૧. સુત્તન્તભાજનીયં

માતિકાવણ્ણના

૫૦૮. ઇદાનિ તદનન્તરે ઝાનવિભઙ્ગે યા તાવ અયં સકલસ્સાપિ સુત્તન્તભાજનીયસ્સ પઠમં માતિકા ઠપિતા, તત્થ ઇધાતિ વચનં પુબ્બભાગકરણીયસમ્પદાય સમ્પન્નસ્સ સબ્બપ્પકારજ્ઝાનનિબ્બત્તકસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનં, અઞ્ઞસાસનસ્સ ચ તથાભાવપટિસેધનં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેહિ અઞ્ઞેહી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧). ભિક્ખૂતિ તેસં ઝાનાનં નિબ્બત્તકપુગ્ગલપરિદીપનં. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ ઇદમસ્સ પાતિમોક્ખસંવરે પતિટ્ઠિતભાવપરિદીપનં. વિહરતીતિ ઇદમસ્સ તદનુરૂપવિહારસમઙ્ગીભાવપરિદીપનં. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ ઇદમસ્સ હેટ્ઠા પાતિમોક્ખસંવરસ્સ ઉપરિ ઝાનાનુયોગસ્સ ચ ઉપકારધમ્મપરિદીપનં. અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ ઇદમસ્સ પાતિમોક્ખતો અચવનધમ્મતાપરિદીપનં. સમાદાયાતિ ઇદમસ્સ સિક્ખાપદાનં અનવસેસતો આદાનપરિદીપનં. સિક્ખતીતિ ઇદમસ્સ સિક્ખાય સમઙ્ગીભાવપરિદીપનં. સિક્ખાપદેસૂતિ ઇદમસ્સ સિક્ખિતબ્બધમ્મપરિદીપનં.

ઇન્દ્રિયેસૂતિ ઇદમસ્સ ગુત્તદ્વારતાય ભૂમિપરિદીપનં; રક્ખિતબ્બોકાસપરિદીપનન્તિપિ વદન્તિ એવ. ગુત્તદ્વારોતિ ઇદમસ્સ છસુ દ્વારેસુ સંવિહિતારક્ખભાવપરિદીપનં. ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ ઇદમસ્સ સન્તોસાદિગુણપરિદીપનં. પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તોતિ ઇદમસ્સ કારણભાવપરિદીપનં. સાતચ્ચં નેપક્કન્તિ ઇદમસ્સ પઞ્ઞાપરિગ્ગહિતેન વીરિયેન સાતચ્ચકારિતાપરિદીપનં. બોધિપક્ખિકાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તોતિ ઇદમસ્સ પટિપત્તિયા નિબ્બેધભાગિયત્તપરિદીપનં.

સો અભિક્કન્તે…પે… તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતીતિ ઇદમસ્સ સબ્બત્થ સતિસમ્પજઞ્ઞસમન્નાગતત્તપરિદીપનં. સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતીતિ ઇદમસ્સ અનુરૂપસેનાસનપરિગ્ગહપરિદીપનં. અરઞ્ઞં…પે… પટિસલ્લાનસારુપ્પન્તિ ઇદમસ્સ સેનાસનપ્પભેદનિરાદીનવતાનિસંસપરિદીપનં. સો અરઞ્ઞગતો વાતિ ઇદમસ્સ વુત્તપ્પકારેન સેનાસનેન યુત્તભાવપરિદીપનં. નિસીદતીતિ ઇદમસ્સ યોગાનુરૂપઇરિયાપથપરિદીપનં. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ ઇદમસ્સ યોગારમ્ભપરિદીપનં. સો અભિજ્ઝં લોકે પહાયાતિઆદિ પનસ્સ કમ્મટ્ઠાનાનુયોગેન નીવરણપ્પહાનપરિદીપનં. તસ્સેવ પહીનનીવરણસ્સ વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદિ પટિપાટિયા ઝાનુપ્પત્તિપરિદીપનં.

અપિ ચ ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ઝાનુપ્પાદકો ભિક્ખુ. ઇદાનિ યસ્મા ઝાનુપ્પાદકેન ભિક્ખુના ચત્તારિ સીલાનિ સોધેતબ્બાનિ, તસ્માસ્સ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલવિસુદ્ધિં ઉપદિસતિ. આચારગોચરસમ્પન્નોતિઆદિના આજીવપારિસુદ્ધિસીલં. સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ ઇમિના તેસં દ્વિન્નં સીલાનં અનવસેસતો આદાનં. ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારોતિ ઇમિના ઇન્દ્રિયસંવરસીલં. ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ ઇમિના પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં. પુબ્બરત્તાપરરત્તન્તિઆદિના સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ ઝાનભાવનાય ઉપકારકે ધમ્મે. સો અભિક્કન્તેતિઆદિના તેસં ધમ્માનં અપરિહાનાય કમ્મટ્ઠાનસ્સ ચ અસમ્મોસાય સતિસમ્પજઞ્ઞસમાયોગં. સો વિવિત્તન્તિઆદિના ભાવનાનુરૂપસેનાસનપરિગ્ગહં. સો અરઞ્ઞગતો વાતિઆદિના તં સેનાસનં ઉપગતસ્સ ઝાનાનુરૂપઇરિયાપથઞ્ચેવ ઝાનભાવનારમ્ભઞ્ચ. સો અભિજ્ઝન્તિઆદિના ઝાનભાવનારમ્ભેન ઝાનપચ્ચનીકધમ્મપ્પહાનં. સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાયાતિઆદિના એવં પહીનજ્ઝાનપચ્ચનીકધમ્મસ્સ સબ્બજ્ઝાનાનં ઉપ્પત્તિક્કમં ઉપદિસતીતિ.

માતિકાવણ્ણના.

નિદ્દેસવણ્ણના

૫૦૯. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તં માતિકં પટિપાટિયા ભાજેત્વા દસ્સેતું ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયાતિઆદીહિ દસહિ પદેહિ સિક્ખત્તયસઙ્ખાતં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસાસનમેવ કથિતં. તઞ્હિ બુદ્ધેન ભગવતા દિટ્ઠત્તા દિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ. તસ્સેવ ખમનવસેન ખન્તિ, રુચ્ચનવસેન રુચિ, ગહણવસેન આદાયો, સભાવટ્ઠેન ધમ્મો, સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન વિનયો, તદુભયેનાપિ ધમ્મવિનયો, પવુત્તવસેન પાવચનં, સેટ્ઠચરિયટ્ઠેન બ્રહ્મચરિયં, અનુસિટ્ઠિદાનવસેન સત્થુસાસનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયાતિઆદીસુ ઇમિસ્સા બુદ્ધદિટ્ઠિયા, ઇમિસ્સા બુદ્ધખન્તિયા, ઇમિસ્સા બુદ્ધરુચિયા, ઇમસ્મિં બુદ્ધઆદાયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધધમ્મે, ઇમસ્મિં બુદ્ધવિનયે.

‘‘યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ – ‘ઇમે ધમ્મા સરાગાય સંવત્તન્તિ નો વિરાગાય, સંયોગાય સંવત્તન્તિ નો વિસંયોગાય, આચયાય સંવત્તન્તિ નો અપચયાય, ઉપાદાય સંવત્તન્તિ નો પટિનિસ્સગ્ગિયા, મહિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો અપ્પિચ્છતાય, અસન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો સન્તુટ્ઠિયા, સઙ્ગણિકાય સંવત્તન્તિ નો પવિવેકાય, કોસજ્જાય સંવત્તન્તિ નો વીરિયારમ્ભાય, દુબ્ભરતાય સંવત્તન્તિ નો સુભરતાયા’તિ એકંસેન હિ, ગોતમિ, ધારેય્યાસિ – ‘નેસો ધમ્મો, નેસો વિનયો, નેતં સત્થુસાસન’ન્તિ. યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ – ‘ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ નો સરાગાય…પે… સુભરતાય સંવત્તન્તિ નો દુબ્ભરતાયા’તિ. એકંસેન હિ, ગોતમિ, ધારેય્યાસિ – ‘એસો ધમ્મો, એસો વિનયો, એતં સત્થુસાસન’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૫૩; ચૂળવ. ૪૦૬).

એવં વુત્તે ઇમસ્મિં બુદ્ધધમ્મવિનયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધપાવચને, ઇમસ્મિં બુદ્ધબ્રહ્મચરિયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધસત્થુસાસનેતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

અપિચેતં સિક્ખાત્તયસઙ્ખાતં સકલં સાસનં ભગવતા દિટ્ઠત્તા સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયત્તા સમ્માદિટ્ઠિપુબ્બઙ્ગમત્તા ચ દિટ્ઠિ, ભગવતો ખમનવસેન ખન્તિ, રુચ્ચનવસેન રુચિ, ગહણવસેન આદાયો. અત્તનો કારકં અપાયેસુ અપતમાનં ધારેતીતિ ધમ્મો. સોવ સંકિલેસપક્ખં વિનતીતિ વિનયો. ધમ્મો ચ સો વિનયો ચાતિ ધમ્મવિનયો. કુસલધમ્મેહિ વા અકુસલધમ્માનં એસ વિનયોતિ ધમ્મવિનયો. તેનેવ વુત્તં – ‘‘યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ – ‘ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ નો સરાગાય…પે… એકંસેન, ગોતમિ, ધારેય્યાસિ ‘એસો ધમ્મો, એસો વિનયો, એતં સત્થુસાસન’ન્તિ.

ધમ્મેન વા વિનયો, ન દણ્ડાદીહીતિ ધમ્મવિનયો, વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દણ્ડેનેકે દમયન્તિ, અઙ્કુસેહિ કસાહિ ચ;

અદણ્ડેન અસત્થેન, નાગો દન્તો મહેસિના’’તિ. (ચૂળવ. ૩૪૨; મ. નિ. ૨.૩૫૨);

તથા –

‘‘ધમ્મેન નીયમાનાનં, કા ઉસૂયા વિજાનત’’ન્તિ; (મહાવ. ૬૩);

ધમ્માય વા વિનયો ધમ્મવિનયો. અનવજ્જધમ્મત્થઞ્હેસ વિનયો, ન ભવભોગામિસત્થં. તેનાહ ભગવા – ‘‘નયિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ જનકુહનત્થ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૨૫) વિત્થારો. પુણ્ણત્થેરોપિ આહ – ‘‘અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થં ખો, આવુસો, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૯). વિસિટ્ઠં વા નયતીતિ વિનયો. ધમ્મતો વિનયો ધમ્મવિનયો. સંસારધમ્મતો હિ સોકાદિધમ્મતો વા એસ વિસિટ્ઠં નિબ્બાનં નયતિ. ધમ્મસ્સ વા વિનયો, ન તિત્થકરાનન્તિ ધમ્મવિનયો; ધમ્મભૂતો હિ ભગવા, તસ્સેવ વિનયો. યસ્મા વા ધમ્માયેવ અભિઞ્ઞેય્યા પરિઞ્ઞેય્યા પહાતબ્બા ભાવેતબ્બા સચ્છિકાતબ્બા ચ, તસ્મા એસ ધમ્મેસુ વિનયો, ન સત્તેસુ, ન જીવેસુ ચાતિ ધમ્મવિનયો. સાત્થસબ્યઞ્જનતાદીહિ અઞ્ઞેસં વચનતો પધાનં વચનન્તિ પવચનં; પવચનમેવ પાવચનં. સબ્બચરિયાહિ વિસિટ્ઠચરિયાભાવેન બ્રહ્મચરિયં. દેવમનુસ્સાનં સત્થુભૂતસ્સ ભગવતો સાસનન્તિ સત્થુસાસનં; સત્થુભૂતં વા સાસનન્તિપિ સત્થુસાસનં. ‘‘સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬) હિ ધમ્મવિનયોવ સત્થાતિ વુત્તોતિ એવમેતેસં પદાનં અત્થો વેદિતબ્બો.

યસ્મા પન ઇમસ્મિંયેવ સાસને સબ્બપકારજ્ઝાનનિબ્બત્તકો ભિક્ખુ દિસ્સતિ, ન અઞ્ઞત્ર, તસ્મા તત્થ તત્થ ‘ઇમિસ્સા’તિ ચ ‘ઇમસ્મિ’ન્તિ ચ અયં નિયમો કતોતિ વેદિતબ્બોતિ. અયં ‘ઇધા’તિ માતિકાપદનિદ્દેસસ્સ અત્થો.

૫૧૦. ભિક્ખુનિદ્દેસે સમઞ્ઞાયાતિ પઞ્ઞત્તિયા, વોહારેનાતિ અત્થો. સમઞ્ઞાય એવ હિ એકચ્ચો ભિક્ખૂતિ પઞ્ઞાયતિ. તથા હિ નિમન્તનાદિમ્હિ ભિક્ખૂસુ ગણીયમાનેસુ સામણેરેપિ ગહેત્વા ‘સતં ભિક્ખૂ, સહસ્સં ભિક્ખૂ’તિ વદન્તિ. પટિઞ્ઞાયાતિ અત્તનો પટિજાનનેન. પટિઞ્ઞાયપિ હિ એકચ્ચો ભિક્ખૂતિ પઞ્ઞાયતિ. તસ્સ ‘‘કો એત્થ આવુસો’’તિ? ‘‘અહં, આવુસો, ભિક્ખૂ’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૧૦.૯૬) સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો. અયં પન આનન્દત્થેરેન વુત્તત્તા ધમ્મિકા પટિઞ્ઞા. રત્તિભાગે પન દુસ્સીલાપિ પટિપથં આગચ્છન્તા ‘‘કો એત્થા’’તિ વુત્તે અધમ્મિકાય પટિઞ્ઞાય અભૂતત્થાય ‘‘મયં ભિક્ખૂ’’તિ વદન્તિ.

ભિક્ખતીતિ યાચતિ. યો હિ કોચિ ભિક્ખતિ, ભિક્ખં એસતિ ગવેસતિ, સો તં લભતુ વા મા વા, અથ ખો ભિક્ખતીતિ ભિક્ખુ. ભિક્ખકોતિ બ્યઞ્જનેન પદં વડ્ઢિતં; ભિક્ખનધમ્મતાય ભિક્ખૂતિ અત્થો. ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ બુદ્ધાદીહિ અજ્ઝુપગતં ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતો નામ. યો હિ કોચિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, કસિગોરક્ખાદીહિ જીવિતકપ્પનં હિત્વા લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનેવ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ. પરપ્પટિબદ્ધજીવિકત્તા વા વિહારમજ્ઝે કાજભત્તં ભુઞ્જમાનોપિ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ. પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતત્તા વા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ.

અગ્ઘફસ્સવણ્ણભેદેન ભિન્નં પટં ધારેતીતિ ભિન્નપટધરો. તત્થ સત્થકચ્છેદનેન અગ્ઘભેદો વેદિતબ્બો. સહસ્સગ્ઘનકોપિ હિ પટો સત્થકેન ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્નો ભિન્નગ્ઘો હોતિ, પુરિમગ્ઘતો ઉપડ્ઢમ્પિ ન અગ્ઘતિ. સુત્તસંસિબ્બનેન ફસ્સભેદો વેદિતબ્બો. સુખસમ્ફસ્સોપિ હિ પટો સુત્તેહિ સંસિબ્બિતો ભિન્નફસ્સો હોતિ, ખરસમ્ફસ્સતં પાપુણાતિ. સૂચિમલાદીહિ વણ્ણભેદો વેદિતબ્બો. સુપરિસુદ્ધોપિ હિ પટો સૂચિકમ્મતો પટ્ઠાય સૂચિમલેન, હત્થસેદમલજલ્લિકાદીહિ, અવસાને રજનકપ્પકરણેહિ ચ ભિન્નવણ્ણો હોતિ, પકતિવણ્ણં વિજહતિ. એવં તીહાકારેહિ ભિન્નપટધારણતો ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ. ગિહીવત્થવિસભાગાનં વા કાસાવાનં ધારણમત્તેનેવ ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ.

ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખુ. સોતાપત્તિમગ્ગેન પઞ્ચ કિલેસે ભિન્દતીતિ ભિક્ખુ. સકદાગામિમગ્ગેન ચત્તારો, અનાગામિમગ્ગેન ચત્તારો, અરહત્તમગ્ગેન અટ્ઠ કિલેસે ભિન્દતીતિ ભિક્ખુ. એત્તાવતા ચત્તારો મગ્ગટ્ઠા દસ્સિતા. ભિન્નત્તાતિ ઇમિના પન ચત્તારો ફલટ્ઠા. સોતાપન્નો હિ સોતાપત્તિમગ્ગેન પઞ્ચ કિલેસે ભિન્દિત્વા ઠિતો. સકદાગામી સકદાગામિમગ્ગેન ચત્તારો, અનાગામી અનાગામિમગ્ગેન ચત્તારો, અરહા અરહત્તમગ્ગેન અટ્ઠ કિલેસે ભિન્દિત્વા ઠિતો. એવમયં ચતુબ્બિધો ફલટ્ઠો ભિન્નત્તા પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ભિક્ખુ નામ.

ઓધિસો કિલેસાનં પહાનાતિ એત્થ દ્વે ઓધી – મગ્ગોધિ ચ કિલેસોધિ ચ. ઓધિ નામ સીમા, મરિયાદા. તત્થ સોતાપન્નો મગ્ગોધિના ઓધિસો કિલેસાનં પહાના ભિક્ખુ. તસ્સ હિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ એકેનેવ ઓધિના કિલેસા પહીના, ન સકલેન મગ્ગચતુક્કેન. સકદાગામીઅનાગામીસુપિ એસેવ નયો. સોતાપન્નો ચ કિલેસોધિનાપિ ઓધિસો કિલેસાનં પહાના ભિક્ખુ. તસ્સ હિ પહાતબ્બકિલેસેસુ ઓધિનાવ કિલેસા પહીના, ન સબ્બેન સબ્બં. અરહા પન અનોધિસોવ કિલેસાનં પહાના ભિક્ખુ. તસ્સ હિ મગ્ગચતુક્કેન અનોધિનાવ કિલેસા પહીના, ન એકાય મગ્ગસીમાય. પહાતબ્બકિલેસેસુ ચ અનોધિસોવ કિલેસા પહીના. એકાપિ હિ કિલેસસીમા ઠિતા નામ નત્થિ. એવં સો ઉભયથાપિ અનોધિસો કિલેસાનં પહાના ભિક્ખુ.

સેક્ખોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકેન સદ્ધિં સત્ત અરિયા. તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખન્તીતિ સેક્ખા. તેસુ યો કોચિ સેક્ખો ભિક્ખુતિ વેદિતબ્બો. ન સિક્ખતીતિ અસેક્ખો. સેક્ખધમ્મે અતિક્કમ્મ અગ્ગફલે ઠિતો તતો ઉત્તરિ સિક્ખિતબ્બાભાવતો ખીણાસવો અસેક્ખોતિ વુચ્ચતિ. અવસેસો પુથુજ્જનભિક્ખુ તિસ્સો સિક્ખા નેવ સિક્ખતિ, ન સિક્ખિત્વા ઠિતોતિ નેવસેક્ખનાસેક્ખોતિ વેદિતબ્બો.

સીલગ્ગં સમાધિગ્ગં પઞ્ઞગ્ગં વિમુત્તગ્ગન્તિ ઇદં અગ્ગં પત્વા ઠિતત્તા અગ્ગો ભિક્ખુ નામ. ભદ્રોતિ અપાપકો. કલ્યાણપુથુજ્જનાદયો હિ યાવ અરહા તાવ ભદ્રેન સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન ચ સમન્નાગતત્તા ભદ્રો ભિક્ખૂતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. મણ્ડો ભિક્ખૂતિ પસન્નો ભિક્ખુ; સપ્પિમણ્ડો વિય અનાવિલો વિપ્પસન્નોતિ અત્થો. સારોતિ તેહિયેવ સીલસારાદીહિ સમન્નાગતત્તા, નીલસમન્નાગમેન નીલો પટો વિય, સારો ભિક્ખૂતિ વેદિતબ્બો. વિગતકિલેસફેગ્ગુભાવતો વા ખીણાસવોવ સારોતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ ચ ‘‘ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખુ, ઓધિસો કિલેસાનં પહાના ભિક્ખુ, સેક્ખો ભિક્ખૂ’’તિ ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ સત્ત સેક્ખા કથિતા. ‘‘ભિન્નત્તા પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનન્તિ ભિક્ખુ, અનોધિસો કિલેસાનં પહાના ભિક્ખુ, અસેક્ખો ભિક્ખુ, અગ્ગો ભિક્ખુ, મણ્ડો ભિક્ખૂ’’તિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ખીણાસવોવ કથિતો. ‘‘નેવસેક્ખનાસેક્ખો’’તિ એત્થ પુથુજ્જનોવ કથિતો. સેસટ્ઠાનેસુ પુથુજ્જનકલ્યાણકો, સત્ત સેક્ખા, ખીણાસવોતિ ઇમે સબ્બેપિ કથિતા.

એવં સમઞ્ઞાદીહિ ભિક્ખું દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઉપસમ્પદાવસેન દસ્સેતું સમગ્ગેન સઙ્ઘેનાતિઆદિમાહ. તત્થ સમગ્ગેન સઙ્ઘેનાતિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન પઞ્ચવગ્ગકરણીયે કમ્મે યાવતિકા ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા, તેસં આગતત્તા છન્દારહાનં છન્દસ્સ આહટત્તા સમ્મુખીભૂતાનઞ્ચ અપ્પટિક્કોસનતો એકસ્મિં કમ્મે સમગ્ગભાવં ઉપગતેન. ઞત્તિચતુત્થેનાતિ તીહિ અનુસ્સાવનાહિ એકાય ચ ઞત્તિયા કાતબ્બેન. કમ્મેનાતિ ધમ્મિકેન વિનયકમ્મેન. અકુપ્પેનાતિ વત્થુઞત્તિઅનુસ્સાવનસીમાપરિસસમ્પત્તિસમ્પન્નત્તા અકોપેતબ્બતં અપ્પટિક્કોસિતબ્બતં ઉપગતેન. ઠાનારહેનાતિ કારણારહેન સત્થુસાસનારહેન.

ઉપસમ્પન્નો નામ ઉપરિભાવં સમાપન્નો, પત્તોતિ અત્થો. ભિક્ખુભાવો હિ ઉપરિભાવો. તઞ્ચેસ યથાવુત્તેન કમ્મેન સમાપન્નત્તા ઉપસમ્પન્નોતિ વુચ્ચતિ. એતેન યા ઇમા એહિભિક્ખૂપસમ્પદા, સરણાગમનૂપસમ્પદા, ઓવાદપટિગ્ગહણૂપસમ્પદા, પઞ્હબ્યાકરણૂપસમ્પદા, ગરુધમ્મપટિગ્ગહણૂપસમ્પદા, દૂતેનૂપસમ્પદા, અટ્ઠવાચિકૂપસમ્પદા, ઞત્તિચતુત્થકમ્મૂપસમ્પદાતિ અટ્ઠ ઉપસમ્પદા વુત્તા, તાસં ઞત્તિચતુત્થકમ્મૂપસમ્પદા, દૂતેનૂપસમ્પદા, અટ્ઠવાચિકૂપસમ્પદાતિ ઇમા તિસ્સોવ થાવરા. સેસા બુદ્ધે ધરમાનેયેવ અહેસું. તાસુ ઉપસમ્પદાસુ ઇમસ્મિં ઠાને અયં ઞત્તિચતુત્થકમ્મૂપસમ્પદાવ અધિપ્પેતા.

૫૧૧. પાતિમોક્ખસંવરનિદ્દેસે પાતિમોક્ખન્તિ સિક્ખાપદસીલં. તઞ્હિ, યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચયતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહિ, તસ્મા પાતિમોક્ખન્તિ વુત્તં. સીલં પતિટ્ઠાતિઆદીનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. તત્થ સીલન્તિ કામઞ્ચેતં સહ કમ્મવાચાપરિયોસાનેન ઇજ્ઝનકસ્સ પાતિમોક્ખસ્સ વેવચનં, એવં સન્તેપિ ધમ્મતો એતં સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપ્પટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતનાદયો ધમ્મા વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘કિં સીલ’’ન્તિ? ચેતના સીલં, ચેતસિકં સીલં, સંવરો સીલં, અવીતિક્કમો સીલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૯).

તત્થ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ વિરતિ. અપિચ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીનિ પજહન્તસ્સ સત્ત કમ્મપથચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ ‘‘અભિજ્ઝં પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતી’’તિઆદિના નયેન સંયુત્તમહાવગ્ગે વુત્તા અનભિજ્ઝાઅબ્યાપાદસમ્માદિટ્ઠિધમ્મા. સંવરો સીલન્તિ એત્થ પઞ્ચવિધેન સંવરો વેદિતબ્બો – પાતિમોક્ખસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ. તસ્સ નાનાકરણં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬) વુત્તં. અવીતિક્કમો સીલન્તિ સમાદિણ્ણસીલસ્સ કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. એત્થ ચ સંવરસીલં અવીતિક્કમસીલન્તિ ઇદમેવ નિપ્પરિયાયતો સીલં; ચેતના સીલં ચેતસિકં સીલન્તિ પરિયાયતો સીલન્તિ વેદિતબ્બં.

યસ્મા પન પાતિમોક્ખસંવરસીલેન ભિક્ખુ સાસને પતિટ્ઠાતિ નામ, તસ્મા તં ‘પતિટ્ઠા’તિ વુત્તં; પતિટ્ઠહતિ વા એત્થ ભિક્ખુ, કુસલધમ્મા એવ વા એત્થ પતિટ્ઠહન્તીતિ પતિટ્ઠા. અયમત્થો –

‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટ’’ન્તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૨૩);

‘‘પતિટ્ઠા, મહારાજ, સીલં સબ્બેસં કુસલધમ્માન’’ન્તિ ચ ‘‘સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ ખો, મહારાજ, સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તી’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૯) ચ આદિસુત્તવસેન વેદિતબ્બો.

તદેતં પુબ્બુપ્પત્તિઅત્થેન આદિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ઉત્તિય, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૨).

યથા હિ નગરવડ્ઢકી નગરં માપેતુકામો પઠમં નગરટ્ઠાનં સોધેતિ, તતો અપરભાગે વીથિચતુક્કસિઙ્ઘાટકાદિપરિચ્છેદેન વિભજિત્વા નગરં માપેતિ; એવમેવ યોગાવચરો આદિતોવ સીલં વિસોધેતિ, તતો અપરભાગે સમથવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરોતિ. યથા વા પન રજકો પઠમં તીહિ ખારેહિ વત્થં ધોવિત્વા પરિસુદ્ધે વત્થે યદિચ્છકં રઙ્ગજાતં ઉપનેતિ; યથા વા પન છેકો ચિત્તકારો રૂપં લિખિતુકામો આદિતોવ ભિત્તિપરિકમ્મં કરોતિ, તતો અપરભાગે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ; એવમેવ યોગાવચરો આદિતોવ સીલં વિસોધેત્વા અપરભાગે સમથવિપસ્સનાદયો ધમ્મે સચ્છિકરોતિ. તસ્મા સીલં ‘‘આદી’’તિ વુત્તં.

તદેતં ચરણસરિક્ખતાય ચરણં. ચરણાતિ હિ પાદા વુચ્ચન્તિ. યથા હિ છિન્નચરણસ્સ પુરિસસ્સ દિસંગમનાભિસઙ્ખારો ન જાયતિ, પરિપુણ્ણપાદસ્સેવ જાયતિ; એવમેવ યસ્સ સીલં ભિન્નં હોતિ ખણ્ડં અપરિપુણ્ણં, તસ્સ નિબ્બાનગમનાય ઞાણગમનં ન સમ્પજ્જતિ. યસ્સ પન તં અભિન્નં હોતિ અક્ખણ્ડં પરિપુણ્ણં તસ્સ નિબ્બાનગમનાય ઞાણગમનં સમ્પજ્જતિ. તસ્મા સીલં ‘‘ચરણ’’ન્તિ વુત્તં.

તદેતં સંયમનવસેન સંયમો, સંવરણવસેન સંવરો. ઉભયેનાપિ સીલસંયમો ચેવ સીલસંવરો ચ કથિતો. વચનત્થો પનેત્થ સંયમેતિ વીતિક્કમવિપ્ફન્દનં, પુગ્ગલં વા સંયમેતિ, વીતિક્કમવસેન તસ્સ વિપ્ફન્દિતું ન દેતીતિ સંયમો. વીતિક્કમસ્સ પવેસનદ્વારં સંવરતિ પિદહતીતિપિ સંવરો. મોક્ખન્તિ ઉત્તમં મુખભૂતં વા. યથા હિ સત્તાનં ચતુબ્બિધો આહારો મુખેન પવિસિત્વા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ફરતિ, એવં યોગિનોપિ ચતુભૂમકકુસલં સીલમુખેન પવિસિત્વા અત્થસિદ્ધિં સમ્પાદેતિ. તેન વુત્તં ‘‘મોક્ખ’’ન્તિ. પમુખે સાધૂતિ પામોક્ખં; પુબ્બઙ્ગમં સેટ્ઠં પધાનન્તિ અત્થો. કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયાતિ ચતુભૂમકકુસલાનં પટિલાભત્થાય પામોક્ખં પુબ્બઙ્ગમં સેટ્ઠં પધાનન્તિ વેદિતબ્બં.

કાયિકો અવીતિક્કમોતિ તિવિધં કાયસુચરિતં. વાચસિકોતિ ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં. કાયિકવાચસિકોતિ તદુભયં. ઇમિના આજીવટ્ઠમકસીલં પરિયાદાય દસ્સેતિ. સંવુતોતિ પિહિતો; સંવુતિન્દ્રિયો પિહિતિન્દ્રિયોતિ અત્થો. યથા હિ સંવુતદ્વારં ગેહં ‘‘સંવુતગેહં પિહિતગેહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવમિધ સંવુતિન્દ્રિયો ‘‘સંવુતો’’તિ વુત્તો. પાતિમોક્ખસંવરેનાતિ પાતિમોક્ખેન ચ સંવરેન ચ, પાતિમોક્ખસઙ્ખાતેન વા સંવરેન. ઉપેતોતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ.

૫૧૨. ઇરિયતીતિઆદીહિ સત્તહિપિ પદેહિ પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઇરિયાપથવિહારો કથિતો.

૫૧૩. આચારગોચરનિદ્દેસે કિઞ્ચાપિ ભગવા સમણાચરં સમણગોચરં કથેતુકામો ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નોતિ અત્થિ આચારો, અત્થિ અનાચારો’’તિ પદં ઉદ્ધરિ. યથા પન મગ્ગકુસલો પુરિસો મગ્ગં અચિક્ખન્તો ‘વામં મુઞ્ચ દક્ખિણં ગણ્હા’તિ પઠમં મુઞ્ચિતબ્બં સભયમગ્ગં ઉપ્પથમગ્ગં આચિક્ખતિ, પચ્છા ગહેતબ્બં ખેમમગ્ગં ઉજુમગ્ગં; એવમેવ મગ્ગકુસલપુરિસસદિસો ધમ્મરાજા પઠમં પહાતબ્બં બુદ્ધપ્પટિકુટ્ઠં અનાચારં આચિક્ખિત્વા પચ્છા આચારં આચિક્ખિતુકામો ‘‘તત્થ કતમો અનાચારો’’તિઆદિમાહ. પુરિસેન હિ આચિક્ખિતમગ્ગો સમ્પજ્જેય્ય વા ન વા, તથાગતેન આચિક્ખિતમગ્ગો અપણ્ણકો, ઇન્દેન વિસ્સટ્ઠં વજિરં વિય, અવિરજ્ઝનકો નિબ્બાનનગરંયેવ સમોસરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પુરિસો મગ્ગકુસલોતિ ખો, તિસ્સ, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૪).

યસ્મા વા સસીસં નહાનેન પહીનસેદમલજલ્લિકસ્સ પુરિસસ્સ માલાગન્ધવિલેપનાદિવિભૂસનવિધાનં વિય પહીનપાપધમ્મસ્સ કલ્યાણધમ્મસમાયોગો સમ્પન્નરૂપો હોતિ, તસ્મા સેદમલજલ્લિક્કં વિય પહાતબ્બં પઠમં અનાચારં આચિક્ખિત્વા, પહીનસેદમલજલ્લિકસ્સ માલાગન્ધવિલેપનાદિવિભૂસનવિધાનં વિય પચ્છા આચારં આચિક્ખિતુકામોપિ તત્થ કતમો અનાચારોતિઆદિમાહ. તત્થ કાયિકો વીતિક્કમોતિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં; વાચસિકો વીતિક્કમોતિ ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં; કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમોતિ તદુભયં. એવં આજીવટ્ઠમકસીલસ્સેવ વીતિક્કમં દસ્સેસિ.

યસ્મા પન ન કેવલં કાયવાચાહિ એવ અનાચારં આચરતિ, મનસાપિ આચરતિ એવ, તસ્મા તં દસ્સેતું ‘‘સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં અનાચારો’’તિ વુત્તં. તત્થ એકચ્ચિયં અનાચારં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ઇધેકચ્ચો વેળુદાનેનાતિઆદિમાહ. તત્થ વેળુદાનેનાતિ પચ્ચયહેતુકેન વેળુદાનેન. વિહારે ઉટ્ઠિતઞ્હિ અરઞ્ઞતો વા આહરિત્વા રક્ખિતગોપિતં વેળું ‘એવં મે પચ્ચયં દસ્સન્તી’તિ ઉપટ્ઠાકાનં દાતું ન વટ્ટતિ. એવઞ્હિ જીવિતં કપ્પેન્તો અનેસનાય મિચ્છાજીવેન જીવતિ. સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે ગરહં પાપુણાતિ, સમ્પરાયે ચ અપાયપરિપૂરકો હોતિ. અત્તનો પુગ્ગલિકવેળું કુલસઙ્ગહત્થાય દદન્તો કુલદૂસકદુક્કટમાપજ્જતિ; પરપુગ્ગલિકં થેય્યચિત્તેન દદમાનો ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો. સઙ્ઘિકેપિ એસેવ નયો. સચે પન તં ઇસ્સરવતાય દેતિ ગરુભણ્ડવિસ્સજ્જનમાપજ્જતિ.

કતરો પન વેળુ ગરુભણ્ડં હોતિ, કતરો ન હોતીતિ? યો તાવ અરોપિમો સયંજાતકો, સો સઙ્ઘેન પરિચ્છિન્નટ્ઠાનેયેવ ગરુભણ્ડં, તતો પરં ન ગરુભણ્ડં; રોપિતટ્ઠાને સબ્બેન સબ્બં ગરુભણ્ડં. સો પન પમાણેન પરિચ્છિન્નો તેલનાળિપ્પમાણોપિ ગરુભણ્ડં, ન તતો હેટ્ઠા. યસ્સ પન ભિક્ખુનો તેલનાળિયા વા કત્તરદણ્ડેન વા અત્થો, તેન ફાતિકમ્મં કત્વા ગહેતબ્બો. ફાતિકમ્મં તદગ્ઘનકં વા અતિરેકં વા વટ્ટતિ, ઊનકં ન વટ્ટતિ. હત્થકમ્મમ્પિ ઉદકાહરણમત્તં વા અપ્પહરિતકરણમત્તં વા ન વટ્ટતિ, તં થાવરં કાતું વટ્ટતિ. તસ્મા પોક્ખરણિતો વા પંસું ઉદ્ધરિત્વા સોપાનં વા અત્થરાપેત્વા વિસમટ્ઠાનં વા સમં કત્વા ગહેતું વટ્ટતિ. ફાતિકમ્મં અકત્વા ગહિતો તત્થ વસન્તેનેવ પરિભુઞ્જિતબ્બો; પક્કમન્તેન સઙ્ઘિકં કત્વા ઠપેત્વા ગન્તબ્બં. અસતિયા ગહેત્વા ગતેન યત્થ ગતો સરતિ, તતો પચ્ચાહરિતબ્બો. સચે અન્તરા ભયં હોતિ, સમ્પત્તવિહરે ઠપેત્વા ગન્તબ્બં.

મનુસ્સા વિહારં ગન્ત્વા વેળું યાચન્તિ. ભિક્ખૂ ‘સઙ્ઘિકો’તિ દાતું ન વિસહન્તિ. મનુસ્સા પુનપ્પુનં યાચન્તિ વા તજ્જેન્તિ વા. તદા ભિક્ખૂહિ ‘દણ્ડકમ્મં કત્વા ગણ્હથા’તિ વત્તું વટ્ટતિ; વેળુદાનં નામ ન હોતિ. સચે તે દણ્ડકમ્મત્થાય વાસિફરસુઆદીનિ વા ખાદનીયભોજનીયં વા દેન્તિ, ગહેતું ન વટ્ટતિ. વિનયટ્ઠકથાયં પન ‘‘દડ્ઢગેહા મનુસ્સા ગણ્હિત્વા ગચ્છન્તા ન વારેતબ્બા’’તિ વુત્તં.

સચે સઙ્ઘસ્સ વેળુગુમ્બે વેળુદૂસિકા ઉપ્પજ્જન્તિ, તં અકોટ્ટાપેન્તાનં વેળુ નસ્સતિ, કિં કાતબ્બન્તિ? ભિક્ખાચારે મનુસ્સાનં આચિક્ખિતબ્બં. સચે કોટ્ટેતું ન ઇચ્છન્તિ ‘સમભાગં લભિસ્સથા’તિ વત્તબ્બા; ન ઇચ્છન્તિયેવ ‘દ્વે કોટ્ઠાસે લભિસ્સથા’તિ વત્તબ્બા. એવમ્પિ અનિચ્છન્તેસુ ‘નટ્ઠેન અત્થો નત્થિ, તુમ્હાકં ખણે સતિ દણ્ડકમ્મં કરિસ્સથ, કોટ્ટેત્વા ગણ્હથા’તિ વત્તબ્બા; વેળુદાનં નામ ન હોતિ. વેળુગુમ્બે અગ્ગિમ્હિ ઉટ્ઠિતેપિ, ઉદકેન વુય્હમાનવેળૂસુપિ એસેવ નયો. રુક્ખેસુપિ અયમેવ કથામગ્ગો. રુક્ખો પન સૂચિદણ્ડકપ્પમાણો ગરુભણ્ડં હોતિ. સઙ્ઘિકે રુક્ખે કોટ્ટાપેત્વા સઙ્ઘં અનાપુચ્છિત્વાપિ સઙ્ઘિકં આવાસં કાતું લબ્ભતિ. વચનપથચ્છેદનત્થં પન આપુચ્છિત્વાવ કાતબ્બો.

