અટ્ઠસાલિની નામ

ધમ્મસઙ્ગણી-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

કરુણા વિય સત્તેસુ, પઞ્ઞા યસ્સ મહેસિનો;

ઞેય્યધમ્મેસુ સબ્બેસુ, પવત્તિત્થ યથારુચિ.

દયાય તાય સત્તેસુ, સમુસ્સાહિતમાનસો;

પાટિહીરાવસાનમ્હિ, વસન્તો તિદસાલયે.

પારિચ્છત્તકમૂલમ્હિ, પણ્ડુકમ્બલનામકે;

સિલાસને સન્નિસિન્નો, આદિચ્ચોવ યુગન્ધરે.

ચક્કવાળસહસ્સેહિ, દસહાગમ્મ સબ્બસો;

સન્નિસિન્નેન દેવાનં, ગણેન પરિવારિતો.

માતરં પમુખં કત્વા, તસ્સા પઞ્ઞાય તેજસા;

અભિધમ્મકથામગ્ગં, દેવાનં સમ્પવત્તયિ.

તસ્સ પાદે નમસ્સિત્વા, સમ્બુદ્ધસ્સ સિરીમતો;

સદ્ધમ્મઞ્ચસ્સ પૂજેત્વા, કત્વા સઙ્ઘસ્સ ચઞ્જલિં.

નિપચ્ચકારસ્સેતસ્સ, કતસ્સ રતનત્તયે;

આનુભાવેન સોસેત્વા, અન્તરાયે અસેસતો.

વિસુદ્ધાચારસીલેન, નિપુણામલબુદ્ધિના;

ભિક્ખુના બુદ્ધઘોસેન, સક્કચ્ચં અભિયાચિતો.

યં દેવદેવો દેવાનં, દેસેત્વા નયતો પુન;

થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ, સમાચિક્ખિ વિનાયકો.

અનોતત્તદહે કત્વા, ઉપટ્ઠાનં મહેસિનો;

યઞ્ચ સુત્વાન સો થેરો, આહરિત્વા મહીતલં.

ભિક્ખૂનં પયિરુદાહાસિ, ઇતિ ભિક્ખૂહિ ધારિતો;

સઙ્ગીતિકાલે સઙ્ગીતો, વેદેહમુનિના પુન.

તસ્સ ગમ્ભીરઞાણેહિ, ઓગાળ્હસ્સ અભિણ્હસો;

નાનાનયવિચિત્તસ્સ, અભિધમ્મસ્સ આદિતો.

યા મહાકસ્સપાદીહિ, વસીહિટ્ઠકથા પુરા;

સઙ્ગીતા અનુસઙ્ગીતા, પચ્છાપિ ચ ઇસીહિ યા.

આભતા પન થેરેન, મહિન્દેનેતમુત્તમં;

યા દીપં દીપવાસીનં, ભાસાય અભિસઙ્ખતા.

અપનેત્વા તતો ભાસં, તમ્બપણ્ણિનિવાસિનં;

આરોપયિત્વા નિદ્દોસં, ભાસં તન્તિનયાનુગં.

નિકાયન્તરલદ્ધીહિ, અસમ્મિસ્સં અનાકુલં;

મહાવિહારવાસીનં, દીપયન્તો વિનિચ્છયં.

અત્થં પકાસયિસ્સામિ, આગમટ્ઠકથાસુપિ;

ગહેતબ્બં ગહેત્વાન, તોસયન્તો વિચક્ખણે.

કમ્મટ્ઠાનાનિ સબ્બાનિ, ચરિયાભિઞ્ઞા વિપસ્સના;

વિસુદ્ધિમગ્ગે પનિદં, યસ્મા સબ્બં પકાસિતં.

તસ્મા તં અગ્ગહેત્વાન, સકલાયપિ તન્તિયા;

પદાનુક્કમતો એવ, કરિસ્સામત્થવણ્ણનં.

ઇતિ મે ભાસમાનસ્સ, અભિધમ્મકથં ઇમં;

અવિક્ખિત્તા નિસામેથ, દુલ્લભા હિ અયં કથાતિ.

નિદાનકથા

તત્થ કેનટ્ઠેન અભિધમ્મો? ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન. અતિરેકવિસેસત્થદીપકો હેત્થ ‘અભિ’-સદ્દો. ‘‘બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ નો પટિક્કમન્તિ’’ (મ. નિ. ૩.૩૮૪; સં. નિ. ૫.૧૯૫) ‘‘અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧-૨) વિય. તસ્મા યથા સમુસ્સિતેસુ બહૂસુ છત્તેસુ ચેવ ધજેસુ ચ યં અતિરેકપ્પમાણં વિસેસવણ્ણસણ્ઠાનઞ્ચ છત્તં, તં ‘અતિચ્છત્ત’ન્તિ વુચ્ચતિ, યો અતિરેકપ્પમાણો નાનાવિરાગવણ્ણવિસેસસમ્પન્નો ચ ધજો સો ‘અતિધજો’તિ વુચ્ચતિ, યથા ચ એકતો સન્નિપતિતેસુ બહૂસુ રાજકુમારેસુ ચેવ દેવેસુ ચ યો જાતિભોગયસઇસ્સરિયાદિસમ્પત્તીહિ અતિરેકતરો ચેવ વિસેસવન્તતરો ચ રાજકુમારો સો ‘અતિરાજકુમારો’તિ વુચ્ચતિ, યો આયુવણ્ણઇસ્સરિયયસસમ્પત્તિઆદીહિ અતિરેકતરો ચેવ વિસેસવન્તતરો ચ દેવો સો ‘અતિદેવો’તિ વુચ્ચતિ, તથારૂપો બ્રહ્માપિ ‘અતિબ્રહ્મા’તિ વુચ્ચતિ, એવમેવ અયમ્પિ ધમ્મો ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન ‘અભિધમ્મો’તિ વુચ્ચતિ.

સુત્તન્તઞ્હિ પત્વા પઞ્ચક્ખન્ધા એકદેસેનેવ વિભત્તા, ન નિપ્પદેસેન; અભિધમ્મં પત્વા પન સુત્તન્તભાજનીયઅભિધમ્મભાજનીયપઞ્હપુચ્છકનયાનં વસેન નિપ્પદેસતો વિભત્તા. તથા દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો, ચત્તારિ સચ્ચાનિ, બાવીસતિન્દ્રિયાનિ, દ્વાદસપદિકો પચ્ચયાકારો. કેવલઞ્હિ ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયં નત્થિ, પચ્ચયાકારે ચ પઞ્હપુચ્છકં નત્થિ. સુત્તન્તઞ્ચ પત્વા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના એકદેસેનેવ વિભત્તા, ન નિપ્પદેસેન; અભિધમ્મં પત્વા પન તિણ્ણમ્પિ નયાનં વસેન નિપ્પદેસતોવ વિભત્તા. તથા ચત્તારિ સમ્મપ્પધાનાનિ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, ચત્તારિ ઝાનાનિ, ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો, પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા. કેવલઞ્હેત્થ સિક્ખાપદવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયં નત્થિ. સુત્તન્તં પત્વા ચ ઞાણં એકદેસેનેવ વિભત્તં ન નિપ્પદેસેન; તથા કિલેસા. અભિધમ્મં પત્વા પન ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૭૫૧) નયેન માતિકં ઠપેત્વા નિપ્પદેસતોવ વિભત્તં. તથા એકકતો પટ્ઠાય અનેકેહિ નયેહિ કિલેસા. સુત્તન્તં પત્વા ચ ભૂમન્તરપરિચ્છેદો એકદેસેનેવ વિભત્તો, ન નિપ્પદેસેન; અભિધમ્મં પન પત્વા તિણ્ણમ્પિ નયાનં વસેન ભૂમન્તરપરિચ્છેદો નિપ્પદેસતોવ વિભત્તો. એવં ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેન અભિધમ્મોતિ વેદિતબ્બો.

પકરણપરિચ્છેદતો પનેસ ધમ્મસઙ્ગણીવિભઙ્ગધાતુકથાપુગ્ગલપઞ્ઞત્તિકથાવત્થુયમકપટ્ઠાનાનં સત્તન્નં પકરણાનં વસેન ઠિતો. અયમેત્થ આચરિયાનં સમાનકથા. વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘કથાવત્થુ કસ્મા ગહિતં? નનુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પરિનિબ્બાનતો અટ્ઠારસવસ્સાધિકાનિ દ્વે વસ્સસતાનિ અતિક્કમિત્વા મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરેનેતં ઠપિતં? તસ્મા સાવકભાસિતત્તા છડ્ડેથ ન’ન્તિ. ‘કિં પન છપ્પકરણાનિ અભિધમ્મો’તિ? ‘એવં ન વદામી’તિ. ‘અથ કિં વદેસી’તિ. ‘સત્તપ્પકરણાની’તિ. ‘કતરં ગહેત્વા સત્ત કરોસી’તિ? ‘મહાધમ્મહદયં નામ અત્થિ, એતેન સહ સત્તા’તિ. ‘મહાધમ્મહદયે અપુબ્બં નત્થિ, કતિપયાવ પઞ્હાવારા અવસેસા, કથાવત્થુનાવ સદ્ધિં સત્તા’તિ. ‘નો કથાવત્થુના, મહાધાતુકથા નામ અત્થિ, તાય સદ્ધિં સત્તા’તિ. ‘મહાધાતુકથાયં અપુબ્બં નત્થિ, અપ્પમત્તિકાવ તન્તિ અવસેસા. કથાવત્થુનાવ સદ્ધિં સત્તા’તિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધો હિ સત્તપ્પકરણાનિ દેસેન્તો કથાવત્થું પત્વા યા એસા પુગ્ગલવારે તાવ ચતૂસુ પઞ્હેસુ દ્વિન્નં પઞ્ચકાનં વસેન અટ્ઠમુખા વાદયુત્તિ તં આદિં કત્વા સબ્બકથામગ્ગેસુ અસમ્પુણ્ણભાણવારમત્તાય પાળિયા માતિકં ઠપેસિ. સા પનેસા ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ. આમન્તા. યો સચ્ચિકટ્ઠો પરમત્થો તતો સો પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ. નહેવં વત્તબ્બે. આજાનાહિ નિગ્ગહં…પે… પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ. આમન્તા. યો સચ્ચિકટ્ઠો પરમત્થો તતો સો પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ. નહેવં વત્તબ્બે. આજાનાહિ નિગ્ગહં…પે…. સબ્બત્થ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સબ્બત્થ પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ, સબ્બદા પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સબ્બદા પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ, સબ્બેસુ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સબ્બેસુ પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ (કથા. ૧૫-૧૬) એવં પઠમં વાદં નિસ્સાય પઠમં નિગ્ગહં, દુતિયં નિસ્સાય દુતિયં …પે… અટ્ઠમં નિસ્સાય અટ્ઠમં નિગ્ગહં દસ્સેન્તેન સત્થારા ઠપિતા. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ માતિકાઠપનં વેદિતબ્બં. તં પનેતં માતિકં ઠપેન્તો ઇમં દિસ્વા ઠપેસિ – મમ પરિનિબ્બાનતો અટ્ઠારસવસ્સાધિકાનં દ્વિન્નં વસ્સસતાનં મત્થકે મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરો નામ ભિક્ખુ ભિક્ખુસહસ્સમજ્ઝે નિસિન્નો સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનિ પરવાદે પઞ્ચાતિ સુત્તસહસ્સં સમોધાનેત્વા દીઘનિકાયપ્પમાણં કથાવત્થુપ્પકરણં ભાજેસ્સતીતિ.

મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરોપિ ઇદં પકરણં દેસેન્તો ન અત્તનો ઞાણેન દેસેસિ, સત્થારા પન દિન્નનયેન ઠપિતમાતિકાય દેસેસિ. ઇતિ સત્થારા દિન્નનયેન ઠપિતમાતિકાય દેસિતત્તા સકલમ્પેતં પકરણં બુદ્ધભાસિતમેવ નામ જાતં. યથા કિં? યથા મધુપિણ્ડિકસુત્તન્તાદીનિ. મધુપિણ્ડિકસુત્તન્તસ્મિઞ્હિ ભગવા ‘‘યતોનિદાનં ભિક્ખુ પુરિસં પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તિ, એત્થ ચે નત્થિ અભિનન્દિતબ્બં અભિવદિતબ્બં અજ્ઝોસિતબ્બં, એસેવન્તો રાગાનુસયાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૨) માતિકં ઠપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

ધમ્મપ્પટિગ્ગાહકા ભિક્ખૂ મહાકચ્ચાનત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા દસબલેન ઠપિતમાતિકાય અત્થં પુચ્છિંસુ. થેરો પુચ્છિતમત્તકેનેવ અકથેત્વા દસબલસ્સ અપચિતિદસ્સનત્થં ‘‘સેય્યથાપિ આવુસો પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૩) સારોપમં આહરિત્વા સારરુક્ખો વિય ભગવા સાખાપલાસસદિસા સાવકા, ‘‘સો હાવુસો ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો’’તિ સત્થારં થોમેત્વા પુનપ્પુનં થેરેહિ યાચિતો સત્થારા ઠપિતમાતિકાય અત્થં વિભજિત્વા ‘‘આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ સચે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દિયમાનં સમેતિ ગણ્હેય્યાથ, નો ચે મા ગણ્હિત્થા’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘યથા વો ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ.

તે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિંસુ. સત્થા દુક્કથિતં કચ્ચાનેનાતિ અવત્વા સુવણ્ણાલિઙ્ગં ઉસ્સાપેન્તો વિય ગીવં ઉન્નામેત્વા સુપુપ્ફિતસતપત્તસસ્સિરિકં મહામુખં પૂરેન્તો બ્રહ્મસ્સરં નિચ્છારેત્વા સાધુ સાધૂતિ થેરસ્સ સાધુકારં દત્વા ‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો, મહાપઞ્ઞો ભિક્ખવે મહાકચ્ચાનો, મં ચેપિ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ તં એવમેવં બ્યાકરેય્યં યથા તં મહાકચ્ચાનેન બ્યાકત’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૫) આહ.

એવં સત્થારા અનુમોદિતકાલતો પટ્ઠાય ચ પન સકલં સુત્તં બુદ્ધભાસિતં નામ જાતં. આનન્દત્થેરાદીહિ વિત્થારિતસુત્તેસુપિ એસેવ નયો. એવમેવ સમ્માસમ્બુદ્ધો સત્તપ્પકરણાનિ દેસેન્તો કથાવત્થું પત્વા વુત્તનયેન માતિકં ઠપેસિ. ઠપેન્તો ચ પન ઇમં અદ્દસ –

મમ પરિનિબ્બાનતો અટ્ઠારસવસ્સાધિકાનં દ્વિન્નં વસ્સસતાનં મત્થકે મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરો નામ ભિક્ખુ ભિક્ખુસહસ્સમજ્ઝે નિસિન્નો સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનિ પરવાદે પઞ્ચાતિ સુત્તસહસ્સં સમોધાનેત્વા દીઘનિકાયપ્પમાણં કથાવત્થુપ્પકરણં ભાજેસ્સતીતિ.

મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરોપિ ઇમં પકરણં દેસેન્તો ન અત્તનો ઞાણેન દેસેસિ, સત્થારા પન દિન્નનયેન ઠપિતમાતિકાય દેસેસિ. ઇતિ સત્થારા દિન્નનયેન ઠપિતમાતિકાય દેસિતત્તા સકલમ્પેતં પકરણં બુદ્ધભાસિતમેવ જાતં. એવં કથાવત્થુનાવ સદ્ધિં સત્ત પકરણાનિ અભિધમ્મો નામ.

તત્થ ધમ્મસઙ્ગણીપકરણે ચતસ્સો વિભત્તિયો – ચિત્તવિભત્તિ રૂપવિભત્તિ નિક્ખેપરાસિ અત્થુદ્ધારોતિ. તત્થ કામાવચરકુસલતો અટ્ઠ, અકુસલતો દ્વાદસ, કુસલવિપાકતો સોળસ, અકુસલવિપાકતો સત્ત, કિરિયતો એકાદસ; રૂપાવચરકુસલતો પઞ્ચ, વિપાકતો પઞ્ચ, કિરિયતો પઞ્ચ; અરૂપાવચરકુસલતો ચત્તારિ, વિપાકતો ચત્તારિ, કિરિયતો ચત્તારિ; લોકુત્તરકુસલતો ચત્તારિ, વિપાકતો ચત્તારીતિ એકૂનનવુતિ ચિત્તાનિ ચિત્તવિભત્તિ નામ. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડન્તિપિ એતસ્સેવ નામં. તં વાચનામગ્ગતો અતિરેકછભાણવારં, વિત્થારિયમાનં પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ.

તદનન્તરં એકવિધેન દુવિધેનાતિઆદિના નયેન માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેન વિભજિત્વા દસ્સિતા રૂપવિભત્તિ નામ. રૂપકણ્ડન્તિપિ એતસ્સેવ નામં. તં વાચનામગ્ગતો અતિરેકદ્વિભાણવારં. વિત્થારિયમાનં પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ.

તદનન્તરં મૂલતો ખન્ધતો દ્વારતો ભૂમિતો અત્થતો ધમ્મતો નામતો લિઙ્ગતોતિ એવં મૂલાદીહિ નિક્ખિપિત્વા દેસિતો નિક્ખેપરાસિ નામ. સો –

મૂલતો ખન્ધતો ચાપિ, દ્વારતો ચાપિ ભૂમિતો;

અત્થતો ધમ્મતો ચાપિ, નામતો ચાપિ લિઙ્ગતો;

નિક્ખિપિત્વા દેસિતત્તા, નિક્ખેપોતિ પવુચ્ચતિ.

નિક્ખેપકણ્ડન્તિપિ તસ્સેવ નામં. તં વાચનામગ્ગતો તિમત્તભાણવારં. વિત્થારિયમાનં પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ.

