસુ કિલેસક્ખયં નિબ્બાનં પઞ્ઞપેસિ, અપ્પહીનેસુ અનુસયેસુ અનુસયપ્પહાનં નિબ્બાનં પઞ્ઞપેસિ. તં તે ન સમેતિ. એવં પન અગ્ગહેત્વા નિબ્બાનં આગમ્મ રાગાદયો ખીણાતિ એકમેવ નિબ્બાનં રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિ વુચ્ચતિ. તીણિપિ હેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ અધિવચનાનીતિ ગણ્હ’.

સચે પન એવં વુત્તેપિ ન સલ્લક્ખેતિ, મગ્ગેન કારેતબ્બો. કથં? એવં તાવ પુચ્છિતબ્બો – ‘ત્વં મગ્ગં નામ વદેસી’તિ? ‘આમ વદેમી’તિ. ‘મગ્ગક્ખણે કિલેસા ખીણા, ખીયન્તિ, ખિયિસ્સન્તી’તિ? જાનમાનો વક્ખતિ – ‘ખીણાતિ વા ખીયિસ્સન્તીતિ વા વત્તું ન વટ્ટતિ, ખીયન્તીતિ વત્તું વટ્ટતી’તિ. ‘યદિ એવં, મગ્ગસ્સ કિલેસક્ખયં નિબ્બાનં કતમં? મગ્ગેન ખીયનકકિલેસા કતમે? મગ્ગો કતમં કિલેસક્ખયં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા કતમે કિલેસે ખેપેતિ? તસ્મા મા એવં ગણ્હ. નિબ્બાનં પન આગમ્મ રાગાદયો ખીણાતિ એકમેવ નિબ્બાનં રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિ વુચ્ચતિ. તીણિપિ હેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ અધિવચનાની’તિ.

એવં વુત્તે એવમાહ – ‘ત્વં આગમ્મ આગમ્માતિ વદેસી’તિ? ‘આમ વદેમી’તિ. ‘આગમ્મ નામાતિ ઇદં તે કુતો લદ્ધ’ન્તિ? ‘સુત્તતો લદ્ધ’ન્તિ. ‘આહર સુત્ત’ન્તિ. ‘‘એવં અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ તં આગમ્મ, તમ્હિ ખીણા, તમ્હિ ભગ્ગા, ન ચ કિઞ્ચિ કદાચી’’તિ. એવં વુત્તે પરવાદી તુણ્હીભાવં આપન્નોતિ.

ઇધાપિ દસાયતનાનિ કામાવચરાનિ, દ્વે પન ચતુભૂમકાનિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના.