(૧૦.) દસકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૬૬. દસકનિદ્દેસે કિલેસા એવ કિલેસવત્થૂનિ. આઘાતવત્થૂનિ પનેત્થ ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદીનં વસેન અવિકોપેતબ્બે ખાણુકણ્ટકાદિમ્હિપિ અટ્ઠાને ઉપ્પન્નાઘાતેન સદ્ધિં વુત્તાનિ.

૯૭૦. મિચ્છત્તેસુ મિચ્છાઞાણન્તિ પાપકિરિયાસુ ઉપાયચિન્તાવસેન પાપં કત્વા ‘સુકતં મયા’તિ પચ્ચવેક્ખણાકારેન ઉપ્પન્નો મોહો. મિચ્છાવિમુત્તીતિ અવિમુત્તસ્સેવ સતો વિમુત્તસઞ્ઞિતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

દસકનિદ્દેસવણ્ણના.

તણ્હાવિચરિતનિદ્દેસવણ્ણના

૯૭૩. તણ્હાવિચરિતનિદ્દેસે તણ્હાવિચરિતાનીતિ તણ્હાસમુદાચારા તણ્હાપવત્તિયો. અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાયાતિ અજ્ઝત્તિકં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય. ઇદઞ્હિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. અસ્મીતિ હોતીતિ યદેતં અજ્ઝત્તં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમૂહગાહતો ‘અસ્મી’તિ હોતિ, તસ્મિં સતીતિ અત્થો. ઇત્થસ્મીતિ હોતીતિઆદીસુ પન એવં સમૂહતો ‘અહ’ન્તિ ગહણે સતિ તતો અનુપનિધાય ચ ઉપનિધાય ચાતિ દ્વિધા ગહણં હોતિ. તત્થ અનુપનિધાયાતિ અઞ્ઞં આકારં અનુપગમ્મ સકભાવમેવ આરમ્મણં કત્વા ‘ઇત્થસ્મી’તિ હોતિ; ખત્તિયાદીસુ ‘ઇદંપકારો અહ’ન્તિ એવં તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન હોતીતિ અત્થો. ઇદં તાવ અનુપનિધાય ગહણં. ઉપનિધાય ગહણં પન દુવિધં હોતિ – સમતો ચ અસમતો ચ. તં દસ્સેતું એવસ્મીતિ ચ અઞ્ઞથાસ્મીતિ ચ વુત્તં. તત્થ એવસ્મીતિ ઇદં સમતો ઉપનિધાય ગહણં; યથા અયં ખત્તિયો, યથા અયં બ્રાહ્મણો, એવં અહમ્પીતિ અત્થો. અઞ્ઞથાસ્મીતિ ઇદં પન અસમતો ગહણં; યથાયં ખત્તિયો, યથાયં બ્રાહ્મણો, તતો અઞ્ઞથા અહં હીનો વા અધિકો વાતિ અત્થો. ઇમાનિ તાવ પચ્ચુપ્પન્નવસેન ચત્તારિ તણ્હાવિચરિતાનિ. ભવિસ્સન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ અનાગતવસેન વુત્તાનિ. સેસં પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અસ્મીતિ સસ્સતો અસ્મિ. સાતસ્મીતિ અસસ્સતો અસ્મિ. અસસ્મીતિ સતસ્મીતિ વા પાઠો. તત્થ અત્થીતિ અસં; નિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. સીદતીતિ સતં; અનિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. ઇતિ ઇમાનિ દ્વે સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ઇતો પરાનિ સિયન્તિઆદીનિ ચત્તારિ સંસયપરિવિતક્કવસેન વુત્તાનિ. તાનિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ અત્થતો વેદિતબ્બાનિ. અપાહં સિયન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ ‘‘અપિ નામાહં ભવેય્ય’’ન્તિ એવં પત્થનાકપ્પનવસેન વુત્તાનિ. તાનિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એવમેતેસુ –

દ્વે દિટ્ઠિસીસા ચત્તારો, સુદ્ધસીસા સીસમૂલકા;

તયો તયોતિ એતાનિ, અટ્ઠારસ વિભાવયે.