તદનન્તરં પન તેપિટકસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ અત્થુદ્ધારભૂતં યાવ સરણદુકા નિક્ખિત્તં અટ્ઠકથાકણ્ડં નામ. યતો મહાપકરણિયા ભિક્ખૂ મહાપકરણે ગણનચારં અસલ્લક્ખેન્તા ગણનચારં સમાનેન્તિ. તં વાચનામગ્ગતો દ્વિમત્તભાણવારં. વિત્થારિયમાનં પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ.

ઇતિ સકલમ્પિ ધમ્મસઙ્ગણીપકરણં વાચનામગ્ગતો અતિરેકતેરસમત્તભાણવારં. વિત્થારિયમાનં પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ. એવમેતં –

ચિત્તવિભત્તિ રૂપઞ્ચ, નિક્ખેપો અત્થજોતના;

ગમ્ભીરં નિપુણં ઠાનં, તમ્પિ બુદ્ધેન દેસિતં.

તદનન્તરં વિભઙ્ગપ્પકરણં નામ. તં ખન્ધવિભઙ્ગો આયતનવિભઙ્ગો ધાતુવિભઙ્ગો સચ્ચવિભઙ્ગો ઇદ્રિયવિભઙ્ગો પચ્ચયાકારવિભઙ્ગો સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગો સમ્મપ્પધાનવિભઙ્ગો ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગો બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગો મગ્ગઙ્ગવિભઙ્ગો ઝાનવિભઙ્ગો અપ્પમઞ્ઞાવિભઙ્ગો સિક્ખાપદવિભઙ્ગો પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગો ઞાણવિભઙ્ગો ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગો ધમ્મહદયવિભઙ્ગોતિ અટ્ઠારસવિધેન વિભત્તં.

તત્થ ખન્ધવિભઙ્ગો સુત્તન્તભાજનીયઅભિધમ્મભાજનીયપઞ્હપુચ્છકાનં વસેન તિધા વિભત્તો. સો વાચનામગ્ગતો પઞ્ચમત્તભાણવારો, વિત્થારિયમાનો પન અનન્તો અપરિમાણો હોતિ. તતો પરં આયતનવિભઙ્ગાદયોપિ એતેહેવ તીહિ નયેહિ વિભત્તા. તેસુ આયતનવિભઙ્ગો વાચનામગ્ગતો અતિરેકભાણવારો, ધાતુવિભઙ્ગો દ્વિમત્તભાણવારો. તથા સચ્ચવિભઙ્ગો. ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયં નત્થિ; વાચનામગ્ગતો પનેસ અતિરેકભાણવારમત્તો. પચ્ચયાકારવિભઙ્ગો છમત્તભાણવારો, પઞ્હપુચ્છકં પનેત્થ નત્થિ. સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગો અતિરેકભાણવારમત્તો; તથા સમ્મપ્પધાન ઇદ્ધિપાદબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગવિભઙ્ગા. ઝાનવિભઙ્ગો દ્વિભાણવારમત્તો, અપ્પમઞ્ઞાવિભઙ્ગો અતિરેકભાણવારમત્તો. સિક્ખાપદવિભઙ્ગેપિ સુત્તન્તભાજનીયં નત્થિ; વાચનામગ્ગતો પનેસ અતિરેકભાણવારમત્તો; તથા પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગો. ઞાણવિભઙ્ગો દસવિધેન વિભત્તો; વાચનામગ્ગતો પનેસ તિમત્તભાણવારો. ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગોપિ દસવિધેન વિભત્તો; વાચનામગ્ગતો પનેસ તિમત્તભાણવારો. ધમ્મહદયવિભઙ્ગો તિવિધેન વિભત્તો; વાચનામગ્ગતો પનેસ અતિરેકદ્વિભાણવારમત્તો. સબ્બેપિ વિત્થારિયમાના અનન્તા અપરિમાણા હોન્તિ. એવમેતં વિભઙ્ગપ્પકરણં વાચનામગ્ગતો પઞ્ચતિંસમત્તભાણવારં; વિત્થારતો પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ.

તદનન્તરં ધાતુકથાપકરણં નામ. તં સઙ્ગહો અસઙ્ગહો, સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં, અસઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતં, સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતં, અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતં; સમ્પયોગો વિપ્પયોગો, સમ્પયુત્તેન વિપ્પયુત્તં, વિપ્પયુત્તેન સમ્પયુત્તં, સમ્પયુત્તેન સમ્પયુત્તં, વિપ્પયુત્તેન વિપ્પયુત્તં; સઙ્ગહિતેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્તં; સમ્પયુત્તેન સઙ્ગહિતં અસઙ્ગહિતં, અસઙ્ગહિતેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્તં, વિપ્પયુત્તેન સઙ્ગહિતં અસઙ્ગહિતન્તિ ચુદ્દસવિધેન વિભત્તં. તં વાચનામગ્ગતો અતિરેકછભાણવારમત્તં, વિત્થારિયમાનં પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ.

તદનન્તરં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ નામ. સા ‘‘ખન્ધપઞ્ઞત્તિ આયતનપઞ્ઞત્તિ ધાતુપઞ્ઞત્તિ સચ્ચપઞ્ઞત્તિ ઇન્દ્રિયપઞ્ઞત્તિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ છબ્બિધેન વિભત્તા. સા વાચનામગ્ગતો અતિરેકપઞ્ચભાણવારા; વિત્થારિયમાના પન અનન્તા અપરિમાણાવ હોતિ.

તદનન્તરં કથાવત્થુપ્પકરણં નામ. તં સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનિ પરવાદે પઞ્ચાતિ સુત્તસહસ્સં સમોધાનેત્વા વિભત્તં. તં વાચનામગ્ગતો ઇદાનિ પોત્થકે લિખિતં અગ્ગહેત્વા સઙ્ગીતિઆરોપિતનયેન દીઘનિકાયપ્પમાણં, વિત્થારિયમાનં પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ.