પુગ્ગલિકં કાતું લબ્ભતિ, ન લબ્ભતીતિ? ન લબ્ભતિ. હત્થકમ્મસીસેન પન એકસ્મિં ગેહે મઞ્ચટ્ઠાનમત્તં લબ્ભતિ, તીસુ ગેહેસુ એકં ગેહં લભતિ. સચે દબ્ભસમ્ભારા પુગ્ગલિકા હોન્તિ, ભૂમિ સઙ્ઘિકા, એકં ગેહં કત્વા સમભાગં લભતિ, દ્વીસુ ગેહેસુ એકં ગેહં લભતિ. સઙ્ઘિકરુક્ખે સઙ્ઘિકં આવાસં બાધેન્તે સઙ્ઘં અનાપુચ્છા હારેતું વટ્ટતિ, ન વટ્ટતીતિ? વટ્ટતિ. વચનપથચ્છેદનત્થં પન આપુચ્છિત્વાવ હારેતબ્બો. સચે રુક્ખં નિસ્સાય સઙ્ઘસ્સ મહન્તો લાભો હોતિ, ન હારેતબ્બો. પુગ્ગલિકરુક્ખે સઙ્ઘિકં આવાસં બાધેન્તે રુક્ખસામિકસ્સ આચિક્ખિતબ્બં. સચે હરિતું ન ઇચ્છતિ, છેદાપેત્વા હારેતબ્બો. ‘રુક્ખં મે દેથા’તિ ચોદેન્તસ્સ રુક્ખં અગ્ઘાપેત્વા મૂલં દાતબ્બં. સઙ્ઘિકે રુક્ખે પુગ્ગલિકાવાસં, પુગ્ગલિકે ચ પુગ્ગલિકાવાસં બાધેન્તેપિ એસેવ નયો. વલ્લિયમ્પિ અયમેવ કથામગ્ગો. વલ્લિ પન યત્થ વિક્કાયતિ, દુલ્લભા હોતિ, તત્થ ગરુભણ્ડં. સા ચ ખો ઉપડ્ઢબાહુપ્પમાણતો પટ્ઠાય; તતો હેટ્ઠા વલ્લિખણ્ડં ગરુભણ્ડં ન હોતિ.

પત્તદાનાદીસુપિ પત્તદાનેનાતિ પચ્ચયહેતુકેન પત્તદાનેનાતિઆદિ સબ્બં વેળુદાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ગરુભણ્ડતાય પનેત્થ અયં વિનિચ્છયો. પત્તમ્પિ હિ યત્થ વિક્કાયતિ, ગન્ધિકાદયો ગન્ધપલિવેઠનાદીનં અત્થાય ગણ્હન્તિ, તાદિસે દુલ્લભટ્ઠાનેયેવ ગરુભણ્ડં હોતિ. એસ તાવ કિંસુકપત્તકણ્ણપિળન્ધનતાલપત્તાદીસુ વિનિચ્છયો.

તાલપણ્ણમ્પિ ઇમસ્મિંયેવ ઠાને કથેતબ્બં. તાલપણ્ણમ્પિ હિ સયંજાતે તાલવને સઙ્ઘેન પરિચ્છિન્નટ્ઠાનેયેવ ગરુભણ્ડં, ન તતો પરં. રોપિમતાલેસુ સબ્બમ્પિ ગરુભણ્ડં. તસ્સ પમાણં હેટ્ઠિમકોટિયા અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણોપિ રિત્તપોત્થકો. તિણમ્પિ એત્થેવ પક્ખિપિત્વા કથેતબ્બં. યત્થ પન તિણં નત્થિ તત્થ મુઞ્જપલાલનાળિકેરપણ્ણાદીહિપિ છાદેન્તિ. તસ્મા તાનિપિ તિણેનેવ સઙ્ગહિતાનિ. ઇતિ મુઞ્જપલાલાદીસુ યંકિઞ્ચિ મુટ્ઠિપ્પમાણં તિણં, નાળિકેરપણ્ણાદીસુ ચ એકપણ્ણમ્પિ સઙ્ઘસ્સ દિન્નં વા તત્થજાતકં વા બહિઆરામે સઙ્ઘસ્સ તિણવત્થુમ્હિ જાતતિણં વા રક્ખિતગોપિતં ગરુભણ્ડં હોતિ. તં પન સઙ્ઘકમ્મે ચ ચેતિયકમ્મે ચ કતે અતિરેકં પુગ્ગલિકકમ્મે દાતું વટ્ટતિ. હેટ્ઠા વુત્તવેળુમ્હિપિ એસેવ નયો.

પુપ્ફદાને ‘‘એત્તકેસુ રુક્ખેસુ પુપ્ફાનિ વિસ્સજ્જેત્વા યાગુભત્તવત્થે ઉપનેન્તુ, એત્તકેસુ સેનાસનપટિસઙ્ખરણે ઉપનેન્તૂ’’તિ એવં નિયમિતટ્ઠાને એવ પુપ્ફાનિ ગરુભણ્ડાનિ હોન્તિ. પરતીરે સામણેરા પુપ્ફાનિ ઓચિનિત્વા રાસિં કરોન્તિ, પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતો પુપ્ફભાજકો ભિક્ખુસઙ્ઘં ગણેત્વા કોટ્ઠાસે કરોતિ, સો સમ્પત્તપરિસાય સઙ્ઘં અનાપુચ્છિત્વાવ દાતું લભતિ; અસમ્મતેન પન આપુચ્છિત્વાવ દાતબ્બં. ભિક્ખુ પન કસ્સ પુપ્ફાનિ દાતું લભતિ, કસ્સ ન લભતીતિ? માતાપિતૂનં ગેહં હરિત્વાપિ ગેહતો પક્કોસાપેત્વાપિ ‘વત્થુપૂજં કરોથા’તિ દાતું લભતિ, પિળન્ધનત્થાય દાતું ન લભતિ; સેસઞાતીનં પન હરિત્વા ન દાતબ્બં, પક્કોસાપેત્વા ‘પૂજં કરોથા’તિ દાતબ્બં; સેસજનસ્સ પૂજનટ્ઠાનં સમ્પત્તસ્સ અપચ્ચાસીસન્તેન દાતબ્બં; પુપ્ફદાનં નામ ન હોતિ. વિહારે બહૂનિ પુપ્ફાનિ પુપ્ફન્તિ. ભિક્ખુના પિણ્ડાય ચરન્તેન મનુસ્સે દિસ્વા ‘વિહારે બહૂનિ પુપ્ફાનિ, પૂજેથા’તિ વત્તબ્બં. વચનમત્તે દોસો નત્થિ. ‘મનુસ્સા ખાદનીયભોજનીયં આદાય આગમિસ્સન્તી’તિ ચિત્તેન પન ન વત્તબ્બં. સચે વદતિ, ખાદનીયભોજનીયં ન પરિભુઞ્જિતબ્બં. મનુસ્સા અત્તનો ધમ્મતાય ‘વિહારે પુપ્ફાનિ અત્થી’તિ પુચ્છિત્વા ‘અસુકદિવસે વિહારં આગમિસ્સામ, સામણેરાનં પુપ્ફાનિ ઓચિનિતું મા દેથા’તિ વદન્તિ. ભિક્ખૂ સામણેરાનં કથેતું પમુટ્ઠા. સામણેરેહિ પુપ્ફાનિ ઓચિનિત્વા ઠપિતાનિ. મનુસ્સા ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, મયં તુમ્હાકં અસુકદિવસેયેવ આરોચયિમ્હ – ‘સામણેરાનં પુપ્ફાનિ ઓચિનિતું મા દેથા’તિ. કસ્મા ન વારયિત્થા’’તિ? ‘‘સતિ મે પમુટ્ઠા, પુપ્ફાનિ ઓચિનિતમત્તાનેવ, તાવ ન પૂજા કતા’’તિ વત્તબ્બં. ‘‘ગણ્હથ પૂજેથા’’તિ ન વત્તબ્બં. સચે વદતિ, આમિસં ન પરિભુઞ્જિતબ્બં.

અપરો ભિક્ખુ સામણેરાનં આચિક્ખતિ ‘‘અસુકગામવાસિનો પુપ્ફાનિ મા ઓચિનિત્થા’’તિ આહંસૂતિ. મનુસ્સાપિ આમિસં આહરિત્વા દાનં દત્વા વદન્તિ – ‘‘અમ્હાકં મનુસ્સા ન બહુકા, સામણેરે અમ્હેહિ સહ પુપ્ફાનિ ઓચિનિતું આણાપેથા’’તિ. ‘‘સામણેરેહિ ભિક્ખા લદ્ધા; યે ભિક્ખાચારં ન ગચ્છન્તિ, તે સયમેવ જાનિસ્સન્તિ, ઉપાસકા’’તિ વત્તબ્બં. એત્તકં નયં લભિત્વા સામણેરે પુત્તે વા ભાતિકે વા કત્વા પુપ્ફાનિ ઓચિનાપેતું દોસો નત્થિ; પુપ્ફદાનં નામ ન હોતિ.

ફલદાને ફલમ્પિ પુપ્ફં વિય નિયમિતમેવ ગરુભણ્ડં હોતિ. વિહારે બહુકમ્હિ ફલાફલે સતિ અફાસુકમનુસ્સા આગન્ત્વા યાચન્તિ. ભિક્ખૂ ‘સઙ્ઘિક’ન્તિ દાતું ન ઉસ્સહન્તિ. મનુસ્સા વિપ્પટિસારિનો અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ. તત્થ કિં કાતબ્બન્તિ? ફલેહિ વા રુક્ખેહિ વા પરિચ્છિન્દિત્વા કતિકા કાતબ્બા – ‘અસુકેસુ ચ રુક્ખેસુ એત્તકાનિ ફલાનિ ગણ્હન્તા, એત્તકેસુ વા રુક્ખેસુ ફલાનિ ગણ્હન્તા ન વારેતબ્બા’તિ. ચોરા પન ઇસ્સરા વા બલક્કારેન ગણ્હન્તા ન વારેતબ્બા; કુદ્ધા તે સકલવિહારમ્પિ નાસેય્યું. આદીનવો પન કથેતબ્બોતિ.

સિનાનદાને સિનાનચુણ્ણાનિ કોટ્ટિતાનિ ન ગરુભણ્ડાનિ. અકોટ્ટિતો રુક્ખત્તચોવ ગરુભણ્ડં. ચુણ્ણં પન અગિલાનસ્સ રજનનિપક્કં વટ્ટતિ. ગિલાનસ્સ યંકિઞ્ચિ ચુણ્ણં વટ્ટતિયેવ. મત્તિકાપિ એત્થેવ પક્ખિપિત્વા કથેતબ્બા. મત્તિકાપિ યત્થ દુલ્લભા હોતિ, તત્થેવ ગરુભણ્ડં. સાપિ હેટ્ઠિમકોટિયા તિંસપલગુળપિણ્ડપ્પમાણાવ તતો હેટ્ઠા ન ગરુભણ્ડન્તિ.

દન્તકટ્ઠદાને દન્તકટ્ઠં અચ્છિન્નકમેવ ગરુભણ્ડં. યેસં સામણેરાનં સઙ્ઘતો દન્તકટ્ઠવારો પાપુણાતિ, તે અત્તનો આચરિયુપજ્ઝાયાનં પાટિયેક્કં દાતું ન લભન્તિ. યેહિ પન ‘એત્તકાનિ દન્તકટ્ઠાનિ આહરિતબ્બાની’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા વારં ગહિતાનિ, તે અતિરેકાનિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં દાતું લભન્તિ. એકેન ભિક્ખુના દન્તકટ્ઠમાળકતો બહૂનિ દન્તકટ્ઠાનિ ન ગહેતબ્બાનિ, દેવસિકં એકેકમેવ ગહેતબ્બં. પાટિયેક્કં વસન્તેનાપિ ભિક્ખુસઙ્ઘં ગણયિત્વા યત્તકાનિ અત્તનો પાપુણન્તિ તત્તકાનેવ ગહેત્વા ગન્તબ્બં; અન્તરા આગન્તુકેસુ વા આગતેસુ દિસં વા પક્કમન્તેન આહરિત્વા ગહિતટ્ઠાનેયેવ ઠપેતબ્બાનિ.

ચાટુકમ્યતાયાતિઆદીસુ ચાટુકમ્યતા વુચ્ચતિ અત્તાનં દાસં વિય નીચટ્ઠાને ઠપેત્વા પરસ્સ ખલિતવચનમ્પિ સણ્ઠપેત્વા પિયકામતાય પગ્ગય્હવચનં. મુગ્ગસૂપ્યતાયાતિ મુગ્ગસૂપસમાનાય સચ્ચાલિકેન જીવિતકપ્પનતાયેતં અધિવચનં. યથા હિ મુગ્ગસૂપે પચ્ચન્તે બહૂ મુગ્ગા પાકં ગચ્છન્તિ, થોકા ન ગચ્છન્તિ; એવમેવ સચ્ચાલિકેન જીવિતકપ્પકે પુગ્ગલે બહુ અલિકં હોતિ, અપ્પકં સચ્ચં. યથા વા મુગ્ગસૂપસ્સ અપ્પવિસનટ્ઠાનં નામ નત્થિ, એવમેવ સચ્ચાલિકવુત્તિનો પુગ્ગલસ્સ અપ્પવિટ્ઠવાચા નામ નત્થિ; સિઙ્ઘાટકં વિય ઇચ્છિતિચ્છિતધારાય પતિટ્ઠાતિ. તેનસ્સ સા મુસાવાદિતા મુગ્ગસૂપ્યતાતિ વુત્તા. પારિભટયતાતિ પરિભટકમ્મભાવો. પરિભટસ્સ હિ કમ્મં પારિભટયં, તસ્સ ભાવો પારિભટયતા; અલઙ્કારકરણાદીહિ દારકકીળાપનસ્સેતં અધિવચનં.

જઙ્ઘપેસનિકન્તિ ગામન્તરદેસન્તરાદીસુ તેસં તેસં ગિહીનં સાસનપટિસાસનહરણં. ઇદઞ્હિ જઙ્ઘપેસનિકં નામ અત્તનો માતાપિતૂનં, યે ચસ્સ માતાપિતરો ઉપટ્ઠહન્તિ, તેસં સાસનં ગહેત્વા કત્થચિ ગમનવસેન વટ્ટતિ. ચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અત્તનો વા કમ્મં કરોન્તાનં વડ્ઢકીનમ્પિ સાસનં હરિતું વટ્ટતિ. મનુસ્સા ‘‘દાનં દસ્સામ, પૂજં કરિસ્સામ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આચિક્ખથા’’તિ વદન્તિ; ‘‘અસુકત્થેરસ્સ નામ દેથા’’તિ પિણ્ડપાતં વા ભેસજ્જં વા ચીવરં વા દેન્તિ; ‘‘વિહારે પૂજં કરોથા’’તિ માલાગન્ધવિલેપનાદીનિ વા ધજપતાકાદીનિ વા નીય્યાદેન્તિ, સબ્બં હરિતું વટ્ટતિ; જઙ્ઘપેસનિકં નામ ન હોતિ. સેસાનં સાસનં ગહેત્વા ગચ્છન્તસ્સ પદવારે પદવારે દોસો.

અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેનાતિ એતેસં વા વેળુદાનાદીનં અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વેજ્જકમ્મભણ્ડાગારિકકમ્મં પિણ્ડપટિપિણ્ડકમ્મં સઙ્ઘુપ્પાદચેતિયુપ્પાદઉપટ્ઠાપનકમ્મન્તિ એવરૂપાનં વા મિચ્છાજીવેન જીવિતકપ્પનકકમ્માનં યેન કેનચિ. બુદ્ધપટિકુટ્ઠેનાતિ બુદ્ધેહિ ગરહિતેન પટિસિદ્ધેન. અયં વુચ્ચતીતિ અયં સબ્બોપિ અનાચારો નામ કથીયતિ. આચારનિદ્દેસો વુત્તપટિપક્ખનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૫૧૪. ગોચરનિદ્દેસેપિ પઠમં અગોચરસ્સ વચને કારણં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. તત્થ ચ ગોચરોતિ પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાય ઉપસઙ્કમિતું યુત્તટ્ઠાનં ગોચરો, અયુત્તટ્ઠાનં અગોચરો. વેસિયા ગોચરો અસ્સાતિ વેસિયગોચરો; મિત્તસન્થવવસેન ઉપસઙ્કમિતટ્ઠાનન્તિ અત્થો. તત્થ વેસિયા નામ રૂપૂપજીવિનિયો યેન કેનચિદેવ સુલભજ્ઝાચારતામિત્તસત્થવસિનેહવસેન ઉપસઙ્કમન્તો વેસિયાગોચરો નામ હોતિ. તસ્મા એવં ઉપસઙ્કમિતું ન વટ્ટતિ. કિં કારણા? આરક્ખવિપત્તિતો. એવં ઉપસઙ્કમન્તસ્સ હિ ચિરં રક્ખિતગોપિતોપિ સમણધમ્મો કતિપાહેનેવ નસ્સતિ; સચેપિ ન નસ્સતિ ગરહં લભતિ. દક્ખિણાવસેન પન ઉપસઙ્કમન્તેન સતિં ઉપટ્ઠાપેત્વા ઉપસઙ્કમિતબ્બં. વિધવા વુચ્ચન્તિ મતપતિકા વા પવુત્થપતિકા વા. થુલ્લકુમારિયોતિ મહલ્લિકા અનિવિટ્ઠકુમારિયો. પણ્ડકાતિ લોકામિસનિસ્સિતકથાબહુલા ઉસ્સન્નકિલેસા અવૂપસન્તપરિળાહા નપુંસકા. તેસં સબ્બેસમ્પિ ઉપસઙ્કમને આદીનવો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ભિક્ખુનીસુપિ એસેવ નયો. અપિચ ભિક્ખૂ નામ ઉસ્સન્નબ્રહ્મચરિયા હોન્તિ, તથા ભિક્ખુનિયો. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સન્થવવસેન કતિપાહેનેવ રક્ખિતગોપિતસમણધમ્મં નાસેન્તિ. ગિલાનપુચ્છકેન પન ગન્તું વટ્ટતિ. ભિક્ખુના પુપ્ફાનિ લભિત્વા પૂજનત્થાયપિ ઓવાદદાનત્થાયપિ ગન્તું વટ્ટતિયેવ.

પાનાગારન્તિ સુરાપાનઘરં. તં બ્રહ્મચરિયન્તરાયકરેહિ સુરાસોણ્ડેહિ અવિવિત્તં હોતિ. તત્થ તેહિ સદ્ધિં સહ સોણ્ડવસેન ઉપસઙ્કમિતું ન વટ્ટતિ; બ્રહ્મચરિયન્તરાયો હોતિ. સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહીતિઆદીસુ રાજાનોતિ અભિસિત્તા વા હોન્તુ અનભિસિત્તા વા યે રજ્જં અનુસાસન્તિ. રાજમહામત્તાતિ રાજૂનં ઇસ્સરિયસદિસાય મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતા. તિત્થિયાતિ વિપરીતદસ્સના બાહિરપરિબ્બાજકા. તિત્થિયસાવકાતિ ભત્તિવસેન તેસં પચ્ચયદાયકા. એતેહિ સદ્ધિં સંસગ્ગજાતો હોતીતિ અત્થો.

અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેનાતિ અનનુલોમિકસંસગ્ગો નામ તિસ્સન્નં સિક્ખાનં અનનુલોમો પચ્ચનીકસંસગ્ગો, યેન બ્રહ્મચરિયન્તરાયં પઞ્ઞત્તિવીતિક્કમં સલ્લેખપરિહાનિઞ્ચ પાપુણાતિ, સેય્યથિદં – રાજરાજમહામત્તેહિ સદ્ધિં સહસોકિતા, સહનન્દિતા, સમસુખદુક્ખતા, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તનાવ યોગં આપજ્જનતા, તિત્થિયતિત્થિયસાવકેહિ સદ્ધિં એકચ્છન્દરુચિસમાચારતા એકચ્છન્દરુચિસમાચારભાવાવહો વા સિનેહબહુમાનસન્થવો. તત્થ રાજરાજમહામત્તેહિ સદ્ધિં સંસગ્ગો બ્રહ્મચરિયન્તરાયં કરોતિ. ઇતરેહિ તિત્થિયસાવકેહિ તેસં લદ્ધિગહણં. તેસં પન વાદં ભિન્દિત્વા અત્તનો લદ્ધિં ગણ્હાપેતું સમત્થેન ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ.

ઇદાનિ અપરેનપિ પરિયાયેન અગોચરં દસ્સેતું યાનિ વા પન તાનિ કુલાનીતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અસ્સદ્ધાનીતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધાવિરહિતાનિ; બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ, ધમ્મો નિય્યાનિકો, સઙ્ઘો સુપ્પટિપન્નોતિ ન સદ્દહન્તિ. અપ્પસન્નાનીતિ ચિત્તં પસન્નં અનાવિલં કાતું ન સક્કોન્તિ. અક્કોસકપરિભાસકાનીતિ અક્કોસકાનિ ચેવ પરિભાસકાનિ ચ; ‘ચોરોસિ, બાલોસિ, મૂળ્હોસિ, ઓટ્ઠોસિ, ગોણોસિ, ગદ્રભોસિ, આપાયિકોસિ, નેરયિકોસિ, તિરચ્છાનગતોસિ, નત્થિ તુય્હં સુગતિ, દુગ્ગતિયેવ પાટિકઙ્ખા’તિ એવં દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ; ‘હોતુ, ઇદાનિ તં પહરિસ્સામ, બન્ધિસ્સામ, વધિસ્સામા’તિ એવં ભયદસ્સનેન પરિભાસન્તિ ચાતિ અત્થો. અનત્થકામાનીતિ અત્થં ન ઇચ્છન્તિ, અનત્થમેવ ઇચ્છન્તિ. અહિતકામાનીતિ અહિતમેવ ઇચ્છન્તિ, હિતં ન ઇચ્છન્તિ. અફાસુકકામાનીતિ ફાસુકં ન ઇચ્છન્તિ, અફાસુકમેવ ઇચ્છન્તિ. અયોગક્ખેમકામાનીતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં નિબ્ભયં ન ઇચ્છન્તિ, સભયમેવ ઇચ્છન્તિ. ભિક્ખૂનન્તિ એત્થ સામણેરાપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ભિક્ખુનીનન્તિ એત્થ સિક્ખમાનસામણેરિયોપિ. સબ્બેસમ્પિ હિ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતાનઞ્ચેવ સરણગતાનઞ્ચ ચતુન્નમ્પિ પરિસાનં તાનિ અનત્થકામાનિયેવ. તથારૂપાનિ કુલાનીતિ એવરૂપાનિ ખત્તિયકુલાદીનિ કુલાનિ. સેવતીતિ નિસ્સાય જીવતિ. ભજતીતિ ઉપસઙ્કમતિ. પયિરુપાસતીતિ પુનપ્પુનં ઉપસઙ્કમતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં વેસિયાદિગોચરસ્સ વેસિયાદિકો, રાજાદિસંસટ્ઠસ્સ રાજાદિકો, અસ્સદ્ધકુલાદિસેવકસ્સ અસ્સદ્ધકુલાદિકો ચાતિ તિપ્પકારોપિ અયુત્તગોચરો અગોચરોતિ વેદિતબ્બો.

તસ્સ ઇમિના પરિયાયેન અગોચરતા વેદિતબ્બા. વેસિયાદિકો તાવ પઞ્ચકામગુણનિસ્સયતો અગોચરોતિ વેદિતબ્બો, યથાહ – ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો? યદિદં પઞ્ચ કામગુણા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૨) રાજાદિકો ઝાનાનુયોગસ્સ અનુપનિસ્સયતો લાભસક્કારાસનિચક્કનિપ્ફાદનતો દિટ્ઠિવિપત્તિહેતુતો ચ, અસ્સદ્ધકુલાદિકો સદ્ધાહાનિચિત્તસન્તાસાવહનતો અગોચરોતિ.

ગોચરનિદ્દેસે ન વેસિયગોચરોતિઆદીનિ વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બાનિ. ઓપાનભૂતાનીતિઆદીસુ પન ઓપાનભૂતાનીતિ ઉદપાનભૂતાનિ; ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, ચાતુમહાપથે ખતપોક્ખરણી વિય, યથાસુખં ઓગાહનક્ખમાનિ ચિત્તમહામત્તસ્સ ગેહસદિસાનિ. તસ્સ કિર ગેહે કાલત્થમ્ભો યુત્તોયેવ. ઘરદ્વારં સમ્પત્તાનં ભિક્ખૂનં પચ્ચયવેકલ્લં નામ નત્થિ. એકદિવસં ભેસજ્જવત્તમેવ સટ્ઠિ કહાપણાનિ નિક્ખમન્તિ. કાસાવપજ્જોતાનીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીહિ નિવત્થપારુતાનં કાસાવાનંયેવ પભાય એકોભાસાનિ ભૂતપાલસેટ્ઠિકુલસદિસાનિ. ઇસિવાતપટિવાતાનીતિ ગેહં પવિસન્તાનં નિક્ખમન્તાનઞ્ચ ભિક્ખુભિક્ખુનીસઙ્ખાતાનં ઇસીનં ચીવરવાતેન ચેવ સમિઞ્જનપસારણાદિજનિતસરીરવાતેન ચ પટિવાતાનિ પવાયિતાનિ વિનિદ્ધુતકિબ્બિસાનિ વા.

૫૧૫. અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવિતાનિદ્દેસે અણુમત્તાનીતિ અણુપ્પમાણા. વજ્જાતિ દોસા. યાનિ તાનિ વજ્જાનીતિ યાનિ તાનિ ગરહિતબ્બટ્ઠેન વજ્જાનિ. અપ્પમત્તકાનીતિ પરિત્તમત્તકાનિ ખુદ્દકપ્પમાણાનિ. ઓરમત્તકાનીતિ પરિત્તતોપિ ઓરિમપ્પમાણત્તા ઓરમત્તકાનિ. લહુસાનીતિ લહુકાનિ. લહુસમ્મતાનીતિ લહૂતિ સમ્મતાનિ. સંયમકરણીયાનીતિ સંયમેન કત્તબ્બપટિકમ્માનિ. સંવરકરણીયાનીતિ સંવરેન કાતબ્બાનિ સંવરેન કત્તબ્બપટિકમ્માનિ. ચિત્તુપ્પાદકરણીયાનીતિ ચિત્તુપ્પાદમત્તેન કત્તબ્બપટિકમ્માનિ. મનસિકારપટિબદ્ધાનીતિ મનસા આવજ્જિતમત્તેનેવ કત્તબ્બપટિકમ્માનિ. કાનિ પન તાનીતિ? દિવાવિહારવાસી સુમત્થેરો તાવ આહ – ‘‘અનાપત્તિગમનીયાનિ ચિત્તુપ્પાદમત્તકાનિ યાનિ ‘ન પુન એવરૂપં કરિસ્સામી’તિ મનસા આવજ્જિતમત્તેનેવ સુજ્ઝન્તિ. અધિટ્ઠાનાવિકમ્મં નામેતં કથિત’’ન્તિ. અન્તેવાસિકો પનસ્સ તિપિટકચૂળનાગત્થેરો પનાહ – ‘‘ઇદં પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સેવ ભાજનીયં. તસ્મા સબ્બલહુકં દુક્કટદુબ્ભાસિતં ઇધ વજ્જન્તિ વેદિતબ્બં. વુટ્ઠાનાવિકમ્મં નામેતં કથિત’’ન્તિ. ઇતિઇમેસૂતિ એવંપકારેસુ ઇમેસુ. વજ્જદસ્સાવીતિ વજ્જતો દોસતો દસ્સનસીલો. ભયદસ્સાવીતિ ચતુબ્બિધસ્સ ભયસ્સ કારણત્તા ભયતો દસ્સનસીલો. આદીનવદસ્સાવીતિ ઇધ નિન્દાવહનતો, આયતિં દુક્ખવિપાકતો, ઉપરિગુણાનં અન્તરાયકરણતો, વિપ્પટિસારજનનતો ચ એતેન નાનપ્પકારેન આદીનવતો દસ્સનસીલો.

નિસ્સરણદસ્સાવીતિ યં તત્થ નિસ્સરણં તસ્સ દસ્સનસીલો. કિં પનેત્થ નિસ્સરણન્તિ? આચરિયત્થેરવાદે તાવ ‘‘અનાપત્તિગમનીયતાય સતિ અધિટ્ઠાનાવિકમ્મં નિસ્સરણ’’ન્તિ કથિતં. અન્તેવાસિકત્થેરવાદે તાવ ‘‘આપત્તિગમનીયતાય સતિ વુટ્ઠાનાવિકમ્મં નિસ્સરણ’’ન્તિ કથિતં.

તત્થ તથારૂપો ભિક્ખુ અણુમત્તાનિ વજ્જાનિ વજ્જતો ભયતો પસ્સતિ નામ. તં દસ્સેતું અયં નયો કથિતો – પરમાણુ નામ, અણુ નામ, તજ્જારી નામ, રથરેણુ નામ, લિક્ખા નામ, ઊકા નામ, ધઞ્ઞમાસો નામ, અઙ્ગુલં નામ, વિદત્થિ નામ, રતનં નામ, યટ્ઠિ નામ, ઉસભં નામ, ગાવુતં નામ, યોજનં નામ. તત્થ ‘પરમાણુ’ નામ આકાસકોટ્ઠાસિકો મંસચક્ખુસ્સ આપાથં નાગચ્છતિ, દિબ્બચક્ખુસ્સેવ આગચ્છતિ. ‘અણુ’ નામ ભિત્તિચ્છિદ્દતાલચ્છિદ્દેહિ પવિટ્ઠસૂરિયરસ્મીસુ વટ્ટિ વટ્ટિ હુત્વા પરિબ્ભમન્તો પઞ્ઞાયતિ. ‘તજ્જારી’ નામ ગોપથમનુસ્સપથચક્કપથેસુ છિજ્જિત્વા ઉભોસુ પસ્સેસુ ઉગ્ગન્ત્વા તિટ્ઠતિ. ‘રથરેણુ’ નામ તત્થ તત્થેવ અલ્લીયતિ. લિક્ખાદયો પાકટા એવ. એતેસુ પન છત્તિંસ પરમાણવો એકસ્સ અણુનો પમાણં. છત્તિંસ અણૂ એકાય તજ્જારિયા પમાણં. છત્તિંસ તજ્જારિયો એકો રથરેણુ. છત્તિંસ રથરેણૂ એકા લિક્ખા. સત્ત લિક્ખા એકા ઊકા. સત્ત ઊકા એકો ધઞ્ઞમાસો. સત્તધઞ્ઞમાસપ્પમાણં એકં અઙ્ગુલં. તેનઙ્ગુલેન દ્વાદસઙ્ગુલાનિ વિદત્થિ. દ્વે વિદત્થિયો રતનં. સત્ત રતનાનિ યટ્ઠિ. તાય યટ્ઠિયા વીસતિ યટ્ઠિયો ઉસભં. અસીતિ ઉસભાનિ ગાવુતં. ચત્તારિ ગાવુતાનિ યોજનં. તેન યોજનેન અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધો સિનેરુપબ્બતરાજા. યો ભિક્ખુ અણુમત્તં વજ્જં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધસિનેરુપબ્બતસદિસં કત્વા દટ્ઠું સક્કોતિ – અયં ભિક્ખુ અણુમત્તાનિ વજ્જાનિ ભયતો પસ્સતિ નામ. યોપિ ભિક્ખુ સબ્બલહુકં દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તં પઠમપારાજિકસદિસં કત્વા દટ્ઠું સક્કોતિ – અયં અણુમત્તાનિ વજ્જાનિ વજ્જતો ભયતો પસ્સતિ નામાતિ વેદિતબ્બો.

૫૧૬. સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિપદનિદ્દેસે ભિક્ખુસિક્ખાતિ ભિક્ખૂહિ સિક્ખિતબ્બસિક્ખા. સા ભિક્ખુનીહિ સાધારણાપિ અસાધારણાપિ ભિક્ખુસિક્ખા એવ નામ. ભિક્ખુનીસિક્ખાતિ ભિક્ખુનીહિ સિક્ખિતબ્બસિક્ખા. સાપિ ભિક્ખૂહિ સાધારણાપિ અસાધારણાપિ ભિક્ખુનીસિક્ખા એવ નામ. સામણેરસિક્ખમાનસામણેરીનં સિક્ખાપિ એત્થેવ પવિટ્ઠા. ઉપાસકસિક્ખાતિ ઉપાસકેહિ સિક્ખિતબ્બસિક્ખા. સા પઞ્ચસીલદસસીલવસેન વટ્ટતિ. ઉપાસિકાસિક્ખાતિ ઉપાસિકાહિ સિક્ખિતબ્બસિક્ખા. સાપિ પઞ્ચસીલદસસીલવસેન વટ્ટતિ. તત્થ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં સિક્ખા યાવ અરહત્તમગ્ગા વટ્ટતિ. ઉપાસકઉપાસિકાનં સિક્ખા યાવ અનાગામિમગ્ગા. તત્રાયં ભિક્ખુ અત્તના સિક્ખિતબ્બસિક્ખાપદેસુ એવ સિક્ખતિ. સેસસિક્ખા પન અત્થુદ્ધારવસેન સિક્ખાપદસ્સ અત્થદસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તા. ઇતિ ઇમાસુ સિક્ખાસૂતિ એવંપકારાસુ એતાસુ સિક્ખાસુ. સબ્બેન સબ્બન્તિ સબ્બેન સિક્ખાસમાદાનેન સબ્બં સિક્ખં. સબ્બથા સબ્બન્તિ સબ્બેન સિક્ખિતબ્બાકારેન સબ્બં સિક્ખં. અસેસં નિસ્સેસન્તિ સેસાભાવતો અસેસં; સતિસમ્મોસેન ભિન્નસ્સાપિ સિક્ખાપદસ્સ પુન પાકતિકકરણતો નિસ્સેસં. સમાદાય વત્તતીતિ સમાદિયિત્વા ગહેત્વા વત્તતિ. તેન વુચ્ચતીતિ યેન કારણેન એતં સબ્બં સિક્ખાપદં સબ્બેન સિક્ખિતબ્બાકારેન સમાદિયિત્વા સિક્ખતિ પૂરેતિ, તેન વુચ્ચતિ ‘‘સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ.

૫૧૭-૮. ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિપદદ્વયસ્સ નિદ્દેસે કણ્હપક્ખસ્સ પઠમવચને પયોજનં આચારનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતાતિઆદીસુ પન યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં નિક્ખેપકણ્ડવણ્ણનાયં વુત્તમેવ.

૫૧૯. જાગરિયાનુયોગનિદ્દેસે પુબ્બરત્તાપરરત્તન્તિ એત્થ અડ્ઢરત્તસઙ્ખાતાય રત્તિયા પુબ્બે પુબ્બરત્તં; ઇમિના પઠમયામઞ્ચેવ પચ્છાભત્તઞ્ચ ગણ્હાતિ. રત્તિયા પચ્છા અપરરત્તં; ઇમિના પચ્છિમયામઞ્ચેવ પુરેભત્તઞ્ચ ગણ્હાતિ. મજ્ઝિમયામો પનસ્સ ભિક્ખુનો નિદ્દાકિલમથવિનોદનોકાસોતિ ન ગહિતો. જાગરિયાનુયોગન્તિ જાગરિયસ્સ અસુપનભાવસ્સ અનુયોગં. અનુયુત્તો હોતીતિ તં અનુયોગસઙ્ખાતં આસેવનં ભાવનં અનુયુત્તો હોતિ સમ્પયુત્તો. નિદ્દેસે પનસ્સ ઇધ ભિક્ખુ દિવસન્તિ પુબ્બણ્હો, મજ્ઝન્હો, સાયન્હોતિ તયોપિ દિવસકોટ્ઠાસા ગહિતા. ચઙ્કમેન નિસજ્જાયાતિ સકલમ્પિ દિવસં ઇમિના ઇરિયાપથદ્વયેનેવ વિહરન્તો. ચિત્તસ્સ આવરણતો આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ પઞ્ચહિપિ નીવરણેહિ સબ્બાકુસલધમ્મેહિ વા ચિત્તં પરિસોધેતિ. તેહિ ધમ્મેહિ વિસોધેતિ પરિમોચેતિ. ઠાનં પનેત્થ કિઞ્ચાપિ ન ગહિતં, ચઙ્કમનિસજ્જાસન્નિસ્સિતં પન કત્વા ગહેતબ્બમેવ. પઠમયામન્તિ સકલસ્મિમ્પિ પઠમયામે. મજ્ઝિમયામન્તિ રત્તિન્દિવસ્સ છટ્ઠકોટ્ઠાસસઙ્ખાતે મજ્ઝિમયામે.

