(૮.) અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૫૨. અટ્ઠકનિદ્દેસે કિલેસાયેવ કિલેસવત્થૂનિ. કુસીતવત્થૂનીતિ કુસીતસ્સ અલસસ્સ વત્થૂનિ, પતિટ્ઠા, કોસજ્જકારણાનીતિ અત્થો. કમ્મં કાતબ્બં હોતીતિ ચીવરવિચારણાદિકમ્મં કાતબ્બં હોતિ. ન વીરિયં આરભતીતિ દુવિધમ્પિ વીરિયં નારભતિ. અપ્પત્તસ્સાતિ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલધમ્મસ્સ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા. અનધિગતસ્સાતિ તસ્સેવ અનધિગતસ્સ અધિગમત્થાય. અસચ્છિકતસ્સાતિ તસ્સેવ અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકરણત્થાય. ઇદં પઠમન્તિ ‘ઇદં હન્દાહં નિપજ્જામી’તિ એવં ઓસીદનં પઠમં કુસીતવત્થુ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

માસાચિતં મઞ્ઞેતિ એત્થ પન માસાચિતં નામ તિન્તમાસો; યથા તિન્તમાસો ગરુકો હોતિ, એવં ગરુકોતિ અધિપ્પાયો. ગિલાના વુટ્ઠિતો હોતીતિ ગિલાનો હુત્વા પચ્છા વુટ્ઠિતો હોતિ.

૯૫૪. અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસૂતિ એત્થ લોકસ્સ ધમ્માતિ લોકધમ્મા. એતેહિ વિમુત્તો નામ નત્થિ, બુદ્ધાનમ્પિ હોન્તિ એવ. તસ્મા ‘લોકધમ્મા’તિ વુચ્ચન્તિ. પટિઘાતોતિ પટિહઞ્ઞનાકારો. લાભે સારાગોતિ ‘અહં લાભં લભામી’તિ એવં ગેહસિતસોમનસ્સવસેન ઉપ્પન્નો સારાગો; સો ચિત્તં પટિહનતિ. અલાભે પટિવિરોધોતિ ‘અહં લાભં ન લભામી’તિ દોમનસ્સવસેન ઉપ્પન્નવિરોધો; સોપિ ચિત્તં પટિહનતિ. તસ્મા ‘પટિઘાતો’તિ વુત્તો. યસાદીસુપિ ‘અહં મહાપરિવારો, અહં અપ્પપરિવારો, અહં પસંસપ્પત્તો, અહં ગરહપ્પત્તો, અહં સુખપ્પત્તો, અહં દુક્ખપ્પતો’તિ એવમેતેસં ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. અનરિયવોહારાતિ અનરિયાનં વોહારા.

૯૫૭. પુરિસદોસાતિ પુરિસાનં દોસા. ન સરામીતિ ‘મયા એતસ્સ કમ્મસ્સ કતટ્ઠાનં ન સરામિ ન સલ્લક્ખેમી’તિ એવં અસ્સતિભાવેન નિબ્બેઠેતિ મોચેતિ. ચોદકંયેવ પટિપ્ફરતીતિ પટિવિરુદ્ધો હુત્વા ફરતિ, પટિભાણિતભાવેન તિટ્ઠતિ. કિં નુ ખો તુય્હન્તિ ‘તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન નામ કિં’ યો ત્વં નેવ વત્થુના આપત્તિં, ન ચોદનં જાનાસી’તિ દીપેતિ; ‘ત્વં પિ નામ એવં કિઞ્ચિ અજાનન્તો ભણિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સસી’તિ અજ્ઝોત્થરતિ. પચ્ચારોપેતીતિ ‘ત્વં પિ ખોસી’તિઆદીનિ વદન્તો પટિઆરોપેતિ. પટિકરોહીતિ દેસનાગામિનિં દેસેહિ, વુટ્ઠાનગામિનિતો વુટ્ઠાહિ તતો સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠિતો અઞ્ઞં ચોદેસ્સસી’તિ દીપેતિ.

અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન કારણેન વચનેન વા અઞ્ઞં કારણં વચનં વા પટિચ્છાદેતિ. ‘આપત્તિં આપન્નોસી’તિ વુત્તો ‘કો આપન્નો? કિં આપન્નો? કથં આપન્નો? કિસ્મિં આપન્નો? કં ભણથ? કિં ભણથા’તિ વદતિ. ‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’ન્તિ વુત્તે ‘ન સુણામી’તિ સોતં વા ઉપનેતિ. બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ ‘ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’તિ પુટ્ઠો ‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’તિ વત્વા પુન ‘તવ પાટલિપુત્તગમનં ન પુચ્છામા’તિ વુત્તે ‘તતો રાજગહં ગતોમ્હી’તિ ‘રાજગહં વા યાહિ, બ્રાહ્મણગેહં વા; આપત્તિં આપન્નોસી’તિ? ‘તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’ન્તિઆદીનિ વદન્તો કથં બહિદ્ધા વિક્ખિપતિ. કોપન્તિ કુપિતભાવં. દોસન્તિ દુટ્ઠભાવં. ઉભયમ્પેતં કોધસ્સેવ નામં. અપ્પચ્ચયન્તિ અસન્તુટ્ઠાકારં; દોમનસ્સસ્સેતં નામં. પાતુકરોતીતિ દસ્સેતિ પકાસેતિ. બાહાવિક્ખેપકં ભણતીતિ બાહા વિક્ખિપિત્વા અલજ્જિવચનં વદતિ. વિહેસેતીતિ વિહેઠેતિ બાધતિ. અનાદિયિત્વાતિ ચિત્તીકારેન અગ્ગહેત્વા અવજાનિત્વા; અનાદરો હુત્વાતિ અત્થો.

અતિબાળ્હન્તિ અતિદળ્હં અતિપ્પમાણં. મયિ બ્યાવટાતિ મયિ બ્યાપારં આપન્ના. હીનાયાવત્તિત્વાતિ હીનસ્સ ગિહિભાવસ્સ અત્થાય આવત્તિત્વા; ગિહી હુત્વાતિ અત્થો. અત્તમના હોથાતિ તુટ્ઠચિત્તા હોથ, ‘મયા લભિતબ્બં લભથ, મયા વસિતબ્બટ્ઠાને વસથ, ફાસુવિહારો વો મયા કતો’તિ અધિપ્પાયેન વદતિ.

૯૫૮. અસઞ્ઞીતિ પવત્તો વાદો અસઞ્ઞીવાદો; સો તેસં અત્થીતિ અસઞ્ઞીવાદા. રૂપી અત્તાતિઆદીસુ લાભિનો કસિણરૂપં અત્તાતિ ગહેત્વા રૂપીતિ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ; અલાભિનો તક્કમત્તેનેવ, આજીવકાનં વિય. લાભિનોયેવ ચ પન અરૂપસમાપત્તિનિમિત્તં અત્તાતિ ગહેત્વા અરૂપીતિ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ; અલાભિનો તક્કમત્તેનેવ, નિગણ્ઠાનં વિય. અસઞ્ઞીભાવે પનેત્થ એકન્તેનેવ કારણં ન પરિયેસિતબ્બં. દિટ્ઠિગતિકો હિ ઉમ્મત્તકો વિય યં વા તં વા ગણ્હાતિ. રૂપી ચ અરૂપી ચાતિ રૂપારૂપમિસ્સકગાહવસેન વુત્તં. અયં દિટ્ઠિ રૂપાવચરારૂપાવચરસમાપત્તિલાભિનોપિ તક્કિકસ્સાપિ ઉપ્પજ્જતિ. નેવ રૂપી નારૂપીતિ પન એકન્તતો તક્કિકદિટ્ઠિયેવ. અન્તવાતિ પરિત્તકસિણં અત્તતો ગણ્હન્તસ્સ દિટ્ઠિ. અનન્તવાતિ અપ્પમાણકસિણં. અન્તવા ચ અનન્તવા ચાતિ ઉદ્ધમધો સપરિયન્તં તિરિયં અપરિયન્તં કસિણં અત્તાતિ ગહેત્વા ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. નેવન્તવા નાનન્તવાતિ તક્કિકદિટ્ઠિયેવ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના.