૩. પઞ્હાપુચ્છકવણ્ણના

૬૩૮. પઞ્હાપુચ્છકે પાળિઅનુસારેનેવ ઝાનાનં કુસલાદિભાવો વેદિતબ્બો. આરમ્મણત્તિકેસુ પન તિણ્ણં ઝાનાનં નિમિત્તારમ્મણત્તા પરિત્તારમ્મણાદિભાવેન નવત્તબ્બતા વેદિતબ્બા. લોકુત્તરા પનેત્થ મગ્ગકાલે ફલકાલે વા સિયા અપ્પમાણારમ્મણા. ચતુત્થં ઝાનં સિયા પરિત્તારમ્મણન્તિ એત્થ કુસલતો તેરસ ચતુત્થજ્ઝાનાનિ સબ્બત્થપાદકચતુત્થં, ઇદ્ધિવિધચતુત્થં, દિબ્બસોતઞાણચતુત્થં, ચેતોપરિયઞાણચતુત્થં, પુબ્બેનિવાસઞાણચતુત્થં, દિબ્બચક્ખુઞાણચતુત્થં, યથાકમ્મૂપગઞાણચતુત્થં, અનાગતંસઞાણચતુત્થં, આકાસાનઞ્ચાયતનાદિચતુત્થં, લોકુત્તરચતુત્થન્તિ.

તત્થ સબ્બત્થપાદકચતુત્થં નવત્તબ્બારમ્મણમેવ હોતિ.

ઇદ્ધિવિધચતુત્થં ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેન્તસ્સ અદિસ્સમાનેન કાયેન પાટિહારિયકરણે કાયારમ્મણત્તા પરિત્તારમ્મણં, કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેન્તસ્સ દિસ્સમાનેન કાયેન પાટિહારિયં કત્વા બ્રહ્મલોકં ગચ્છન્તસ્સ સમાપત્તિચિત્તારમ્મણત્તા મહગ્ગતારમ્મણં.

દિબ્બસોતઞાણચતુત્થં સદ્દારમ્મણત્તા પરિત્તારમ્મણં.

ચેતોપરિયઞાણચતુત્થં કામાવચરચિત્તજાનનકાલે પરિત્તારમ્મણં, રૂપાવચરારૂપાવચરચિત્તજાનનકાલે મહગ્ગતારમ્મણં, લોકુત્તરચિત્તજાનનકાલે અપ્પમાણારમ્મણં. ચેતોપરિયઞાણલાભી પન પુથુજ્જનો પુથુજ્જનાનંયેવ ચિત્તં જાનાતિ, ન અરિયાનં. સોતાપન્નો સોતાપન્નસ્સ ચેવ પુથુજ્જનસ્સ ચ; સકદાગામી સકદાગામિનો ચેવ હેટ્ઠિમાનઞ્ચ દ્વિન્નં; અનાગામી અનાગામિનો ચેવ હેટ્ઠિમાનઞ્ચ તિણ્ણં; ખીણાસવો સબ્બેસમ્પિ જાનાતિ.

પુબ્બેનિવાસઞાણચતુત્થં કામાવચરક્ખન્ધાનુસ્સરણકાલે પરિત્તારમ્મણં, રૂપાવચરારૂપાવચરક્ખન્ધાનુસ્સરણકાલે મહગ્ગતારમ્મણં, ‘‘અતીતે બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા મગ્ગં ભાવયિંસુ, ફલં સચ્છિકરિંસૂ’’તિ અનુસ્સરણકાલે અપ્પમાણારમ્મણં, નામગોત્તાનુસ્સરણકાલે નવત્તબ્બારમ્મણં.

દિબ્બચક્ખુઞાણચતુત્થં વણ્ણારમ્મણત્તા પરિત્તારમ્મણં.

યથાકમ્મૂપગઞાણચતુત્થં કામાવચરકમ્માનુસ્સરણકાલે પરિત્તારમ્મણં, રૂપાવચરારૂપાવચરકમ્માનુસ્સરણકાલે મહગ્ગતારમ્મણં.

અનાગતંસઞાણચતુત્થં અનાગતે કામધાતુયા નિબ્બત્તિજાનનકાલે પરિત્તારમ્મણં, રૂપારૂપભવેસુ નિબ્બત્તિજાનનકાલે મહગ્ગતારમ્મણં, ‘‘અનાગતે બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા મગ્ગં ભાવેસ્સન્તિ, ફલં સચ્છિકરિસ્સન્તી’’તિ જાનનકાલે અપ્પમાણારમ્મણં, ‘‘અનાગતે સઙ્ખો નામ રાજા ભવિસ્સતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૦૮) નયેન નામગોત્તાનુસ્સરણકાલે નવત્તબ્બારમ્મણં.

આકાસાનઞ્ચાયતનઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનચતુત્થં નવત્તબ્બારમ્મણં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચતુત્થં મહગ્ગતારમ્મણં.

લોકુત્તરચતુત્થં અપ્પમાણારમ્મણં.

કિરિયતોપિ તેસં દ્વાદસન્નં ઝાનાનં ઇદમેવ આરમ્મણવિધાનં. તીણિ ઝાનાનિ નમગ્ગારમ્મણાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં વા ચેતોપરિયાદિઞાણં વા મગ્ગં આરમ્મણં કરેય્ય, તીણિ ઝાનાનિ તથા અપ્પવત્તિતો નમગ્ગારમ્મણા, સહજાતહેતુવસેન પન સિયા મગ્ગહેતુકા; વીરિયજેટ્ઠિકાય વા વીમંસાજેટ્ઠિકાય વા મગ્ગભાવનાય મગ્ગાધિપતિનો; છન્દચિત્તજેટ્ઠકકાલે ફલકાલે ચ નવત્તબ્બા.

ચતુત્થં ઝાનન્તિ ઇધાપિ કુસલતો તેરસસુ ચતુત્થજ્ઝાનેસુ સબ્બત્થપાદકઇદ્ધિવિધદિબ્બસોતદિબ્બચક્ખુયથાકમ્મૂપગઞાણચતુત્થઞ્ચેવ ચતુબ્બિધઞ્ચ આરુપ્પચતુત્થં મગ્ગારમ્મણાદિભાવેન ન વત્તબ્બં. ચેતોપરિયપુબ્બેનિવાસઅનાગતંસઞાણચતુત્થં પન મગ્ગારમ્મણં હોતિ. ન વત્તબ્બં મગ્ગહેતુકં મગ્ગાધિપતીતિ વા; લોકુત્તરચતુત્થં મગ્ગારમ્મણં ન હોતિ; મગ્ગકાલે પન સહજાતહેતુવસેન મગ્ગહેતુકં; વીરિયવીમંસાજેટ્ઠિકાય મગ્ગભાવનાય મગ્ગાધિપતિ; છન્દચિત્તજેટ્ઠિકાય ચેવ મગ્ગભાવનાય ફલકાલે ચ ન વત્તબ્બં. કિરિયતોપિ દ્વાદસસુ ઝાનેસુ અયમેવ નયો.

તીણિ ઝાનાનિ ન વત્તબ્બાતિ અતીતાદીસુ એકધમ્મમ્પિ આરબ્ભ અપ્પવત્તિતો નવત્તબ્બાતિ વેદિતબ્બા.

ચતુત્થં ઝાનન્તિ કુસલતો તેરસસુ ચતુત્થજ્ઝાનેસુ સબ્બત્થપાદકચતુત્થં નવત્તબ્બારમ્મણમેવ. ઇદ્ધિવિધચતુત્થં કાયવસેન ચિત્તપરિણામને સમાપત્તિચિત્તારમ્મણત્તા અતીતારમ્મણં; ‘‘અનાગતે ઇમાનિ પુપ્ફાનિ મા મિલાયિંસુ, દીપા મા નિબ્બાયિંસુ, એકો અગ્ગિક્ખન્ધો સમુટ્ઠાતુ, પબ્બતો સમુટ્ઠાતૂ’’તિ અધિટ્ઠાનકાલે અનાગતારમ્મણં; ચિત્તવસેન કાયપરિણામનકાલે કાયારમ્મણત્તા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં. દિબ્બસોતઞાણચતુત્થં સદ્દારમ્મણત્તા પચ્ચુપ્પનારમ્મણં. ચેતોપરિયઞાણચતુત્થં અતીતે સત્તદિવસબ્ભન્તરે ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધચિત્તજાનનકાલે અતીતારમ્મણં; અનાગતે સત્તદિવસબ્ભન્તરે ઉપ્પજ્જનકચિત્તજાનનકાલે અનાગતારમ્મણં. ‘‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમું નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતીતિ. સો બહુઞ્ચેપિ આદિસતિ, તથેવ તં હોતિ નો અઞ્ઞથા’’તિ ઇમિના હિ સુત્તેન (અ. નિ. ૩.૬૧) ચેતોપરિયઞાણસ્સેવ પવત્તિ પકાસિતા. અદ્ધાનપચ્ચુપ્પન્નસન્તતિપચ્ચુપ્પન્નવસેનેવ પચ્ચુપ્પન્નં આરબ્ભ પવત્તિકાલે પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં. વિત્થારકથા પનેત્થ હેટ્ઠાઅટ્ઠકથાકણ્ડવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