સીહસેય્યન્તિ એત્થ કામભોગીસેય્યા, પેતસેય્યા, સીહસેય્યા, તથાગતસેય્યાતિ ચતસ્સો સેય્યા. તત્થ ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, કામભોગી વામેન પસ્સેન સેન્તી’’તિ અયં કામભોગીસેય્યા. તેસુ હિ યેભુય્યેન દક્ખિણપસ્સેન સયાનો નામ નત્થિ. ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, પેતા ઉત્તાના સેન્તી’’તિ અયં પેતસેય્યા; અપ્પમંસલોહિતત્તા હિ અટ્ઠિસઙ્ઘાટજટિતા એકેન પસ્સેન સયિતું ન સક્કોન્તિ, ઉત્તાનાવ સેન્તિ. સીહો, ભિક્ખવે, મિગરાજા દક્ખિણેન પસ્સેન સેય્યં કપ્પેતિ…પે… અત્તમનો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૬) અયં સીહસેય્યા; તેજુસ્સદત્તા હિ સીહો મિગરાજા દ્વે પુરિમપાદે એકસ્મિં ઠાને દ્વે પચ્છિમપાદે એકસ્મિં ઠાને ઠપેત્વા નઙ્ગુટ્ઠં અન્તરસત્થિમ્હિ પક્ખિપિત્વા પુરિમપાદપચ્છિમપાદનઙ્ગુટ્ઠાનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેત્વા દ્વિન્નં પુરિમપાદાનં મત્થકે સીસં ઠપેત્વા સયતિ; દિવસમ્પિ સયિત્વા પબુજ્ઝમાનો ન ઉત્તસન્તો પબુજ્ઝતિ, સીસં પન ઉક્ખિપિત્વા પુરિમપાદાદીનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેતિ; સચે કિઞ્ચિ ઠાનં વિજહિત્વા ઠિતં હોતિ ‘નયિદં તુય્હં જાતિયા ન સૂરભાવસ્સ અનુરૂપ’ન્તિ અનત્તમનો હુત્વા તત્થેવ સયતિ, ન ગોચરાય પક્કમતિ; અવિજહિત્વા ઠિતે પન ‘તુય્હં જાતિયા ચ સૂરભાવસ્સ ચ અનુરૂપમિદ’ન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઉટ્ઠાય સીહવિજમ્ભિતં વિજમ્ભિત્વા કેસરભારં વિધુનિત્વા તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કમતિ. ચતુત્થજ્ઝાનસેય્યા પન તથાગતસેય્યાતિ વુચ્ચતિ. તાસુ ઇધ સીહસેય્યા આગતા. અયઞ્હિ તેજુસ્સદઇરિયાપથત્તા ઉત્તમસેય્યા નામ.

પાદે પાદન્તિ દક્ખિણપાદે વામપાદં. અચ્ચાધાયાતિ અતિઆધાય ઈસકં અતિક્કમ્મ ઠપેત્વા ગોપ્ફકેન હિ ગોપ્ફકે જાણુના વા જાણુમ્હિ સઙ્ઘટ્ટિયમાને અભિણ્હં વેદના ઉપ્પજ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં ન હોતિ, સેય્યા અફાસુકા હોતિ; યથા પન ન સઙ્ઘટ્ટેતિ, એવં અતિક્કમ્મ ઠપિતે વેદના નુપ્પજ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, સેય્યા ફાસુકા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પાદે પાદં અચ્ચાધાયા’’તિ. સતો સમ્પજાનોતિ સતિયા ચેવ સમ્પજાનપઞ્ઞાય ચ સમન્નાગતો હુત્વા. ઇમિના સુપરિગ્ગાહકં સતિસમ્પજઞ્ઞં કથિતં. ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિકરિત્વાતિ અસુકવેલાય નામ ઉટ્ઠહિસ્સામી’તિ એવં ઉટ્ઠાનવેલાપરિચ્છેદકં ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં ચિત્તે ઉપેત્વા. એવં કત્વા નિપન્નો હિ યથાપરિચ્છિન્નકાલેયેવ ઉટ્ઠાતું યુત્તો.

૫૨૦-૫૨૧. સાતચ્ચં નેપક્કન્તિ સતતં પવત્તયિતબ્બતો સાતચ્ચસઙ્ખાતં વીરિયઞ્ચેવ પરિપાકગતત્તા નેપક્કસઙ્ખાતં પઞ્ઞઞ્ચ યુત્તો અનુયુત્તો પવત્તયમાનોયેવ જાગરિયાનુયોગં અનુયુત્તો વિહરતીતિ અત્થો. એત્થ ચ વીરિયં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં કથિતં, પઞ્ઞાપિ વીરિયગતિકા એવ; વીરિયે લોકિયમ્હિ લોકિયા, લોકુત્તરે લોકુત્તરાતિ અત્થો.

૫૨૨. બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનન્તિ ચતુસચ્ચબોધિસઙ્ખાતસ્સ મગ્ગઞાણસ્સ પક્ખે ભવાનં ધમ્માનં. એત્તાવતા સબ્બેપિ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે સમૂહતો ગહેત્વા લોકિયાયપિ ભાવનાય એકારમ્મણે એકતો પવત્તનસમત્થે બોજ્ઝઙ્ગેયેવ દસ્સેન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિઆદિમાહ. તે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાવ કથિતાતિ વેદિતબ્બા. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

૫૨૩. અભિક્કન્તેતિઆદિનિદ્દેસે અભિક્કન્તે પટિક્કન્તેતિ એત્થ તાવ અભિક્કન્તં વુચ્ચતિ પુરતો ગમનં. પટિક્કન્તન્તિ નિવત્તનં. તદુભયમ્પિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ લબ્ભતિ. ગમને તાવ પુરતો કાયં અભિહરન્તો અભિક્કમતિ નામ, પટિનિવત્તન્તો પટિક્કમતિ નામ. ઠાનેપિ ઠિતકોવ કાયં પુરતો ઓનામેન્તો અભિક્કમતિ નામ, પચ્છતો અપનામેન્તો પટિક્કમતિ નામ. નિસજ્જાયપિ નિસિન્નકોવ આસન્નસ્સ પુરિમઅઙ્ગાભિમુખો સંસરન્તો અભિક્કમતિ નામ, પચ્છિમઅઙ્ગપ્પદેસં પચ્ચાસંસરન્તો પટિક્કમતિ નામ. નિપજ્જાયપિ એસેવ નયો.

સમ્પજાનકારી હોતીતિ સમ્પજઞ્ઞેન સબ્બકિચ્ચકારી, સમ્પજઞ્ઞસ્સેવ વા કારી. સો હિ અભિક્કન્તાદીસુ સમ્પજઞ્ઞં કરોતેવ, ન કત્થચિ સમ્પજઞ્ઞવિરહિતો હોતિ. તં પન સમ્પજઞ્ઞં યસ્મા સતિસમ્પયુત્તમેવ હોતિ, તેનસ્સ નિદ્દેસે ‘‘સતો સમ્પજાનો અભિક્કમતિ, સતો સમ્પજાનો પટિક્કમતી’’તિ વુત્તં.

અયઞ્હિ અભિક્કમન્તો વા પટિક્કમન્તો વા ન મુટ્ઠસ્સતી અસમ્પજાનો હોતિ; સતિયા પન સમન્નાગતો પઞ્ઞાય ચ સમ્પજાનોયેવ અભિક્કમતિ ચેવ પટિક્કમતિ ચ; સબ્બેસુ અભિક્કમાદીસુ ચતુબ્બિધં સમ્પજઞ્ઞં ઓતારેતિ. ચતુબ્બિધઞ્હિ સમ્પજઞ્ઞં – સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં, સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં, ગોચરસમ્પજઞ્ઞં, અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ. તત્થ અભિક્કમનચિત્તે ઉપ્પન્ને ચિત્તવસેનેવ અગન્ત્વા ‘કિન્નુ મે એત્થ ગતેન અત્થો અત્થિ, નત્થી’તિ અત્થાનત્થં પરિગ્ગહેત્વા અત્થપરિગ્ગણ્હનં ‘સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં’. તત્થ ચ ‘અત્થો’તિ ચેતિયદસ્સનબોધિદસ્સનસઙ્ઘદસ્સનથેરદસ્સનઅસુભદસ્સનાદિવસેન ધમ્મતો વડ્ઢિ. ચેતિયં વા બોધિં વા દિસ્વાપિ હિ બુદ્ધારમ્મણં પીતિં, સઙ્ઘદસ્સનેન સઙ્ઘારમ્મણં પીતિં ઉપ્પાદેત્વા તદેવ ખયવયતો સમ્મસન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ. થેરે દિસ્વા તેસં ઓવાદે પતિટ્ઠાય, અસુભં દિસ્વા તત્થ પઠમજ્ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તદેવ ખયવયતો સમ્મસન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ. તસ્મા એતેસં દસ્સનં સાત્થં. કેચિ પન ‘‘આમિસતોપિ વડ્ઢિ અત્થોયેવ; તં નિસ્સાય બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય પટિપન્નત્તા’’તિ વદન્તિ.

તસ્મિં પન ગમને સપ્પાયાસપ્પાયં પરિગ્ગહેત્વા સપ્પાયપરિગ્ગણ્હનં ‘સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં’, સેય્યથિદં – ચેતિયદસ્સનં તાવ સાત્થં. સચે પન ચેતિયસ્સ મહતિયા પૂજાય દસદ્વાદસયોજનન્તરે પરિસા સન્નિપતન્તિ, અત્તનો વિભવાનુરૂપં ઇત્થિયોપિ પુરિસાપિ અલઙ્કતપટિયત્તા ચિત્તકમ્મરૂપકાનિ વિય સઞ્ચરન્તિ, તત્ર ચસ્સ ઇટ્ઠે આરમ્મણે લોભો, અનિટ્ઠે પટિઘો, અસમપેક્ખને મોહો ઉપ્પજ્જતિ, કાયસંસગ્ગાપત્તિં વા આપજ્જતિ, જીવિતબ્રહ્મચરિયાનં વા અન્તરાયો હોતિ. એવં તં ઠાનં અસપ્પાયં હોતિ. વુત્તપ્પકારઅન્તરાયાભાવે સપ્પાયં. બોધિદસ્સનેપિ એસેવ નયો. સઙ્ઘદસ્સનમ્પિ સાત્થં. સચે પન અન્તોગામે મહામણ્ડપં કારેત્વા સબ્બરત્તિં ધમ્મસ્સવનં કરોન્તેસુ મનુસ્સેસુ વુત્તપ્પકારેનેવ જનસન્નિપાતો ચેવ અન્તરાયો ચ હોતિ. એવં તં ઠાનં અસપ્પાયં હોતિ; અન્તરાયાભાવે સપ્પાયં હોતિ. મહાપરિસપરિવારાનં થેરાનં દસ્સનેપિ એસેવ નયો.

અસુભદસ્સનમ્પિ સાત્થં. તદત્થદીપનત્થઞ્ચ ઇદં વત્થુ – એકો કિર દહરભિક્ખુ સામણેરં ગહેત્વા દન્તકટ્ઠત્થાય ગતો. સામણેરો મગ્ગા ઓક્કમિત્વા પુરતો ગચ્છન્તો અસુભં દિસ્વા પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તદેવ પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો તીણિ ફલાનિ સચ્છિકત્વા ઉપરિમગ્ગત્થાય કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. દહરો તં અપસ્સન્તો ‘‘સામણેરા’’તિ પક્કોસિ. સો ‘મયા પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ભિક્ખુના સદ્ધિં દ્વે કથા નામ ન કથિતપુબ્બા, અઞ્ઞસ્મિં દિવસે ઉપરિવિસેસં નિબ્બત્તેસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ પટિવચનં અદાસિ. ‘‘એહી’’તિ ચ વુત્તો એકવચનેનેવ આગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમિના તાવ મગ્ગેન ગન્ત્વા મયા ઠિતોકાસે મુહુત્તં પુરત્થાભિમુખો ઠત્વા ઓલોકેથા’’તિ આહ. સો તથા કત્વા તેન પત્તવિસેસમેવ પાપુણિ. એવં એકં અસુભં દ્વિન્નં જનાનં અત્થાય જાતં. એવં સાત્થમ્પિ પનેતં પુરિસસ્સ માતુગામાસુભં અસપ્પાયં, માતુગામસ્સ ચ પુરિસાસુભં, સભાગમેવ સપ્પાયન્તિ. એવં સપ્પાયપરિગ્ગણ્હનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં નામ.

એવં પરિગ્ગહિતસાત્થસપ્પાયસ્સ પન અટ્ઠતિંસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ અત્તનો ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતં ગોચરં ઉગ્ગહેત્વા ભિક્ખાચારગોચરે તં ગહેત્વાવ ગમનં ‘ગોચરસમ્પજઞ્ઞં’ નામ. તસ્સાવિભાવનત્થં ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં –

ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ હરતિ ન પચ્ચાહરતિ, એકચ્ચો ન હરતિ પચ્ચાહરતિ, એકચ્ચો પન નેવ હરતિ ન પચ્ચાહરતિ, એકચ્ચો હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચ. તત્થ યો ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેત્વા, તથા રત્તિયા પઠમયામે મજ્ઝિમયામે સેય્યં કપ્પેત્વા પચ્છિમયામેપિ નિસજ્જાચઙ્કમેહિ વીતિનામેત્વા પગેવ ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણવત્તં કત્વા બોધિરુક્ખે ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા પાનીયં પરિભોજનીયં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા આચરિયુપજ્ઝાયવત્તાદીનિ સબ્બાનિ ખન્ધકવત્તાનિ સમાદાય વત્તતિ, સો સરીરપરિકમ્મં કત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા દ્વે તયો પલ્લઙ્કે ઉસુમં ગાહાપેન્તો કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિત્વા, ભિક્ખાચારવેલાય ઉટ્ઠહિત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ પત્તચીવરમાદાય સેનાસનતો નિક્ખમિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તોવ ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા, સચે બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં હોતિ તં અવિસ્સજ્જેત્વાવ ચેતિયઙ્ગણં પવિસતિ, અઞ્ઞં ચે કમ્મટ્ઠાનં હોતિ સોપાનમૂલે ઠત્વા હત્થેન ગહિતભણ્ડં વિય તં ઠપેત્વા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ગહેત્વા ચેતિયઙ્ગણં આરુય્હ મહન્તં ચેતિયં ચે, તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ વન્દિતબ્બં, ખુદ્દકં ચે, તથેવ પદક્ખિણં કત્વા અટ્ઠસુ ઠાનેસુ વન્દિતબ્બં. ચેતિયં વન્દિત્વા બોધિયઙ્ગણં પત્તેનાપિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સમ્મુખા વિય નિપચ્ચાકારં દસ્સેત્વા બોધિ વન્દિતબ્બા.

સો એવં ચેતિયઞ્ચ બોધિઞ્ચ વન્દિત્વા પટિસામિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા, પટિસામિતં ભણ્ડકં હત્થેન ગણ્હન્તો વિય, નિક્ખિત્તકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગામસમીપે કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ ચીવરં પારુપિત્વા ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ. અથ નં મનુસ્સા દિસ્વા ‘અય્યો નો આગતો’તિ પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તં ગહેત્વા આસનસાલાય વા ગેહે વા નિસીદાપેત્વા યાગું દત્વા યાવ ભત્તં ન નિટ્ઠાતિ તાવ પાદે ધોવિત્વા તેલેન મક્ખેત્વા પુરતો નિસીદિત્વા પઞ્હં વા પુચ્છન્તિ ધમ્મં વા સોતુકામા હોન્તિ. સચેપિ ન કથાપેન્તિ ‘‘જનસઙ્ગહત્થં ધમ્મકથા નામ કાતબ્બાયેવા’’તિ અટ્ઠકથાચરિયા વદન્તિ. ધમ્મકથા હિ કમ્મટ્ઠાનવિનિમુત્તા નામ નત્થિ. તસ્મા કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ આહારં પરિભુઞ્જિત્વા અનુમોદનં વત્વા નિવત્તિયમાનેહિપિ મનુસ્સેહિ અનુગતોવ ગામતો નિક્ખમિત્વા તત્થ તે નિવત્તેત્વા મગ્ગં પટિપજ્જતિ.

અથ નં પુરેતરં નિક્ખમિત્વા બહિગામે કતભત્તકિચ્ચા સામણેરદહરભિક્ખૂ દિસ્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તચીવરમસ્સ ગણ્હન્તિ. પોરાણકભિક્ખૂ કિર ‘અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો, અમ્હાકં આચરિયો’તિ ન મુખં ઓલોકેત્વા વત્તં કરોન્તિ, સમ્પત્તપરિચ્છેદેનેવ કરોન્તિ. તે તં પુચ્છન્તિ ‘‘ભન્તે, એતે મનુસ્સા તુમ્હાકં કિં હોન્તિ? માતિપક્ખતો સમ્બન્ધા પિતિપક્ખતો’’તિ? ‘‘કિં દિસ્વા પુચ્છથા’’તિ? ‘‘તુમ્હેસુ એતેસં પેમં બહુમાન’’ન્તિ. ‘‘આવુસો, યં માતાપિતૂહિપિ દુક્કરં તં એતે મનુસ્સા અમ્હાકં કરોન્તિ. પત્તચીવરમ્પિ નો એતેસં સન્તકમેવ, એતેસં આનુભાવેન નેવ ભયે ભયં, ન છાતકે છાતકં જાનામ. એદિસા નામ અમ્હાકં ઉપકારિનો નત્થી’’તિ તેસં ગુણે કથેન્તો ગચ્છતિ. અયં વુચ્ચતિ ‘હરતિ ન પચ્ચાહરતી’તિ.

યસ્સ પન પગેવ વુત્તપ્પકારં વત્તપટિપત્તિં કરોન્તસ્સ કમ્મજતેજો પજ્જલતિ, અનુપાદિન્નકં મુઞ્ચિત્વા ઉપાદિન્નકં ગણ્હાતિ, સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ, કમ્મટ્ઠાનં વીથિં નારોહતિ, સો પગેવ પત્તચીવરમાદાય વેગસાવ ચેતિયં વન્દિત્વા ગોરૂપાનં નિક્ખમનવેલાયમેવ ગામં યાગુભિક્ખાય પવિસિત્વા યાગું લભિત્વા આસનસાલં ગન્ત્વા પિવતિ. અથસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તું અજ્ઝોહરણમત્તેનેવ કમ્મજતેજોધાતુ ઉપાદિન્નકં મુઞ્ચિત્વા અનુપાદિન્નકં ગણ્હાતિ, ઘટસતેન ન્હાતો વિય તેજોધાતુપરિળાહનિબ્બાનં પત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેન યાગું પરિભુઞ્જિત્વા પત્તઞ્ચ મુખઞ્ચ ધોવિત્વા અન્તરાભત્તે કમ્મટ્ઠાનં મનસિકત્વા અવસેસટ્ઠાને પિણ્ડાય ચરિત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેન આહારં પરિભુઞ્જિત્વા તતો પટ્ઠાય પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં ઉપટ્ઠહમાનં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ આગચ્છતિ. અયં વુચ્ચતિ ‘ન હરતિ પચ્ચાહરતી’તિ. એદિસા ચ ભિક્ખૂ યાગું પિવિત્વા વિપસ્સનં આરભિત્વા બુદ્ધસાસને અરહત્તં પત્તા નામ ગણનપથં વીતિવત્તા. સીહળદીપેયેવ તેસુ તેસુ ગામેસુ આસનસાલાય ન તં આસનં અત્થિ, યત્થ યાગું પિવિત્વા અરહત્તં પત્તા ભિક્ખૂ નત્થીતિ.

યો પમાદવિહારી હોતિ નિક્ખિત્તધુરો સબ્બવત્તાનિ ભિન્દિત્વા પઞ્ચવિધચેતોખીલવિનિબન્ધબદ્ધચિત્તો વિહરન્તો ‘કમ્મટ્ઠાનં નામ અત્થી’તિપિ સઞ્ઞં અકત્વા ગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા અનનુલોમિકેન ગિહીસંસગ્ગેન સંસટ્ઠો ચરિત્વા ચ ભુઞ્જિત્વા ચ તુચ્છો નિક્ખમતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘નેવ હરતિ ન પચ્ચાહરતી’તિ.