એતેસુ હિ સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તા દ્વે દિટ્ઠિસીસા નામ. અસ્મીતિ, ભવિસ્સન્તિ, સિયન્તિ, અપાહં સિયન્તિ એતે ચત્તારો સુદ્ધસીસાએવ. ઇત્થસ્મીતિ આદયો તયો તયોતિ દ્વાદસ સીસમૂલકા નામાતિ. એવમેતે દ્વે દિટ્ઠિસીસા, ચત્તારો સુદ્ધસીસા, દ્વાદસ સીસમૂલકાતિ અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતધમ્મા વેદિતબ્બા.

૯૭૪. ઇદાનિ પટિપાટિયાવ તે ધમ્મે ભાજેત્વા દસ્સેતું કથઞ્ચ અસ્મીતિ હોતીતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કઞ્ચિ ધમ્મં અનવકારિં કરિત્વાતિ રૂપવેદનાદીસુ કઞ્ચિ એકધમ્મમ્પિ અવિનિબ્ભોગં કત્વા, એકેકતો અગ્ગહેત્વા, સમૂહતોવ ગહેત્વાતિ અત્થો. અસ્મીતિ છન્દં પટિલભતીતિ પઞ્ચક્ખન્ધે નિરવસેસતો ગહેત્વા ‘અહ’ન્તિ તણ્હં પટિલભતિ. માનદિટ્ઠીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ કિઞ્ચાપિ અયં તણ્હાવિચરિતનિદ્દેસો, માનદિટ્ઠિયો પન ન વિના તણ્હાય, તસ્મા તદેકટ્ઠવસેન ઇધ વુત્તા. તણ્હાસીસેન વા પપઞ્ચત્તયમ્પિ ઉદ્દિટ્ઠં. તં ઉદ્દેસાનુરૂપેનેવ નિદ્દિસિતુમ્પિ માનદિટ્ઠિયો ગહિતા. તણ્હાપપઞ્ચં વા દસ્સેન્તો તેનેવ સદ્ધિં સેસપપઞ્ચેપિ દસ્સેતું એવમાહ.

તસ્મિં સતિ ઇમાનિ પપઞ્ચિતાનીતિ તસ્મિં ‘‘અસ્મીતિ છન્દં પટિલભતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તે પપઞ્ચત્તયે સતિ પુન ઇમાનિ ‘‘ઇત્થસ્મીતિ વા’’તિઆદીનિ પપઞ્ચિતાનિ હોન્તીતિ અત્થો.

ખત્તિયોસ્મીતિઆદીસુ અભિસેકસેનામચ્ચાદિના ‘ખત્તિયો અહં’, મન્તજ્ઝેન પોરોહિચ્ચાદિના ‘બ્રાહ્મણો અહં’, કસિગોરક્ખાદિના ‘વેસ્સો અહં’, અસિતબ્યાભઙ્ગિતાય ‘સુદ્દો અહં’, ગિહિબ્યઞ્જનેન ‘ગહટ્ઠો અહ’ન્તિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એવં ઇત્થસ્મીતિ હોતીતિ એવં ખત્તિયાદીસુ ખત્તિયાદિપ્પકારં અત્તનિ ઉપ્પાદયિત્વા ‘ઇત્થંપકારો અહ’ન્તિ હોતિ.

યથા સો ખત્તિયોતિઆદીસુ ‘યથા સો અભિસેકસેનામચ્ચાદિના ખત્તિયો, તથા ‘અહમ્પિ ખત્તિયો’તિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. દુતિયનયે ‘યથા સો અભિસેકસેનામચ્ચાદિના ખત્તિયો, નાહં તથા ખત્તિયો; અહં પન તતો હીનો વા સેટ્ઠો વા’તિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ભવિસ્સન્તિઆદિનિદ્દેસાદીસુપિ એસેવ નયો.