તદનન્તરં યમકં નામ. તં મૂલયમકં ખન્ધયમકં આયતનયમકં ધાતુયમકં સચ્ચયમકં સઙ્ખારયમકં અનુસયયમકં ચિત્તયમકં ધમ્મયમકં ઇન્દ્રિયયમકન્તિ દસવિધેન વિભત્તં. તં વાચનામગ્ગતો વીસભાણવારસતં, વિત્થારતો પન અનન્તમપરિમાણં હોતિ.

તદનન્તરં મહાપકરણં નામ. પટ્ઠાનન્તિપિ તસ્સેવ નામં. તં હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયો અનન્તરપચ્ચયો સમનન્તરપચ્ચયો સહજાતપચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો નિસ્સયપચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો પુરેજાતપચ્ચયો પચ્છાજાતપચ્ચયો આસેવનપચ્ચયો કમ્મપચ્ચયો વિપાકપચ્ચયો આહારપચ્ચયો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો ઝાનપચ્ચયો મગ્ગપચ્ચયો સમ્પયુત્તપચ્ચયો વિપ્પયુત્તપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયો નત્થિપચ્ચયો વિગતપચ્ચયો અવિગતપચ્ચયોતિ. પચ્ચયવસેન તાવ ચતુવીસતિવિધેન વિભત્તં.

ઇમસ્મિં પન ઠાને પટ્ઠાનં સમાનેતબ્બં. કુસલત્તિકાદયો હિ દ્વાવીસતિ તિકા, નામ હેતૂ ધમ્મા નહેતૂ ધમ્મા…પે… સરણા ધમ્મા અરણા ધમ્માતિ ઇમે સતં દુકા. અપરેપિ વિજ્જાભાગિનો ધમ્મા અવિજ્જાભાગિનો ધમ્મા…પે… ખયે ઞાણં, અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ દ્વાચત્તાલીસ સુત્તન્તિકદુકા નામ. તેસુ દ્વાવીસતિ તિકા સતં દુકાતિ અયં આહચ્ચભાસિતા જિનવચનભૂતા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન દેસિતા સત્તન્નં પકરણાનં માતિકા નામ.

અથાપરે દ્વાચત્તાલીસ સુત્તન્તિકદુકા કુતોપભવા કેન ઠપિતા કેન દેસિતાતિ? ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરપ્પભવા, તેન ઠપિતા, તેન દેસિતાતિ. ઇમે ઠપેન્તો પન થેરો ન સામુક્કંસિકેન અત્તનો ઞાણેન ઠપેસિ. એકુત્તરિયં પન એકનિપાતદુકનિપાતસઙ્ગીતિ દસુત્તરસુત્તન્તેહિ સમોધાનેત્વા આભિધમ્મિકત્થેરાનં સુત્તન્તં પત્વા અકિલમત્થં ઠપિતા. તે પનેતે એકસ્મિં નિક્ખેપકણ્ડેયેવ મત્થકં પાપેત્વા વિભત્તા. સેસટ્ઠાનેસુ યાવ સરણદુકા અભિધમ્મો વિભત્તો.

સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ અનુલોમપટ્ઠાને દ્વાવીસતિ તિકે નિસ્સાય તિકપટ્ઠાનં નામ નિદ્દિટ્ઠં. સતં દુકે નિસ્સાય દુકપટ્ઠાનં નામ નિદ્દિટ્ઠં. તતો પરં દ્વાવીસતિ તિકે ગહેત્વા દુકસતે પક્ખિપિત્વા દુકતિકપટ્ઠાનં નામ દસ્સિતં. તતો પરં દુકસતં ગહેત્વા દ્વાવીસતિયા તિકેસુ પક્ખિપિત્વા તિકદુકપટ્ઠાનં નામ દસ્સિતં. તિકે પન તિકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા તિકતિકપટ્ઠાનં નામ દસ્સિતં. દુકે ચ દુકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા દુકદુકપટ્ઠાનં નામ દસ્સિતં. એવં –

તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકતિકઞ્ચેવ તિકદુકઞ્ચ;

તિકતિકઞ્ચેવ દુકદુકઞ્ચ,

છ અનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરાતિ. (પટ્ઠા. ૧.૧.૩૯);

પચ્ચનીયપટ્ઠાનેપિ દ્વાવીસતિતિકે નિસ્સાય તિકપટ્ઠાનં નામ. દુકસતં નિસ્સાય દુકપટ્ઠાનં નામ. દ્વાવીસતિતિકે દુકસતે પક્ખિપિત્વા દુકતિકપટ્ઠાનં નામ. દુકસતં દ્વાવીસતિયા તિકેસુ પક્ખિપિત્વા તિકદુકપટ્ઠાનં નામ. તિકે તિકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા તિકતિકપટ્ઠાનં નામ. દુકે દુકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા દુકદુકપટ્ઠાનં નામાતિ પચ્ચનીયેપિ છહિ નયેહિ પટ્ઠાનં નિદ્દિટ્ઠં. તેન વુત્તં –

તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકતિકઞ્ચેવ તિકદુકઞ્ચ;

તિકતિકઞ્ચેવ દુકદુકઞ્ચ,

છ પચ્ચનીયમ્હિ નયા સુગમ્ભીરાતિ. (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૪);

તતો પરં અનુલોમપચ્ચનીયેપિ એતેનેવ ઉપાયેન છ નયા દસ્સિતા. તેનાહ –

તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકતિકઞ્ચેવ તિકદુકઞ્ચ;

તિકતિકઞ્ચેવ દુકદુકઞ્ચ,

છ અનુલોમપચ્ચનીયમ્હિ નયા સુગમ્ભીરાતિ. (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૮);

તદનન્તરં પચ્ચનીયાનુલોમેપિ એતેહેવ છહિ નયેહિ નિદ્દિટ્ઠં. તેનાહ –

તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકતિકઞ્ચેવ તિકદુકઞ્ચ;

તિકતિકઞ્ચેવ દુકદુકઞ્ચ,

છ પચ્ચનીયાનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરાતિ. (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૨);

એવં અનુલોમે છ પટ્ઠાનાનિ, પટિલોમે છ, અનુલોમપચ્ચનીયે છ, પચ્ચનીયાનુલોમે છ પટ્ઠાનાનીતિ ઇદં ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનસમોધાનં પટ્ઠાનં મહાપકરણં નામ.