યો પનાયં ‘‘હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચા’’તિ વુત્તો, સો ગતપચ્ચાગતિકવત્તવસેન વેદિતબ્બો – અત્થકામા હિ કુલપુત્તા સાસને પબ્બજિત્વા દસમ્પિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ ચત્તારીસમ્પિ પઞ્ઞાસમ્પિ સતમ્પિ એકતો વસન્તા કતિકવત્તં કત્વા વિહરન્તિ – ‘‘આવુસો, તુમ્હે ન ઇણટ્ટા, ન ભયટ્ટા, ન આજીવિકાપકતા પબ્બજિતા; દુક્ખા મુઞ્ચિતુકામા પનેત્થ પબ્બજિતા. તસ્મા ગમને ઉપ્પન્નકિલેસં ગમનેયેવ નિગ્ગણ્હથ. ઠાને, નિસજ્જાય, સયને ઉપ્પન્નકિલેસં સયનેયેવ નિગ્ગણ્હથા’’તિ.

તે એવં કતિકવત્તં કત્વા ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા, અડ્ઢઉસભઉસભઅડ્ઢગાવુતગાવુતન્તરેસુ પાસાણા હોન્તિ, તાય સઞ્ઞાય કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાવ ગચ્છન્તિ. સચે કસ્સચિ ગમને કિલેસો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થેવ નં નિગ્ગણ્હાતિ. તથા અસક્કોન્તો તિટ્ઠતિ. અથસ્સ પચ્છતો આગચ્છન્તોપિ તિટ્ઠતિ. સો ‘અયં ભિક્ખુ તુય્હં ઉપ્પન્નં વિતક્કં જાનાતિ, અનનુચ્છવિકં તે એત’ન્તિ અત્તાનં પટિચોદેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરિયભૂમિં ઓક્કમતિ. તથા અસક્કોન્તો નિસીદતિ. અથસ્સ પચ્છતો આગચ્છન્તોપિ નિસીદતીતિ સો એવ નયો. અરિયભૂમિં ઓક્કમિતું અસક્કોન્તોપિ તં કિલેસં વિક્ખમ્ભેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તોવ ગચ્છતિ, ન કમ્મટ્ઠાનવિપ્પયુત્તેન ચિત્તેન પાદં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધરતિ ચે પટિનિવત્તિત્વા પુરિમપદેસઞ્ઞેવ એતિ, આલિન્દકવાસી મહાફુસ્સદેવત્થેરો વિય. સો કિર એકૂનવીસતિ વસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેન્તો એવ વિહાસિ. મનુસ્સાપિ અન્તરામગ્ગે કસન્તા ચ વપન્તા ચ મદ્દન્તા ચ કમ્માનિ ચ કરોન્તા થેરં તથાગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘અયં થેરો પુનપ્પુનં નિવત્તિત્વા ગચ્છતિ, કિં નુ ખો મગ્ગમૂળ્હો ઉદાહુ કિઞ્ચિ પમુટ્ઠો’’તિ સમુલ્લપન્તિ. સો તં અનાદિયિત્વા કમ્મટ્ઠાનયુત્તચિત્તેનેવ સમણધમ્મં કરોન્તો વીસતિવસ્સબ્ભન્તરે અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તપત્તદિવસે ચસ્સ ચઙ્કમનકોટિયં અધિવત્થા દેવતા અઙ્ગુલીહિ દીપં ઉજ્જાલેત્વા અટ્ઠાસિ. ચત્તારોપિ મહારાજાનો સક્કો ચ દેવાનમિન્દો બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ ઉપટ્ઠાનં આગમિંસુ. તઞ્ચ ઓભાસં દિસ્વા વનવાસી મહાતિસ્સત્થેરો તં દુતિયદિવસે પુચ્છિ – ‘‘રત્તિભાગે આયસ્મતો સન્તિકે ઓભાસો અહોસિ. કિં સો ઓભાસો’’તિ? થેરો વિક્ખેપં કરોન્તો ‘‘ઓભાસો નામ દીપોભાસોપિ હોતિ, મણિઓભાસોપી’’તિ એવમાદિમાહ. તતો ‘‘પટિચ્છાદેથ તુમ્હે’’તિ નિબદ્ધો ‘‘આમા’’તિ પટિજાનિત્વા આરોચેસિ.

કાળવલ્લિમણ્ડપવાસી મહાનાગત્થેરો વિય ચ. સોપિ કિર ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેન્તો ‘પઠમં તાવ ભગવતો મહાપધાનં પૂજેસ્સામી’તિ સત્ત વસ્સાનિ ઠાનચઙ્કમમેવ અધિટ્ઠાસિ; પુન સોળસ વસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. સો કમ્મટ્ઠાનયુત્તેનેવ ચિત્તેન પાદં ઉદ્ધરન્તો વિપ્પયુત્તેન ચિત્તેન ઉદ્ધતે પાદે પટિનિવત્તેન્તો ગામસીમં ગન્ત્વા ‘ગાવી નુ ખો, પબ્બજિતો નુ ખો’તિ આસઙ્કનીયપ્પદેસે ઠત્વા ચીવરં પારુપિત્વા કચ્છકન્તરતો ઉદકેન પત્તં ધોવિત્વા ઉદકગણ્ડૂસં કરોતિ. કિં કારણા? ‘મા મે ભિક્ખં દાતું વા વન્દિતું વા આગતે મનુસ્સે ‘દીઘાયુકા હોથા’તિ વચનમત્તેનાપિ કમ્મટ્ઠાનવિક્ખેપો અહોસી’તિ. ‘અજ્જ, ભન્તે, કતિમી’તિ દિવસં વા ભિક્ખુગણનં વા પઞ્હં વા પુચ્છિતો પન ઉદકં ગિલિત્વા આરોચેતિ; સચે દિવસાદિપુચ્છકા ન હોન્તિ, નિક્ખમનવેલાયં ગામદ્વારે નિટ્ઠુભિત્વાવ યાતિ.

કલમ્બતિત્થવિહારે વસ્સૂપગતા પઞ્ઞાસ ભિક્ખૂ વિય ચ. તે કિર આસાળ્હિપુણ્ણિમાયં કતિકવત્તં અકંસુ – ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં નાલપિસ્સામા’’તિ. ગામઞ્ચ પિણ્ડાય પવિસન્તા ઉદકગણ્ડૂસં કત્વા પવિસિંસુ, દિવસાદીસુ પુચ્છિતેસુ વુત્તનયેન પટિપજ્જિંસુ. તત્થ મનુસ્સા નિટ્ઠુભનટ્ઠાનં દિસ્વા જાનિંસુ – ‘અજ્જ એકો આગતો, અજ્જ દ્વે’તિ; એવઞ્ચ ચિન્તેસું – ‘કિન્નુ ખો એતે અમ્હેહેવ સદ્ધિં ન સલ્લપન્તિ ઉદાહુ અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ? યદિ અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ ન સલ્લપન્તિ, અદ્ધા વિવાદજાતા ભવિસ્સન્તિ; એથ ને અઞ્ઞમઞ્ઞં ખમાપેસ્સામા’તિ સબ્બે વિહારં ગન્ત્વા પઞ્ઞાસાય ભિક્ખૂસુ દ્વેપિ ભિક્ખૂ એકોકાસે નાદ્દસંસુ. તતો યો તેસુ ચક્ખુમા પુરિસો સો આહ – ‘‘ન, ભો, કલહકારકાનં વસનોકાસો ઈદિસો હોતિ. સુસમ્મટ્ઠં ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણં, સુનિક્ખિત્તા સમ્મજ્જનિયો, સૂપટ્ઠિતં પાનીયપરિભોજનીય’’ન્તિ. તે તતોવ નિવત્તા. તેપિ ભિક્ખૂ અન્તોતેમાસેયેવ અરહત્તં પત્વા મહાપવારણાય વિસુદ્ધિપવારણં પવારેસું.

એવં કાળવલ્લિમણ્ડપવાસી મહાનાગત્થેરો વિય, કલમ્બુતિત્થવિહારે વસ્સૂપગતભિક્ખૂ વિય ચ કમ્મટ્ઠાનયુત્તેનેવ ચિત્તેન પાદં ઉદ્ધરન્તો ગામસમીપં ગન્ત્વા ઉદકગણ્ડૂસં કત્વા વીથિયો સલ્લક્ખેત્વા યત્થ સુરાસોણ્ડધુત્તાદયો કલહકારકા ચણ્ડહત્થિઅસ્સાદયો વા નત્થિ, તં વીથિં પટિપજ્જતિ. તત્થ પિણ્ડાય ચરમાનો ન તુરિતતુરિતો વિય જવેન ગચ્છતિ, ન હિ જવનપિણ્ડપાતિકધુતઙ્ગં નામ કિઞ્ચિ અત્થિ, વિસમભૂમિભાગપ્પત્તં પન ઉદકસકટં વિય નિચ્ચલો હુત્વા ગચ્છતિ, અનુઘરં પવિટ્ઠો ચ દાતુકામં વા અદાતુકામં વા સલ્લક્ખેતું તદનુરૂપં કાલં આગમેન્તો ભિક્ખં ગહેત્વા અન્તોગામે વા બહિગામે વા વિહારમેવ વા આગન્ત્વા, યથાફાસુકે પતિરૂપે ઓકાસે નિસીદિત્વા, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા, અક્ખબ્ભઞ્જનવણાલેપનપુત્તમંસૂપમવસેન પચ્ચવેક્ખન્તો અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં આહારં આહારેતિ નેવ દવાય, ન મદાય, ન મણ્ડનાય, ન વિભૂસનાય…પે… ફાસુવિહારો ચાતિ. ભુત્તાવી ચ ઉદકકિચ્ચં કત્વા મુહુત્તં ભત્તકિલમથં પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા યથા પુરેભત્તં, એવં પચ્છાભત્તં પુરિમયામં પચ્છિમયામઞ્ચ કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસિકરોતિ. અયં વુચ્ચતિ ‘હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચા’તિ.

ઇમં પન હરણપચ્ચાહરણસઙ્ખાતં ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેન્તો, યદિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ, પઠમવયે એવ અરહત્તં પાપુણાતિ, નો ચે પઠમવયે પાપુણાતિ અથ મજ્ઝિમવયે, નો ચે મજ્ઝિમવયે પાપુણાતિ અથ પચ્છિમવયે, નો ચે પચ્છિમવયે પાપુણાતિ અથ મરણસમયે, નો ચે મરણસમયે પાપુણાતિ અથ દેવપુત્તો હુત્વા, નો ચે દેવપુત્તો હુત્વા પાપુણાતિ અનુપ્પન્ને બુદ્ધે નિબ્બત્તો પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ, નો ચે પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ અથ બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે ખિપ્પાભિઞ્ઞો વા હોતિ – સેય્યથાપિ થેરો બાહિયો દારુચીરિયો, મહાપઞ્ઞો વા – સેય્યથાપિ થેરો સારિપુત્તો, મહિદ્ધિકો વા – સેય્યથાપિ થેરો મહામોગ્ગલ્લાનો, ધુતઙ્ગધરો વા – સેય્યથાપિ થેરો મહાકસ્સપો, દિબ્બચક્ખુકો વા – સેય્યથાપિ થેરો અનુરુદ્ધો, વિનયધરો વા – સેય્યથાપિ થેરો ઉપાલિ, ધમ્મકથિકો વા – સેય્યથાપિ થેરો પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો, આરઞ્ઞિકો વા – સેય્યથાપિ થેરો રેવતો, બહુસ્સુતો વા – સેય્યથાપિ થેરો આનન્દો, સિક્ખાકામો વા – સેય્યથાપિ થેરો રાહુલો બુદ્ધપુત્તોતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં ચતુક્કે ય્વાયં હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચ, તસ્સ ગોચરસમ્પજઞ્ઞં સિખાપ્પત્તં હોતિ.

અભિક્કમાદીસુ પન અસમ્મુય્હનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. તં એવં વેદિતબ્બં – ઇધ ભિક્ખુ અભિક્કમન્તો વા પટિક્કમન્તો વા યથા અન્ધબાલપુથુજ્જના અભિક્કમાદીસુ ‘અત્તા અભિક્કમતિ, અત્તના અભિક્કમો નિબ્બત્તિતો’તિ વા ‘અહં અભિક્કમામિ, મયા અભિક્કમો નિબ્બત્તિતો’તિ વા સમ્મુય્હન્તિ, તથા અસમ્મુય્હન્તો ‘અભિક્કમામી’તિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને તેનેવ ચિત્તેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાનવાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિં જનયમાના ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન અયં કાયસમ્મતો અટ્ઠિસઙ્ઘાતો અભિક્કમતિ. તસ્સેવં અભિક્કમતો એકેકપાદુદ્ધરણે પથવીધાતુ આપોધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો ઓમત્તા હોન્તિ મન્દા, ઇતરા દ્વે અધિમત્તા હોન્તિ બલવતિયો; તથા અતિહરણવીતિહરણેસુ. વોસ્સજ્જને તેજોધાતુ વાયોધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો ઓમત્તા હોન્તિ મન્દા, ઇતરા દ્વે અધિમત્તા હોન્તિ બલવતિયો; તથા સન્નિક્ખેપનસન્નિરુજ્ઝનેસુ તત્થ ઉદ્ધરણે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા અતિહરણં ન પાપુણન્તિ; તથા અતિહરણે પવત્તા વીતિહરણં, વીતિહરણે પવત્તા વોસ્સજ્જનં, વોસ્સજ્જને પવત્તા સન્નિક્ખેપનં, સન્નિક્ખેપને પવત્તા સન્નિરુજ્ઝનં ન પાપુણન્તિ; તત્થ તત્થેવ પબ્બં પબ્બં સન્ધિ સન્ધિ ઓધિ ઓધિ હુત્વા તત્તકપાલે પક્ખિત્તતિલં વિય પટપટાયન્તા ભિજ્જન્તિ. તત્થ કો એકો અભિક્કમતિ? કસ્સ વા એકસ્સ અભિક્કમનં? પરમત્થતો હિ ધાતૂનંયેવ ગમનં, ધાતૂનં ઠાનં, ધાતૂનં નિસજ્જા, ધાતૂનં સયનં, તસ્મિં તસ્મિઞ્હિ કોટ્ઠાસે સદ્ધિં રૂપેહિ –

અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં, અઞ્ઞં ચિત્તં નિરુજ્ઝતિ;

અવીચિમનુસમ્બન્ધો, નદીસોતોવ વત્તતીતિ.

એવં અભિક્કમાદીસુ અસમ્મુય્હનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં નામાતિ.

નિટ્ઠિતો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતીતિપદસ્સ અત્થો.

આલોકિતે વિલોકિતેતિ એત્થ પન આલોકિતં નામ પુરતો પેક્ખનં, વિલોકિતં નામ અનુદિસાપેક્ખનં. અઞ્ઞાનિપિ હેટ્ઠા ઉપરિ પચ્છતો પેક્ખનવસેન ઓલોકિતઉલ્લોકિતાપલોકિતાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ ઇધ ન ગહિતાનિ. સારુપ્પવસેન પન ઇમાનેવ દ્વે ગહિતાનિ. ઇમિના વા મુખેન સબ્બાનિપિ તાનિ ગહિતાનેવાતિ.

તત્થ ‘આલોકેસ્સામી’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને ચિત્તવસેનેવ અનોલોકેત્વા અત્થપરિગ્ગણ્હનં ‘સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં’. તં આયસ્મન્તં નન્દં કાયસક્ખિં કત્વા વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પુરત્થિમા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા નન્દો પુરત્થિમં દિસં આલોકેતિ – ‘એવં મે પુરત્થિમં દિસં આલોકયતો ન અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ સાત્થકસમ્પજાનો હોતિ. ‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પચ્છિમા દિસા, ઉત્તરા દિસા, દક્ખિણા દિસા, ઉદ્ધં, અધો, અનુદિસા અનુવિલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા નન્દો અનુદિસં અનુવિલોકેતિ – એવં મે અનુદિસં અનુવિલોકયતો…પે… સમ્પજાનો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૯).

અપિચ ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તચેતિયદસ્સનાદિવસેનેવ સાત્થકતા ચ સપ્પાયતા ચ વેદિતબ્બા.

કમ્મટ્ઠાનસ્સ પન અવિજહનમેવ ‘ગોચરસમ્પજઞ્ઞં’. તસ્મા ખન્ધધાતુઆયતનકમ્મટ્ઠાનિકેહિ અત્તનો કમ્મટ્ઠાનવસેનેવ, કસિણાદિકમ્મટ્ઠાનિકેહિ વા પન કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ આલોકનવિલોકનં કાતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ આલોકેતા વા વિલોકેતા વા નત્થિ. ‘આલોકેસ્સામી’તિ પન ચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને તેનેવ ચિત્તેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિં જનયમાના ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન હેટ્ઠિમં અક્ખિદલં અધો સીદતિ, ઉપરિમં ઉદ્ધં લઙ્ઘેતિ. કોચિ યન્તકેન વિવરન્તો નામ નત્થિ. તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં સાધેન્તં ઉપ્પજ્જતી’તિ એવં પજાનનં પનેત્થ ‘અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં’ નામ.

અપિચ મૂલપરિઞ્ઞાઆગન્તુકતાવકાલિકભાવવસેન પનેત્થ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં. મૂલપરિઞ્ઞાવસેન તાવ –

ભવઙ્ગાવજ્જનઞ્ચેવ, દસ્સનં સમ્પટિચ્છનં;

સન્તીરણં વોટ્ઠબ્બનં, જવનં ભવતિ સત્તમં.