પુબ્બેનિવાસઞાણચતુત્થં અતીતક્ખન્ધાનુસ્સરણકાલે અતીતારમ્મણં, નામગોત્તાનુસ્સરણકાલે નવત્તબ્બારમ્મણં. દિબ્બચક્ખુઞાણચતુત્થં વણ્ણારમ્મણત્તા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં. યથાકમ્મૂપગઞાણચતુત્થં અતીતકમ્મમેવ આરમ્મણં કરોતીતિ અતીતારમ્મણં. અનાગતંસઞાણચતુત્થં અનાગતક્ખન્ધાનુસ્સરણકાલે અનાગતારમ્મણં, નામગોત્તાનુસ્સરણકાલે નવત્તબ્બારમ્મણં. આકાસાનઞ્ચાયતનઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનચતુત્થં નવત્તબ્બારમ્મણમેવ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચતુત્થં અતીતારમ્મણમેવ. લોકુત્તરચતુત્થં નવત્તબ્બારમ્મણમેવ. કિરિયતોપિ દ્વાદસસુ ચતુત્થજ્ઝાનેસુ એસેવ નયો.

તીણિ ઝાનાનિ બહિદ્ધારમ્મણાતિ અજ્ઝત્તતો બહિદ્ધાભૂતં નિમિત્તં આરબ્ભ પવત્તિતો બહિદ્ધારમ્મણા.

ચતુત્થં ઝાનન્તિ ઇધાપિ કુસલતો તેરસસુ ચતુત્થજ્ઝાનેસુ સબ્બત્થપાદકચતુત્થં બહિદ્ધારમ્મણમેવ.

ઇદ્ધિવિધચતુત્થં કાયવસેન ચિત્તપરિણામનેપિ ચિત્તવસેન કાયપરિણામનેપિ અત્તનોવ કાયચિત્તારમ્મણત્તા અજ્ઝત્તારમ્મણં; ‘‘બહિદ્ધા હત્થિમ્પિ દસ્સેતી’’તિઆદિના નયેન પવત્તકાલે બહિદ્ધારમ્મણં.

દિબ્બસોતઞાણચતુત્થં અત્તનો કુચ્છિગતસદ્દારમ્મણકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં, પરસ્સ સદ્દારમ્મણકાલે બહિદ્ધારમ્મણં, ઉભયવસેનાપિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણં.

ચેતોપરિયઞાણચતુત્થં બહિદ્ધારમ્મણમેવ.

પુબ્બેનિવાસઞાણચતુત્થં અત્તનો ખન્ધાનુસ્સરણકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં, પરસ્સ ખન્ધાનઞ્ચેવ નામગોત્તસ્સ ચ અનુસ્સરણકાલે બહિદ્ધારમ્મણં.

દિબ્બચક્ખુઞાણચતુત્થં અત્તનો રૂપારમ્મણકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં, પરસ્સ રૂપારમ્મણકાલે બહિદ્ધારમ્મણં, ઉભયવસેનાપિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણં.

યથાકમ્મૂપગઞાણચતુત્થં અત્તનો કમ્મજાનનકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં, પરસ્સ કમ્મજાનનકાલે બહિદ્ધારમ્મણં, ઉભયવસેનાપિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણં.

અનાગતંસઞાણચતુત્થં અત્તનો અનાગતે નિબ્બત્તિજાનનકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં, પરસ્સ ખન્ધાનુસ્સરણકાલે ચેવ નામગોત્તાનુસ્સરણકાલે ચ બહિદ્ધારમ્મણં, ઉભયવસેનાપિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણં.

આકાસાનઞ્ચાયતનચતુત્થં બહિદ્ધારમ્મણં. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનચતુત્થં નવત્તબ્બારમ્મણં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચતુત્થં અજ્ઝત્તારમ્મણં.

લોકુત્તરચતુત્થં બહિદ્ધારમ્મણમેવ. કિરિયતોપિ દ્વાદસસુ ઝાનેસુ અયમેવ નયોતિ.

ઇમસ્મિં પન ઝાનવિભઙ્ગે સમ્માસમ્બુદ્ધેન સુત્તન્તભાજનીયેપિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનેવ ઝાનાનિ કથિતાનિ; અભિધમ્મભાજનીયેપિ પઞ્હાપુચ્છકેપિ. તયોપિ હિ એતે નયા તેભૂમકધમ્મમિસ્સકત્તા એકપરિચ્છેદા એવ. એવમયં ઝાનવિભઙ્ગોપિ તેપરિવટ્ટં નીહરિત્વાવ ભાજેત્વા દસ્સિતોતિ.

સમ્મોહવિનોદનિયા વિભઙ્ગટ્ઠકથાય

ઝાનવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.