ઇદાનિ ઇમસ્સ અભિધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવવિજાનનત્થં ચત્તારો સાગરા વેદિતબ્બા – સંસારસાગરો, જલસાગરો, નયસાગરો, ઞાણસાગરોતિ. તત્થ સંસારસાગરો નામ –

ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતીતિ.

એવં વુત્તં સંસારવટ્ટં. સ્વાયં યસ્મા ઇમેસં સત્તાનં ઉપ્પત્તિયા પુરિમા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ એત્તકાનઞ્હિ વસ્સસતાનં વા વસ્સસહસ્સાનં વા વસ્સસતસહસ્સાનં વા, કપ્પસતાનં વા કપ્પસહસ્સાનં વા કપ્પસતસહસ્સાનં વા મત્થકે સત્તા ઉપ્પન્ના, તતો પુબ્બે નાહેસુન્તિ વા, અસુકસ્સ નામ રઞ્ઞો કાલે ઉપ્પન્ના, અસુકસ્સ બુદ્ધસ્સ કાલે ઉપ્પન્ના તતો પુબ્બે નાહેસુન્તિ વા, અયં પરિચ્છેદો નત્થિ; ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસિ અથ પચ્છા સમભવી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧) ઇમિના પન નયેન સંસારસાગરો અનમતગ્ગોવ.

મહાસમુદ્દો પન જલસાગરો નામાતિ વેદિતબ્બો. સો ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરો. તત્થ ઉદકસ્સ આળ્હકસતેહિ વા આળ્હકસહસ્સેહિ વા આળ્હકસતસહસ્સેહિ વા પમાણં નામ નત્થિ. અથ ખો અસઙ્ખ્યેય્યો અપ્પમેય્યો મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. અયં જલસાગરો નામ.

કતમો નયસાગરો? તેપિટકં બુદ્ધવચનં. દ્વેપિ હિ તન્તિયો પચ્ચવેક્ખન્તાનં સદ્ધાસમ્પન્નાનં પસાદબહુલાનં ઞાણુત્તરાનં કુલપુત્તાનં અનન્તં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. કતમા દ્વે? વિનયઞ્ચ અભિધમ્મઞ્ચ. વિનયધરભિક્ખૂનઞ્હિ વિનયતન્તિં પચ્ચવેક્ખન્તાનં દોસાનુરૂપં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં નામ – ઇમસ્મિં દોસે ઇમસ્મિં વીતિક્કમે ઇદં નામ હોતીતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં – અઞ્ઞેસં અવિસયો, બુદ્ધાનમેવ વિસયોતિ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપેય્યાલં પચ્ચવેક્ખન્તાનં નીલપેય્યાલં પચ્ચવેક્ખન્તાનં સઞ્ચરિત્તપેય્યાલં પચ્ચવેક્ખન્તાનં અનન્તં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. આભિધમ્મિકભિક્ખૂનમ્પિ ખન્ધન્તરં આયતનન્તરં ધાત્વન્તરં ઇન્દ્રિયન્તરં બલબોજ્ઝઙ્ગકમ્મવિપાકન્તરં રૂપારૂપપરિચ્છેદં સણ્હસુખુમધમ્મં ગગનતલે તારકરૂપાનિ ગણ્હન્તો વિય રૂપારૂપધમ્મે પબ્બં પબ્બં કોટ્ઠાસં કોટ્ઠાસં કત્વા વિભજન્તો દસ્સેસિ વત નો સત્થાતિ અભિધમ્મતન્તિં પચ્ચવેક્ખન્તાનં અનન્તં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ.

એવં ઉપ્પત્તિયા પનસ્સ ઇદં વત્થુપિ વેદિતબ્બં – મહાગતિગમિયતિસ્સદત્તત્થેરો કિર નામ મહાબોધિં વન્દિસ્સામીતિ પરતીરં ગચ્છન્તો નાવાય ઉપરિતલે નિસિન્નો મહાસમુદ્દં ઓલોકેસિ. અથસ્સ તસ્મિં સમયે નેવ પરતીરં પઞ્ઞાયિત્થ, ન ઓરિમતીરં, ઊમિવેગપ્પભેદસમુગ્ગતજલચુણ્ણપરિકિણ્ણો પન પસારિતરજતપટ્ટસુમનપુપ્ફસન્થરસદિસો મહાસમુદ્દોવ પઞ્ઞાયિત્થ. સો કિં નુ ખો મહાસમુદ્દસ્સ ઊમિવેગો બલવા ઉદાહુ ચતુવીસતિપ્પભેદે સમન્તપટ્ઠાને નયમુખં બલવન્તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સ મહાસમુદ્દે પરિચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ – અયઞ્હિ હેટ્ઠા મહાપથવિયા પરિચ્છિન્નો, ઉપરિ આકાસેન, એકતો ચક્કવાળપબ્બતેન, એકતો વેલન્તેન પરિચ્છિન્નો; સમન્તપટ્ઠાનસ્સ પન પરિચ્છેદો ન પઞ્ઞાયતીતિ સણ્હસુખુમધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ બલવપીતિ ઉપ્પન્ના. સો પીતિં વિક્ખમ્ભેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા યથાનિસિન્નોવ સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાય ઉદાનં ઉદાનેસિ –

અત્થેવ ગમ્ભીરગતં સુદુબ્બુધં,

સયં અભિઞ્ઞાય સહેતુસમ્ભવં;

યથાનુપુબ્બં નિખિલેન દેસિતં,

મહેસિના રૂપગતંવ પસ્સતીતિ.

અયં નયસાગરો નામ.

કતમો ઞાણસાગરો? સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઞાણસાગરો નામ. અયં સંસારસાગરો નામ, અયં જલસાગરો નામ, અયં નયસાગરો નામાતિ હિ અઞ્ઞેન ન સક્કા જાનિતું, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનેવ સક્કા જાનિતુન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઞાણસાગરો નામ. ઇમેસુ ચતૂસુ સાગરેસુ ઇમસ્મિં ઠાને નયસાગરો અધિપ્પેતો. ઇમઞ્હિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાવ પટિવિજ્ઝન્તિ.