૯૭૫. એવં અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય તણ્હાવિચરિતાનિ ભાજેત્વા ઇદાનિ બાહિરસ્સ ઉપાદાય તણ્હાવિચરિતાનિ ભાજેતું તત્થ કતમાનીતિઆદિમાહ. તત્થ બાહિરસ્સ ઉપાદાયાતિ બાહિરં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય. ઇદમ્પિ હિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. ઇમિનાતિ ઇમિના રૂપેન વા…પે… વિઞ્ઞાણેન વા. અવસેસં પન ઉદ્દેસવારે તાવ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૯૭૬. નિદ્દેસવારે પન અવકારિં કરિત્વાતિ વિનિબ્ભોગં કત્વા. ઇમિના અસ્મીતિ છન્દં પટિલભતીતિઆદીસુ ઇમિના રૂપેન વા…પે… વિઞ્ઞાણેન વાતિ એવં પઞ્ચક્ખન્ધે એકદેસતો ગહેત્વા ઇમિના ‘અહ’ન્તિ છન્દાદીનિ પટિલભતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

ઇમિના ખત્તિયોસ્મીતિઆદીસુ ‘ઇમિના છત્તેન વા ખગ્ગેન વા અભિસેકસેનામચ્ચાદિના વા ખત્તિયો અહ’ન્તિ એવં પુરિમનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિનાતિ પદમત્તમેવ હેત્થ વિસેસો.

યથા સો ખત્તિયોતિઆદીસુપિ ઇમિનાતિ વુત્તપદમેવ વિસેસો. તસ્મા તસ્સ વસેન યથા ખત્તિયો, એવં અહમ્પિ ઇમિના ખગ્ગેન વા છત્તેન વા અભિસેકસેનામચ્ચાદિના વા ખત્તિયોતિ એવં યોજેત્વા સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિના નિચ્ચોસ્મીતિ પઞ્ચક્ખન્ધે અનવકારિં કત્વા રૂપાદીસુ એકમેવ ધમ્મં ‘અહ’ન્તિ ગહેત્વા ‘ઇમિના ખગ્ગેન વા છત્તેન વા અહં નિચ્ચો ધુવો’તિ મઞ્ઞતિ. ઉચ્છેદદિટ્ઠિયમ્પિ એસેવ નયો. સેસં સબ્બત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઇતિ એવરૂપાનિ અતીતાનિ છત્તિંસાતિ એકેકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અતીતે છત્તિંસ. અનાગતાનિ છત્તિંસાતિ એકેકસ્સેવ અનાગતે છત્તિંસ. પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ એકેકસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ યથાલાભવસેન બહુનં વા પચ્ચુપ્પન્ને છત્તિંસ. સબ્બસત્તાનં પન એકંસેનેવ અતીતે છત્તિંસ, અનાગતે છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્ને છત્તિંસાતિ વેદિતબ્બાનિ. અનન્તા હિ અસદિસતણ્હામાનદિટ્ઠિભેદા સત્તા. અટ્ઠતણ્હાવિચરિતસતં હોતીતિ એત્થ પન અટ્ઠસતસઙ્ખાતં તણ્હાવિચરિતં હોતીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

તણ્હાવિચરિતનિદ્દેસવણ્ણના.

દિટ્ઠિગતનિદ્દેસવણ્ણના

૯૭૭. દિટ્ઠિગતનિદ્દેસે બ્રહ્મજાલે વેય્યાકરણેતિ બ્રહ્મજાલનામકે વેય્યાકરણે, દીઘનિકાયસ્સ પઠમસુત્તન્તે. વુત્તાનિ ભગવતાતિ સત્થારા સયં આહચ્ચ ભાસિતાનિ. ચત્તારો સસ્સતવાદાતિઆદીસુ ‘‘તે ચ ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા કિમાગમ્મ કિમારબ્ભ સસ્સતવાદા સસ્સતં અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞાપેન્તિ ચતૂહિ વત્થૂહી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૯-૩૦) બ્રહ્મજાલે વુત્તનયેનેવ પભેદો ચ અત્થો ચ વેદિતબ્બોતિ.

સમ્મોહવિનોદનિયા વિભઙ્ગટ્ઠકથાય

ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.