તત્થ ભવઙ્ગં ઉપપત્તિભવસ્સ અઙ્ગકિચ્ચં સાધયમાનં પવત્તતિ; તં આવત્તેત્વા કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના; તન્નિરોધા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં સાધયમાનં; તન્નિરોધા વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં સાધયમાના; તન્નિરોધા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં સાધયમાના; તન્નિરોધા કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધયમાના; તન્નિરોધા સત્તક્ખત્તું જવનં જવતિ. તત્થ પઠમજવનેપિ ‘અયં ઇત્થી, અયં પુરિસો’તિ રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન આલોકિતવિલોકિતં ન હોતિ; દુતિયજવનેપિ…પે… સત્તમજવનેપિ. એતેસુ પન, યુદ્ધમણ્ડલે યોધેસુ વિય, હેટ્ઠુપરિયવસેન ભિજ્જિત્વા પતિતેસુ ‘અયં ઇત્થી, અયં પુરિસો’તિ રજ્જનાદિવસેન આલોકિતવિલોકિતં હોતિ. એવં તાવેત્થ ‘મૂલપરિઞ્ઞાવસેન’ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

ચક્ખુદ્વારે પન રૂપે આપાથગતે ભવઙ્ગચલનતો ઉદ્ધં સકસકકિચ્ચનિપ્ફાદનવસેન આવજ્જનાદીસુ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધેસુ અવસાને જવનં ઉપ્પજ્જતિ. તં પુબ્બે ઉપ્પન્નાનં આવજ્જનાદીનં ગેહભૂતે ચક્ખુદ્વારે આગન્તુકપુરિસો વિય હોતિ. તસ્સ યથા પરગેહે કિઞ્ચિ યાચિતું પવિટ્ઠસ્સ આગન્તુકપુરિસસ્સ ગેહસામિકેસુપિ તુણ્હીમાસિનેસુ આણાકરણં ન યુત્તં, એવં આવજ્જનાદીનં ગેહભૂતે ચક્ખુદ્વારે આવજ્જનાદીસુપિ અરજ્જન્તેસુ અદુસ્સન્તેસુ અમુય્હન્તેસુ ચ રજ્જનદુસ્સનમુય્હનં અયુત્તન્તિ. એવં ‘આગન્તુકભાવવસેન’ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

યાનિ પનેતાનિ ચક્ખુદ્વારે વોટ્ઠબ્બનપરિયોસાનાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તાનિ સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ તત્થ તત્થેવ ભિજ્જન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં ન પસ્સન્તીતિ ઇત્તરાનિ તાવકાલિકાનિ હોન્તિ. તત્થ યથા એકસ્મિં ઘરે સબ્બેસુ માનુસકેસુ મતેસુ અવસેસસ્સ એકકસ્સ તઙ્ખણંયેવ મરણધમ્મસ્સ ન યુત્તા નચ્ચગીતાદીસુ અભિરતિ નામ, એવમેવ એકદ્વારે સસમ્પયુત્તેસુ આવજ્જનાદીસુ તત્થ તત્થેવ મતેસુ અવસેસસ્સ તઙ્ખણંઞ્ઞેવ મરણધમ્મસ્સ જવનસ્સાપિ રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન અભિરતિ નામ ન યુત્તાતિ. એવં ‘તાવકાલિકભાવવસેન’ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

અપિચ ખન્ધાયતનધાતુપચ્ચયપચ્ચવેક્ખણવસેનપેતં વેદિતબ્બં. એત્થ હિ ચક્ખુ ચેવ રૂપાનિ ચ રૂપક્ખન્ધો, દસ્સનં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ફસ્સાદિકા સઙ્ખારક્ખન્ધો. એવમેતેસં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં સમવાયે આલોકનવિલોકનં પઞ્ઞાયતિ. તત્થ કો એકો આલોકેતિ? કો વિલોકેતિ?

તથા ચક્ખુ ચક્ખાયતનં, રૂપં રૂપાયતનં, દસ્સનં મનાયતનં, વેદનાદયો તંસમ્પયુત્તા ધમ્મા ધમ્માયતનં. એવમેતેસં ચતુન્નં આયતનાનં સમવાયે આલોકનવિલોકનં પઞ્ઞાયતિ. તત્થ કો એકો આલોકેતિ? કો વિલોકેતિ?

તથા ચક્ખુ ચક્ખુધાતુ, રૂપં રૂપધાતુ, દસ્સનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ, તંસમ્પયુત્તા વેદનાદયો ધમ્મા ધમ્મધાતુ. એવમેતાસં ચતુન્નં ધાતૂનં સમવાયે આલોકનવિલોકનં પઞ્ઞાયતિ. તત્થ કો એકો આલોકેતિ? કો વિલોકેતિ?

તથા ચક્ખુ નિસ્સયપચ્ચયો, રૂપં આરમ્મણપચ્ચયો, આવજ્જનં અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયનત્થિવિગતપચ્ચયો, આલોકો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, વેદનાદયો સહજાતાદિપચ્ચયા. એવમેતેસં પચ્ચયાનં સમવાયે આલોકનવિલોકનં પઞ્ઞાયતિ. તત્થ કો એકો આલોકેતિ? કો વિલોકેતીતિ? એવમેત્થ ખન્ધાયતનધાતુપચ્ચયપચ્ચવેક્ખણવસેનાપિ અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

સમિઞ્જિતે પસારિતેતિ પબ્બાનં સમિઞ્જનપસારણે. તત્થ ચિત્તવસેનેવ સમિઞ્જનપસારણં અકત્વા હત્થપાદાનં સમિઞ્જનપસારણપચ્ચયા અત્થાનત્થં પરિગ્ગહેત્વા તત્થ અત્થપરિગ્ગણ્હનં ‘સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં’. તત્થ હત્થપાદે અતિચિરં સમિઞ્જિત્વા વા પસારેત્વા એવ વા ઠિતસ્સ ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, ચિત્તં એકગ્ગતં ન લભતિ, કમ્મટ્ઠાનં પરિપતતિ, વિસેસં નાધિગચ્છતિ; કાલે સમિઞ્જન્તસ્સ કાલે પસારેન્તસ્સ પન તા વેદના નુપ્પજ્જન્તિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગચ્છતિ, વિસેસમધિગચ્છતીતિ. એવં ‘અત્થાનત્થપરિગ્ગણ્હનં’ વેદિતબ્બં.

અત્થે પન સતિપિ સપ્પાયાસપ્પાયં પરિગ્ગહેત્વા સપ્પાયપરિગ્ગણ્હનં ‘સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં’.

તત્રાયં નયો – મહાચેતિયઙ્ગણે કિર દહરભિક્ખૂ સજ્ઝાયં ગણ્હન્તિ. તેસં પિટ્ઠિપસ્સે દહરભિક્ખુનિયો ધમ્મં સુણન્તિ. તત્રેકો દહરો હત્થં પસારેન્તો કાયસંસગ્ગં પત્વા તેનેવ કારણેન ગિહી જાતો. અપરો ભિક્ખુ પાદં પસારેન્તો અગ્ગિમ્હિ પસારેસિ. અટ્ઠિં આહચ્ચ પાદો ઝાયિ. અપરો ભિક્ખુ વમ્મિકે પસારેસિ. સો આસીવિસેન દટ્ઠો. અપરો ભિક્ખુ ચીવરકુટિદણ્ડકે પસારેસિ. તં મણિસપ્પો ડંસિ. તસ્મા એવરૂપે અસપ્પાયે અપસારેત્વા સપ્પાયે પસારેતબ્બં. ઇદમેત્થ સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં.

‘ગોચરસમ્પજઞ્ઞં’ પન મહાથેરવત્થુના દીપેતબ્બં – મહાથેરો કિર દિવાટ્ઠાને નિસિન્નો અન્તેવાસિકેહિ સદ્ધિં કથયમાનો સહસા હત્થં સમિઞ્જિત્વા પુન યથાઠાને ઠપેત્વા સણિકં સમિઞ્જેસિ. તં અન્તેવાસિકા પુચ્છિંસુ – ‘‘કસ્મા, ભન્તે, સહસા હત્થં સમિઞ્જિત્વા પુન યથાઠાને ઠપેત્વા સણિકં સમિઞ્જિત્થા’’તિ? ‘‘યતો પટ્ઠાય મયા, આવુસો, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકાતું આરદ્ધો, ન મે કમ્મટ્ઠાનં મુઞ્ચિત્વા હત્થો સમિઞ્જિતપુબ્બો. ઇદાનિ પન મે તુમ્હેહિ સદ્ધિં કથયમાનેન કમ્મટ્ઠાનં મુઞ્ચિત્વા સમિઞ્જિતો. તસ્મા પુન યથાઠાને ઠપેત્વા સમિઞ્જેસિ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, ભિક્ખુના નામ એવરૂપેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. એવમેત્થાપિ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનમેવ ‘ગોચરસમ્પજઞ્ઞ’ન્તિ વેદિતબ્બં.

‘અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ સમિઞ્જેન્તો વા પસારેન્તો વા નત્થિ. વુત્તપ્પકારચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેન પન, સુત્તાકડ્ઢનવસેન દારુયન્તસ્સ હત્થપાદચલનં વિય, સમિઞ્જનપસારણં હોતી’તિ પરિજાનનં પનેત્થ ‘અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞ’ન્તિ વેદિતબ્બં.

સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણેતિ એત્થ સઙ્ઘાટિચીવરાનં નિવાસનપારુપનવસેન પત્તસ્સ ભિક્ખાપટિગ્ગહણાદિવસેન પરિભોગો ‘ધારણં’ નામ. તત્થ સઙ્ઘાટિચીવરધારણે તાવ નિવાસેત્વા પારુપિત્વા ચ પિણ્ડાય ચરતો ‘‘આમિસલાભો સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના નયેન ભગવતા વુત્તપ્પકારોયેવ ચ અત્થો ‘અત્થો’ નામ. તસ્સ વસેન ‘સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

ઉણ્હપકતિકસ્સ પન દુબ્બલસ્સ ચ ચીવરં સુખુમં સપ્પાયં, સીતાલુકસ્સ ઘનં દુપટ્ટં; વિપરીતં અસપ્પાયં. યસ્સ કસ્સચિ જિણ્ણં અસપ્પાયમેવ. અગ્ગળાદિદાનેન હિસ્સ તં પલિબોધકરં હોતિ. તથા પટ્ટુણ્ણદુકૂલાદિભેદં ચોરાનં લોભનીયચીવરં. તાદિસઞ્હિ અરઞ્ઞે એકકસ્સ નિવાસન્તરાયકરં જીવિતન્તરાયકરઞ્ચાપિ હોતિ. નિપ્પરિયાયેન પન યં નિમિત્તકમ્માદિમિચ્છાજીવવસેન ઉપ્પન્નં, યઞ્ચસ્સ સેવમાનસ્સ અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, તં અસપ્પાયં; વિપરીતં સપ્પાયં. તસ્સ વસેનેત્થ ‘સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં’ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેનેવ ચ ‘ગોચરસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ ચીવરં પારુપન્તો નત્થિ. વુત્તપ્પકારચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ પન ચીવરપારુપનં હોતિ. તત્થ ચીવરમ્પિ અચેતનં, કાયોપિ અચેતનો. ચીવરં ન જાનાતિ – ‘મયા કાયો પારુપિતો’તિ, કાયોપિ ન જાનાતિ – ‘અહં ચીવરેન પારુપિતો’તિ. ધાતુયોવ ધાતુસમૂહં પટિચ્છાદેન્તિ, પટપિલોતિકાય પોત્થકરૂપપટિચ્છાદને વિય. તસ્મા નેવ સુન્દરં ચીવરં લભિત્વા સોમનસ્સં કાતબ્બં, ન અસુન્દરં લભિત્વા દોમનસ્સં. નાગવમ્મિકચેતિયરુક્ખાદીસુ હિ કેચિ માલાગન્ધધૂપવત્થાદીહિ સક્કારં કરોન્તિ, કેચિ ગૂથમુત્તકદ્દમદણ્ડસત્થપ્પહારાદીહિ અસક્કારં. ન તેહિ નાગવમ્મિકરુક્ખાદયો સોમનસ્સં વા દોમનસ્સં વા કરોન્તિ. એવમેવ નેવ સુન્દરં ચીવરં લભિત્વા સોમનસ્સં કાતબ્બં, ન અસુન્દરં લભિત્વા દોમનસ્સન્તિ. એવં પવત્તપટિસઙ્ખાનવસેનેત્થ ‘અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

પત્તધારણેપિ પત્તં સહસાવ અગ્ગહેત્વા ‘ઇમં ગહેત્વા પિણ્ડાય ચરમાનો ભિક્ખં લભિસ્સામી’તિ એવં પત્તગ્ગહણપચ્ચયા પટિલભિતબ્બઅત્થવસેન ‘સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં. કિસદુબ્બલસરીરસ્સ પન ગરુપત્તો અસપ્પાયો; યસ્સ કસ્સચિ ચતુપઞ્ચગણ્ઠિકાહતો દુબ્બિસોધનીયો અસપ્પાયોવ. દુદ્ધોતપત્તો હિ ન વટ્ટતિ; તં ધોવન્તસ્સેવ ચસ્સ પલિબોધો હોતિ. મણિવણ્ણપત્તો પન લોભનીયોવ ચીવરે વુત્તનયેનેવ અસપ્પાયો. નિમિત્તકમ્માદિવસેન પન લદ્ધો, યઞ્ચસ્સ સેવમાનસ્સ અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, અયં એકન્તાસપ્પાયોવ વિપરીતો સપ્પાયો. તસ્સ વસેનેત્થ ‘સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં’ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેનેવ ‘ગોચરસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ પત્તં ગણ્હન્તો નત્થિ. વુત્તપ્પકારચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારવસેનેવ પન પત્તગ્ગહણં નામ હોતિ. તત્થ પત્તોપિ અચેતનો, હત્થાપિ અચેતના. પત્તો ન જાનાતિ – ‘અહં હત્થેહિ ગહિતો’તિ. હત્થાપિ ન જાનન્તિ – ‘પત્તો અમ્હેહિ ગહિતો’તિ. ધાતુયોવ ધાતુસમૂહં ગણ્હન્તિ, સણ્ડાસેન અગ્ગિવણ્ણપત્તગહણે વિયાતિ. એવં પવત્તપટિસઙ્ખાનવસેનેત્થ ‘અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

અપિચ યથા છિન્નહત્થપાદે વણમુખેહિ પગ્ઘરિતપુબ્બલોહિતકિમિકુલે નીલમક્ખિકસમ્પરિકિણ્ણે અનાથસાલાયં અનાથમનુસ્સે દિસ્વા દયાલુકા પુરિસા તેસં વણબન્ધપટ્ટચોળકાનિ ચેવ કપાલાદીહિ ચ ભેસજ્જાનિ ઉપનામેન્તિ. તત્થ ચોળકાનિપિ કેસઞ્ચિ સણ્હાનિ કેસઞ્ચિ થૂલાનિ પાપુણન્તિ. ભેસજ્જકપાલકાનિપિ કેસઞ્ચિ સુસણ્ઠાનાનિ કેસઞ્ચિ દુસ્સણ્ઠાનાનિ પાપુણન્તિ. ન તે તત્થ સુમના વા હોન્તિ દુમ્મના વા. વણપટિચ્છાદનમત્તેનેવ હિ ચોળકેન, ભેસજ્જપરિગ્ગહણમત્તેનેવ ચ કપાલકેન તેસં અત્થો. એવમેવ યો ભિક્ખુ વણચોળકં વિય ચીવરં, ભેસજ્જકપાલકં વિય ચ પત્તં, કપાલે ભેસજ્જમિવ ચ પત્તે લદ્ધભિક્ખં સલ્લક્ખેતિ – અયં સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞેન ઉત્તમસમ્પજાનકારીતિ વેદિતબ્બો.

અસિતાદીસુ અસિતેતિ પિણ્ડપાતાદિભોજને. પીતેતિ યાગુઆદિપાને. ખાયિતેતિ પિટ્ઠખજ્જકાદિખાદને. સાયિતેતિ મધુફાણિતાદિસાયને. તત્થ ‘‘નેવ દવાયા’’તિઆદિના નયેન વુત્તો અટ્ઠવિધોપિ અત્થો ‘અત્થો’ નામ. તસ્સ વસેન ‘સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

લૂખપણીતતિત્તમધુરાદીસુ પન યેન ભોજનેન યસ્સ અફાસુ હોતિ, તં તસ્સ અસપ્પાયં. યં પન નિમિત્તકમ્માદિવસેન પટિલદ્ધં, યઞ્ચસ્સ ભુઞ્જતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, તં એકન્તં અસપ્પાયમેવ; વિપરીતં સપ્પાયં. તસ્સ વસેનેત્થ ‘સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં’ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેનેવ ચ ‘ગોચરસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ ભુઞ્જકો નત્થિ. વુત્તપ્પકારચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ પન પત્તપટિગ્ગહણં નામ હોતિ. ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ હત્થસ્સ પત્તે ઓતારણં નામ હોતિ. ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ આલોપકરણં, આલોપઉદ્ધરણં, મુખવિવરણઞ્ચ હોતિ. ન કોચિ કુઞ્ચિકાય, ન યન્તકેન હનુકટ્ઠિં વિવરતિ. ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ આલોપસ્સ મુખે ઠપનં, ઉપરિદન્તાનં મુસલકિચ્ચસાધનં, હેટ્ઠાદન્તાનં ઉદુક્ખલકિચ્ચસાધનં, જિવ્હાય હત્થકિચ્ચસાધનઞ્ચ હોતિ. ઇતિ નં તત્થ અગ્ગજિવ્હાય તનુકખેળો મૂલજિવ્હાય બહલખેળો મક્ખેતિ. તં હેટ્ઠાદન્તઉદુક્ખલે જિવ્હાહત્થપરિવત્તિતં ખેળઉદકતેમિતં ઉપરિદન્તમુસલસઞ્ચુણ્ણિતં કોચિ કટચ્છુના વા દબ્બિયા વા અન્તો પવેસેન્તો નામ નત્થિ; વાયોધાતુયાવ પવિસતિ. પવિટ્ઠં પવિટ્ઠં કોચિ પલાલસન્થારં કત્વા ધારેન્તો નામ નત્થિ; વાયોધાતુવસેનેવ તિટ્ઠતિ. ઠિતં ઠિતં કોચિ ઉદ્ધનં કત્વા અગ્ગિં જાલેત્વા પચન્તો નામ નત્થિ; તેજોધાતુયાવ પચ્ચતિ. પક્કં પક્કં કોચિ દણ્ડકેન વા યટ્ઠિયા વા બહિ નીહારકો નામ નત્થિ; વાયોધાતુયેવ નીહરતિ. ઇતિ વાયોધાતુ અતિહરતિ ચ વીતિહરતિ ચ ધારેતિ ચ પરિવત્તેતિ ચ સઞ્ચુણ્ણેતિ ચ વિસોસેતિ ચ નીહરતિ ચ. પથવીધાતુ ધારેતિ ચ પરિવત્તેતિ ચ સઞ્ચુણ્ણેતિ ચ વિસોસેતિ ચ નીહરતિ ચ. આપોધાતુ સિનેહેતિ ચ અલ્લત્તઞ્ચ અનુપાલેતિ. તેજોધાતુ અન્તોપવિટ્ઠં પરિપાચેતિ. આકાસધાતુ અઞ્જસો હોતિ. વિઞ્ઞાણધાતુ તત્થ તત્થ સમ્માપયોગમન્વાય આભુજતીતિ. એવં પવત્તપટિસઙ્ખાનવસેનેત્થ ‘અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

અપિચ ગમનતો, પરિયેસનતો, પરિભોગતો, આસયતો, નિધાનતો, અપરિપક્કતો, પરિપક્કતો, ફલતો, નિસ્સન્દનતો, સમ્મક્ખનતોતિ એવં દસવિધપટિકૂલભાવપચ્ચવેક્ખણતોપેત્થ ‘અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં. વિત્થારકથા પનેત્થ વિસુદ્ધિમગ્ગે આહારપટિકૂલસઞ્ઞાનિદ્દેસતો ગહેતબ્બા.

ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મેતિ ઉચ્ચારસ્સ ચ પસ્સાવસ્સ ચ કરણે. તત્થ પક્કકાલે ઉચ્ચારપસ્સાવં અકરોન્તસ્સ સકલસરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ, અક્ખીનિ ભમન્તિ, ચિત્તં ન એકગ્ગં હોતિ, અઞ્ઞે ચ રોગા ઉપ્પજ્જન્તિ; કરોન્તસ્સ પન સબ્બં તં ન હોતીતિ અયમેત્થ અત્થો. તસ્સ વસેન ‘સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

અટ્ઠાને ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તસ્સ પન આપત્તિ હોતિ, અયસો વડ્ઢતિ, જીવિતન્તરાયો હોતિ; પતિરૂપે ઠાને કરોન્તસ્સ સબ્બં તં ન હોતીતિ ઇદમેત્થ સપ્પાયં. તસ્સ વસેન ‘સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં’ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનવસેનેવ ચ ‘ગોચરસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

અબ્ભન્તરે અત્તા નામ કોચિ ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મં કરોન્તો નત્થિ. ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ પન ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મં હોતિ. યથા પન પક્કે ગણ્ડે ગણ્ડભેદેન પુબ્બલોહિતં અકામતાય નિક્ખમતિ, યથા ચ અતિભરિતા ઉદકભાજના ઉદકં અકામતાય નિક્ખમતિ, એવં પક્કાસયમુત્તવત્થીસુ સન્નિચિતા ઉચ્ચારપસ્સાવા વાયુવેગસમુપ્પીળિતા અકામતાયપિ નિક્ખમન્તિ. સો પનાયં એવં નિક્ખમન્તો ઉચ્ચારપસ્સાવો નેવ તસ્સ ભિક્ખુનો અત્તનો હોતિ ન પરસ્સ; કેવલં પન સરીરનિસ્સન્દોવ હોતિ. યથા કિં? યથા ઉદકતુમ્ભતો પુરાણઉદકં છડ્ડેન્તસ્સ નેવ તં અત્તનો હોતિ ન પરેસં, કેવલં પટિજગ્ગનમત્તમેવ હોતિ, એવન્તિ. એવં પવત્તપટિસઙ્ખાનવસેનેત્થ ‘અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં’ વેદિતબ્બં.

ગતાદીસુ ગતેતિ ગમને. ઠિતેતિ ઠાને. નિસિન્નેતિ નિસજ્જાય. સુત્તેતિ સયને. તત્થ અભિક્કન્તાદીસુ વુત્તનયેનેવ સમ્પજાનકારિતા વેદિતબ્બા.

અયં પનેત્થ અપરોપિ નયો – એકો હિ ભિક્ખુ ગચ્છન્તો અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં વિતક્કેન્તો ગચ્છતિ. એકો કમ્મટ્ઠાનં અવિસ્સજ્જેત્વાવ ગચ્છતિ. તથા એકો ભિક્ખુ તિટ્ઠન્તો, નિસીદન્તો, સયન્તો અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં વિતક્કેન્તો સયતિ. એકો કમ્મટ્ઠાનં અવિસ્સજ્જેત્વાવ સયતિ.

એત્તકેન પન ન પાકટં હોતીતિ ચઙ્કમેન દીપયિંસુ. યો હિ ભિક્ખુ ચઙ્કમનં ઓતરિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં ઠિતો પરિગ્ગણ્હાતિ; ‘પાચીનચઙ્કમનકોટિયં પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા પચ્છિમચઙ્કમનકોટિં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, પચ્છિમચઙ્કમનકોટિયં પવત્તાપિ પાચીનચઙ્કમનકોટિં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, ચઙ્કમનવેમજ્ઝે પવત્તા ઉભો કોટિયો અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, ચઙ્કમને પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા ઠાનં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, ઠાને પવત્તા નિસજ્જં, નિસજ્જાય પવત્તા સયનં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા’તિ એવં પરિગ્ગણ્હન્તો પરિગ્ગણ્હન્તોયેવ ભવઙ્ગં ઓતારેતિ; ઉટ્ઠહન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ ઉટ્ઠાતિ – અયં ભિક્ખુ ગતાદીસુ સમ્પજાનકારી નામ હોતીતિ.

એવં પન સુત્તે કમ્મટ્ઠાનં અવિભૂતં હોતિ. કમ્મટ્ઠાનં અવિભૂતં ન કાતબ્બં. તસ્મા યો ભિક્ખુ યાવ સક્કોતિ તાવ ચઙ્કમિત્વા ઠત્વા નિસીદિત્વા સયમાનો એવં પરિગ્ગહેત્વા સયતિ – ‘કાયો અચેતનો, મઞ્ચો અચેતનો. કાયો ન જાનાતિ – અહં મઞ્ચે સયિતોતિ. મઞ્ચોપિ ન જાનાતિ – મયિ કાયો સયિતોતિ. અચેતનો કાયો અચેતને મઞ્ચે સયિતો’તિ. એવં પરિગ્ગણ્હન્તો પરિગ્ગણ્હન્તોયેવ ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતારેતિ, પબુજ્ઝમાનો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ પબુજ્ઝતિ. અયં સુત્તે સમ્પજાનકારી નામ હોતીતિ.

જાગરિતેતિ જાગરણે. તત્થ ‘કિરિયામયપવત્તસ્સ અપ્પવત્તિયા સતિ જાગરિતં નામ ન હોતિ; કિરિયામયપવત્તવળઞ્જે પવત્તન્તે જાગરિતં નામ હોતી’તિ પરિગ્ગણ્હન્તો ભિક્ખુ જાગરિતે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ. અપિચ રત્તિન્દિવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા પઞ્ચ કોટ્ઠાસે જગ્ગન્તોપિ જાગરિતે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ.

ભાસિતેતિ કથને. તત્થ ‘ઉપાદારૂપસ્સ સદ્દાયતનસ્સ અપ્પવત્તે સતિ ભાસિતં નામ ન હોતિ; તસ્મિં પવત્તન્તે હોતી’તિ પરિગ્ગાહકો ભિક્ખુ ભાસિતે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ. વિમુત્તાયતનસીસેન ધમ્મં દેસેન્તોપિ બાત્તિંસ તિરચ્છાનકથા પહાય દસકથાવત્થુનિસ્સિતં કથં કથેન્તોપિ ભાસિતે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ.

તુણ્હીભાવેતિ અકથને. તત્થ ‘ઉપાદારૂપસ્સ સદ્દાયતનસ્સ પવત્તિયં સતિ તુણ્હીભાવો નામ નત્થિ; અપ્પવત્તિયં હોતી’તિ પરિગ્ગાહકો ભિક્ખુ તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ. અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નોપિ દુતિયજ્ઝાનં સમાપન્નોપિ તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારીયેવ નામ હોતિ.

એત્થ ચ એકો ઇરિયાપથો દ્વીસુ ઠાનેસુ આગતો. સો હેટ્ઠા અભિક્કન્તે પટિક્કન્તેતિ એત્થ ભિક્ખાચારગામં ગચ્છતો ચ આગચ્છતો ચ અદ્ધાનગમનવસેન કથિતો. ગતે ઠિતે નિસિન્નેતિ એત્થ વિહારે ચુણ્ણિકપાદુદ્ધારઇરિયાપથવસેન કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

૫૨૪. તત્થ કતમા સતીતિઆદિ સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવ.

૫૨૬. સો વિવિત્તન્તિ ઇમિના કિં દસ્સેતિ? એતસ્સ ભિક્ખુનો ઉપાસનટ્ઠાનં યોગપથં સપ્પાયસેનાસનં દસ્સેતિ. યસ્સ હિ અબ્ભન્તરે એત્તકા ગુણા અત્થિ, તસ્સ અનુચ્છવિકો અરઞ્ઞવાસો. યસ્સ પનેતે નત્થિ, તસ્સ અનનુચ્છવિકો. એવરૂપસ્સ હિ અરઞ્ઞવાસો કાળમક્કટઅચ્છતરચ્છદીપિમિગાદીનં અટવીવાસસદિસો હોતિ. કસ્મા? ઇચ્છાય ઠત્વા પવિટ્ઠત્તા. તસ્સ હિ અરઞ્ઞવાસમૂલકો કોચિ અત્થો નત્થિ; અરઞ્ઞવાસઞ્ચેવ આરઞ્ઞકે ચ દૂસેતિ; સાસને અપ્પસાદં ઉપ્પાદેતિ. યસ્સ પન અબ્ભન્તરે એત્તકા ગુણા અત્થિ, તસ્સેવ સો અનુચ્છવિકો. સો હિ અરઞ્ઞવાસં નિસ્સાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં ગણ્હિત્વા પરિનિબ્બાતિ, સકલઅરઞ્ઞવાસં ઉપસોભેતિ, આરઞ્ઞિકાનં સીસં ધોવતિ, સકલસાસનં પસારેતિ. તસ્મા સત્થા એવરૂપસ્સ ભિક્ખુનો ઉપાસનટ્ઠાનં યોગપથં સપ્પાયસેનાસનં દસ્સેન્તો સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતીતિઆદિમાહ. તત્થ વિવિત્તન્તિ સુઞ્ઞં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસં. એતમેવ હિ અત્થં દસ્સેતું તઞ્ચ અનાકિણ્ણન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનાકિણ્ણન્તિ અસઙ્કિણ્ણં અસમ્બાધં. તત્થ યસ્સ સેનાસનસ્સ સામન્તા ગાવુતમ્પિ અડ્ઢયોજનમ્પિ પબ્બતગહનં વનગહનં નદીગહનં હોતિ, ન કોચિ અવેલાય ઉપસઙ્કમિતું સક્કોતિ – ઇદં સન્તિકેપિ અનાકિણ્ણં નામ. યં પન અડ્ઢયોજનિકં વા યોજનિકં વા હોતિ – ઇદં દૂરતાય એવ અનાકિણ્ણં નામ હોતિ.

૫૨૭. સેતિ ચેવ આસતિ ચ એત્થાતિ સેનાસનં. તસ્સ પભેદં દસ્સેતું મઞ્ચો પીઠન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મઞ્ચોતિ ચત્તારો મઞ્ચા – મસારકો, બુન્દિકાબદ્ધો, કુળીરપાદકો, આહચ્ચપાદકોતિ. તથા પીઠં. ભિસીતિ પઞ્ચ ભિસિયો – ઉણ્ણાભિસિ, ચોળભિસિ, વાકભિસિ, તિણભિસિ, પણ્ણભિસીતિ. બિમ્બોહનન્તિ સીસુપધાનં વુત્તં. તં વિત્થારતો વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં વટ્ટતિ, દીઘતો મઞ્ચવિત્થારપ્પમાણં. વિહારોતિ સમન્તા પરિહારપથં અન્તોયેવ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ દસ્સેત્વા કતસેનાસનં. અડ્ઢયોગોતિ સુપણ્ણવઙ્કગેહં. પાસાદોતિ દ્વે કણ્ણિકાનિ ગહેત્વા કતો દીઘપાસાદો. અટ્ટોતિ પટિરાજાદિપટિબાહનત્થં ઇટ્ઠકાહિ કતો બહલભિત્તિકો ચતુપઞ્ચભૂમિકો પતિસ્સયવિસેસો. માળોતિ ભોજનસાલસદિસો મણ્ડલમાળો; વિનયટ્ઠકથાયં પન એકકૂટસઙ્ગહિતો ચતુરસ્સપાસાદોતિ વુત્તં. લેણન્તિ પબ્બતં ખણિત્વા વા પબ્ભારસ્સ અપ્પહોનકટ્ઠાને કુટ્ટં ઉટ્ઠાપેત્વા વા કતસેનાસનં. ગુહાતિ ભૂમિદરિ વા યત્થ રત્તિન્દિવં દીપં લદ્ધું વટ્ટતિ, પબ્બતગુહા વા ભૂમિગુહા વા. રુક્ખમૂલન્તિ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા પરિક્ખિત્તં વા અપરિક્ખિત્તં વા. વેળુગુમ્બોતિ વેળુગચ્છો. યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તીતિ ઠપેત્વા વા એતાનિ મઞ્ચાદીનિ યત્થ ભિક્ખૂ સન્નિપતન્તિ, યં તેસં સન્નિપાતારહટ્ઠાનં, સબ્બમેતં સેનાસનં.

૫૨૮. ભજતીતિ ઉપેતિ. સમ્ભજતીતિ તત્થ અભિરતિવસેન અનુક્કણ્ઠિતો સુટ્ઠુ ઉપેતિ. સેવતીતિ નિવાસનવસેન સેવતિ નિસેવતીતિ અનુક્કણ્ઠમાનો સન્નિસિતો હુત્વા સેવતિ. સંસેવતીતિ સેનાસનવત્તં સમ્પાદેન્તો સમ્મા સેવતિ.

૫૨૯. ઇદાનિ યં તં વિવિત્તન્તિ વુત્તં, તસ્સ પભેદં દસ્સેતું અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અરઞ્ઞન્તિ વિનયપરિયાયેન તાવ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (પારા. ૧૨) આગતં. સુત્તન્તપરિયાયેન આરઞ્ઞિકં ભિક્ખું સન્ધાય ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકપચ્છિમ’’ન્તિ (પાચિ. ૫૭૩) આગતં. વિનયસુત્તન્તા પન ઉભોપિ પરિયાયદેસના નામ. અભિધમ્મો નિપ્પરિયાયદેસનાતિ અભિધમ્મપરિયાયેન અરઞ્ઞં દસ્સેતું નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલાતિ વુત્તં; ઇન્દખીલતો બહિ નિક્ખમિત્વાતિ અત્થો.

૫૩૦. રુક્ખમૂલાદીનં પકતિયા ચ સુવિઞ્ઞેય્યભાવતો રુક્ખમૂલંયેવ રુક્ખમૂલન્તિઆદિ વુત્તં. અપિચેત્થ રુક્ખમૂલન્તિ યંકિઞ્ચિ સીતચ્છાયં વિવિત્તં રુક્ખમૂલં. પબ્બતન્તિ સેલં. તત્થ હિ ઉદકસોણ્ડીસુ ઉદકકિચ્ચં કત્વા સીતાય રુક્ખચ્છાયાય નિસિન્નસ્સ નાનાદિસાસુ ખાયમાનાસુ સીતેન વાતેન બીજિયમાનસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. કન્દરન્તિ કં વુચ્ચતિ ઉદકં, તેન દરિતં ઉદકેન ભિન્નં પબ્બતપ્પદેસં; યં નિતુમ્બન્તિપિ નદીકુઞ્જન્તિપિ વદન્તિ. તત્થ હિ રજતપટ્ટસદિસા વાલિકા હોન્તિ, મત્થકે મણિવિતાનં વિય વનગહનં, મણિક્ખન્ધસદિસં ઉદકં સન્દતિ. એવરૂપં કન્દરં ઓરુય્હ પાનીયં પિવિત્વા ગત્તાનિ સીતં કત્વા વાલિકં ઉસ્સાપેત્વા પંસુકૂલચીવરં પઞ્ઞપેત્વા નિસિન્નસ્સ સમણધમ્મં કરોતો ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. ગિરિગુહન્તિ દ્વિન્નં પબ્બતાનં અન્તરં, એકસ્મિંયેવ વા ઉમઙ્ગસદિસં મહાવિવરં. સુસાનલક્ખણં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૪) વુત્તં.

૫૩૧. વનપત્થન્તિ ગામન્તં અતિક્કમિત્વા મનુસ્સાનં અનુપચારટ્ઠાનં, યત્થ ન કસન્તિ ન વપન્તિ. તેનેવસ્સ નિદ્દેસે ‘‘વનપત્થન્તિ દૂરાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા વા રુક્ખમૂલાદીસુ ઇદમેવેકં ભાજેત્વા દસ્સિતં, તસ્માસ્સ નિક્ખેપપટિપાટિયા નિદ્દેસં અકત્વા સબ્બપરિયન્તે નિદ્દેસો કતોતિ વેદિતબ્બો. અબ્ભોકાસન્તિ અચ્છન્નં. આકઙ્ખમાનો પનેત્થ ચીવરકુટિં કત્વા વસતિ. પલાલપુઞ્જન્તિ પલાલરાસિ. મહાપલાલપુઞ્જતો હિ પલાલં નિક્કડ્ઢિત્વા પબ્ભારલેણસદિસે આલયે કરોન્તિ, ગચ્છગુમ્બાદીનમ્પિ ઉપરિ પલાલં પક્ખિપિત્વા હેટ્ઠા નિસિન્ના સમણધમ્મં કરોન્તિ; તં સન્ધાયેતં વુત્તં. વનપત્થનિદ્દેસે સલોમહંસાનન્તિ યત્થ પવિટ્ઠસ્સ લોમહંસો ઉપ્પજ્જતિ; એવરૂપાનં ભીસનકસેનાસનાનં. પરિયન્તાનન્તિ દૂરભાવેન પરિયન્તે ઠિતાનં. ન મનુસ્સૂપચારાનન્તિ કસનવપનવસેન મનુસ્સેહિ ઉપચરિતબ્બં વનન્તં અતિક્કમિત્વા ઠિતાનં. દુરભિસમ્ભવાનન્તિ અલદ્ધવિવેકસ્સાદેહિ અભિભુય્ય વસિતું નસક્કુણેય્યાનં.

૫૩૨. અપ્પસદ્દાદિનિદ્દેસે અપ્પસદ્દન્તિ વચનસદ્દેન અપ્પસદ્દં.

૫૩૩. અપ્પનિગ્ઘોસન્તિ નગરનિગ્ઘોસસદ્દેન અપ્પનિગ્ઘોસં. યસ્મા પન ઉભયમ્પેતં સદ્દટ્ઠેન એકં, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ‘‘યદેવ તં અપ્પસદ્દં તદેવ તં અપ્પનિગ્ઘોસ’’ન્તિ વુત્તં. વિજનવાતન્તિ અનુસઞ્ચરણજનસ્સ સરીરવાતેન વિરહિતં. વિજનવાદન્તિપિ પાઠો; અન્તોજનવાદેન વિરહિતન્તિ અત્થો. યસ્મા પન યં અપ્પનિગ્ઘોસં, તદેવ જનસઞ્ચરણેન ચ જનવાદેન ચ વિરહિતં હોતિ, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ‘‘યદેવ તં અપ્પનિગ્ઘોસં તદેવ તં વિજનવાત’’ન્તિ વુત્તં. મનુસ્સરાહસેય્યકન્તિ મનુસ્સાનં રહસ્સકિરિયટ્ઠાનિયં. યસ્મા પન તં જનસઞ્ચરણરહિતં હોતિ, તેનસ્સ નિદ્દેસે ‘‘યદેવ તં વિજનવાતં તદેવ તં મનુસ્સરાહસેય્યક’’ન્તિ વુત્તં. પટિસલ્લાનસારુપ્પન્તિ વિવેકાનુરૂપં. યસ્મા પન તં નિયમેનેવ મનુસ્સરાહસેય્યકં હોતિ, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ‘‘યદેવ તં મનુસ્સરાહસેય્યકં તદેવ તં પટિસલ્લાનસારુપ્પ’’ન્તિ વુત્તં.

૫૩૪. અરઞ્ઞગતાદિનિદ્દેસે અરઞ્ઞં વુત્તમેવ. તથા રુક્ખમૂલં. અવસેસં પન સબ્બમ્પિ સેનાસનં સુઞ્ઞાગારેન સઙ્ગહિતં.

૫૩૫. પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજું ઠપેત્વા અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ચમ્મમંસન્હારૂનિ ન પણમન્તિ. અથસ્સ યા તેસં પણમનપચ્ચયા ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જેય્યું, તા નુપ્પજ્જન્તિ. તાસુ ન ઉપ્પજ્જમાનાસુ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ન પરિપતતિ, વુડ્ઢિં ફાતિં ઉપગચ્છતિ.