અયમ્પિ ભગવા બોધિમૂલે નિસિન્નો ‘ઇમં પટિવિજ્ઝિત્વા ઇમં વત મે ધમ્મં એસન્તસ્સ ગવેસન્તસ્સ કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ વીતિવત્તાનિ, અથ મે ઇમસ્મિં પલ્લઙ્કે નિસિન્નેન દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં ખેપેત્વા અયં ધમ્મો પટિવિદ્ધો’તિ પટિવિદ્ધધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તો સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસીદિ. તતો તમ્હા પલ્લઙ્કા વુટ્ઠાય ‘ઇમસ્મિં વત મે પલ્લઙ્કે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિદ્ધ’ન્તિ અનિમિસેહિ ચક્ખૂહિ સત્તાહં પલ્લઙ્કં ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. તતો દેવતાનં ‘અજ્જાપિ નૂન સિદ્ધત્થસ્સ કત્તબ્બકિચ્ચં અત્થિ, પલ્લઙ્કસ્મિઞ્હિ આલયં ન વિજહતી’તિ પરિવિતક્કો ઉદપાદિ.

સત્થા દેવતાનં વિતક્કં ઞત્વા તાવદેવ તાસં વિતક્કવૂપસમનત્થં વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા યમકપાટિહારિયં દસ્સેસિ. મહાબોધિપલ્લઙ્કસ્મિઞ્હિ કતપાટિહારિયઞ્ચ, ઞાતિસમાગમે કતપાટિહારિયઞ્ચ, પાટિયપુત્તસમાગમે કતપાટિહારિયઞ્ચ, સબ્બં કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલે કતયમકપાટિહારિયસદિસમેવ અહોસિ. એવં યમકપાટિહારિયં કત્વા પલ્લઙ્કસ્સ ઠિતટ્ઠાનસ્સ ચ અન્તરે આકાસતો ઓરુય્હ સત્તાહં ચઙ્કમિ. ઇમેસુ ચ એકવીસતિયા દિવસેસુ એકદિવસેપિ સત્થુ સરીરતો રસ્મિયો ન નિક્ખન્તા.

ચતુત્થે પન સત્તાહે પચ્છિમુત્તરાય દિસાય રતનઘરે નિસીદિ – રતનઘરં નામ નેવ સત્તરતનમયં ગેહં. સત્તન્નં પન પકરણાનં સમ્મસિતટ્ઠાનં રતનઘરન્તિ વેદિતબ્બં – તત્થ ધમ્મસઙ્ગણિં સમ્મસન્તસ્સાપિ સરીરતો રસ્મિયો ન નિક્ખન્તા. વિભઙ્ગપ્પકરણં ધાતુકથં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિં કથાવત્થુપ્પકરણં યમકપ્પકરણં સમ્મસન્તસ્સાપિ સરીરતો રસ્મિયો ન નિક્ખન્તા. યદા પન મહાપકરણં ઓરુય્હ ‘‘હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો…પે… અવિગતપચ્ચયો’’તિ સમ્મસનં આરભિ, અથસ્સ ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનં સમ્મસન્તસ્સ એકન્તતો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં મહાપકરણેયેવ ઓકાસં લભિ. યથા હિ તિમિરપિઙ્ગલમહામચ્છો ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરે મહાસમુદ્દેયેવ ઓકાસં લભતિ, એવમેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં એકન્તતો મહાપકરણેયેવ ઓકાસં લભિ.

સત્થુ એવં લદ્ધોકાસેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન યથાસુખં સણ્હસુખુમધમ્મં સમ્મસન્તસ્સ સરીરતો નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરવસેન છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ. કેસમસ્સૂહિ ચેવ અક્ખીનઞ્ચ નીલટ્ઠાનેહિ નીલરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ, યાસં વસેન ગગનતલં અઞ્જનચુણ્ણસમોકિણ્ણં વિય ઉમાપુપ્ફનીલુપ્પલદલસઞ્છન્નં વિય વીતિપતન્તમણિતાલવણ્ટં વિય સમ્પસારિતમેચકપટં વિય ચ અહોસિ.

છવિતો ચેવ અક્ખીનઞ્ચ પીતટ્ઠાનેહિ પીતરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ; યાસં વસેન દિસાભાગા સુવણ્ણરસધારાભિસિઞ્ચમાના વિય સુવણ્ણપટપસારિતા વિય કુઙ્કુમચુણ્ણકણિકારપુપ્ફસમ્પરિકિણ્ણા વિય ચ વિરોચિંસુ.

મંસલોહિતેહિ ચેવ અક્ખીનઞ્ચ રત્તટ્ઠાનેહિ લોહિતરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ યાસં વસેન દિસાભાગા ચીનપિટ્ઠચુણ્ણરઞ્જિતા વિય સુપક્કલાખારસસિઞ્ચમાના વિય રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તા વિય જયસુમનપારિભદ્દકબન્ધુજીવકકુસુમસમ્પરિકિણ્ણા વિય ચ વિરોચિંસુ.

અટ્ઠીહિ ચેવ દન્તેહિ ચ અક્ખીનઞ્ચ સેતટ્ઠાનેહિ ઓદાતરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ; યાસં વસેન દિસાભાગા રજતઘટેહિ આસિઞ્ચમાનખીરધારાસમ્પરિકિણ્ણા વિય સમ્પસારિતરજતપટ્ટવિતાના વિય, વીતિપતન્તરજતતાલવણ્ટા વિય, કુન્દકુમુદસિન્દુવારસુમનમલ્લિકાદિકુસુમસઞ્છન્ના વિય ચ વિરોચિંસુ.

મઞ્જિટ્ઠપભસ્સરા પન તમ્હા તમ્હા સરીરપ્પદેસા નિક્ખમિંસુ. ઇતિ તા છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમિત્વા ઘનમહાપથવિં ગણ્હિંસુ.

ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલા મહાપથવી નિદ્ધન્તસુવણ્ણપિણ્ડિ વિય અહોસિ. અથ મહાપથવિં ભિન્દિત્વા હેટ્ઠા ઉદકં ગણ્હિંસુ. પથવિસન્ધારકં અટ્ઠનહુતાધિકચતુયોજનસતસહસ્સબહલં ઉદકં સુવણ્ણકલસેહિ આસિઞ્ચમાનવિલીનસુવણ્ણં વિય અહોસિ. ઉદકં વિનિવિજ્ઝિત્વા વાતં અગ્ગહેસું. છનહુતાધિકનવયોજનસતસહસ્સબહલો વાતો સમુસ્સિતસુવણ્ણક્ખન્ધો વિય અહોસિ. વાતં વિનિવિજ્ઝિત્વા હેટ્ઠા અજટાકાસં પક્ખન્દિંસુ.

ઉપરિભાગેન ઉગ્ગન્ત્વાપિ ચાતુમહારાજિકે ગણ્હિંસુ. તે વિનિવિજ્ઝિત્વા તાવતિંસે તતો યામે તતો તુસિતે તતો નિમ્માનરતી તતો પરનિમ્મિતવસવત્તી તતો નવ બ્રહ્મલોકે તતો વેહપ્ફલે તતો પઞ્ચ સુદ્ધાવાસે વિનિવિજ્ઝિત્વા ચત્તારો આરુપ્પે ગણ્હિંસુ. ચત્તારો ચ આરુપ્પે વિનિવિજ્ઝિત્વા અજટાકાસં પક્ખન્દિંસુ.

તિરિયભાગેહિ અનન્તા લોકધાતુયો પક્ખન્દિંસુ. એત્તકેસુ ઠાનેસુ ચન્દમ્હિ ચન્દપ્પભા નત્થિ, સૂરિયે સૂરિયપ્પભા નત્થિ, તારકરૂપેસુ તારકરૂપપ્પભા નત્થિ, દેવતાનં ઉય્યાનવિમાનકપ્પરુક્ખેસુ ચેવ સરીરેસુ ચ આભરણેસુ ચાતિ સબ્બત્થ પભા નત્થિ. તિસહસ્સિમહાસહસ્સિલોકધાતુયા આલોકફરણસમત્થો મહાબ્રહ્માપિ સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકો વિય અહોસિ. ચન્દસૂરિયતારકરૂપદેવતુય્યાનવિમાનકપ્પરુક્ખાનં પરિચ્છેદમત્તકમેવ પઞ્ઞાયિત્થ. એત્તકં ઠાનં બુદ્ધરસ્મીહિયેવ અજ્ઝોત્થટં અહોસિ. અયઞ્ચ નેવ બુદ્ધાનં અધિટ્ઠાનિદ્ધિ, ન ભાવનામયિદ્ધિ. સણ્હસુખુમધમ્મં પન સમ્મસતો લોકનાથસ્સ લોહિતં પસીદિ, વત્થુરૂપં પસીદિ, છવિવણ્ણો પસીદિ. ચિત્તસમુટ્ઠાના વણ્ણધાતુ સમન્તા અસીતિહત્થમત્તે પદેસે નિચ્ચલાવ અટ્ઠાસિ. ઇમિના નીહારેન સત્તાહં સમ્મસિ.

સત્ત રત્તિન્દિવાનિ સમ્મસિતધમ્મો કિત્તકો અહોસીતિ? અનન્તો અપરિમાણો અહોસિ. અયં તાવ મનસાદેસના નામ. સત્થા પન એવં સત્તાહં મનસા ચિન્તિતધમ્મં વચીભેદં કત્વા દેસેન્તો વસ્સસતેનપિ વસ્સસહસ્સેનપિ વસ્સસતસહસ્સેનપિ મત્થકં પાપેત્વા દેસેતું ન સક્કોતીતિ ન વત્તબ્બં. અપરભાગેપિ હિ તથાગતો તાવતિંસભવને પારિચ્છત્તકમૂલે પણ્ડુકમ્બલસિલાયં દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં મજ્ઝે નિસિન્નો માતરં કાયસક્ખિં કત્વા કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા, અબ્યાકતા ધમ્માતિ ધમ્મં દેસેન્તો સતભાગેન સહસ્સભાગેન સતસહસ્સભાગેન ધમ્મન્તરા ધમ્મન્તરં સઙ્કમિત્વા સઙ્કમિત્વાવ દેસેસિ. તયો માસે નિરન્તરં પવત્તિતદેસના વેગેન પવત્તા આકાસગઙ્ગા વિય અધોમુખઠપિતઉદકઘટા નિક્ખન્તઉદકધારા વિય ચ હુત્વા અનન્તા અપરિમાણા અહોસિ.

બુદ્ધાનઞ્હિ ભત્તાનુમોદનકાલેપિ થોકં વડ્ઢેત્વા અનુમોદેન્તાનં દેસના દીઘમજ્ઝિમનિકાયપ્પમાણા હોતિ. પચ્છાભત્તં પન સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેન્તાનં દેસના સંયુત્તઅઙ્ગુત્તરિકદ્વેમહાનિકાયપ્પમાણાવ હોતિ. કસ્મા? બુદ્ધાનઞ્હિ ભવઙ્ગપરિવાસો લહુકો દન્તાવરણં સુફુસિતં મુખાદાનં સિલિટ્ઠં જિવ્હા મુદુકા સરો મધુરો વચનં લહુપરિવત્તં. તસ્મા તં મુહુત્તં દેસિતધમ્મોપિ એત્તકો હોતિ. તેમાસં દેસિતધમ્મો પન અનન્તો અપરિમાણોયેવ.

આનન્દત્થેરો હિ બહુસ્સુતો તિપિટકધરો પઞ્ચદસ ગાથાસહસ્સાનિ સટ્ઠિ પદસહસ્સાનિ લતાપુપ્ફાનિ આકડ્ઢન્તો વિય ઠિતપદેનેવ ઠત્વા ગણ્હાતિ વા વાચેતિ વા દેસેતિ વા. એત્તકો થેરસ્સ એકો ઉદ્દેસમગ્ગો નામ હોતિ. થેરસ્સ હિ અનુપદં ઉદ્દેસં દદમાનો અઞ્ઞો દાતું ન સક્કોતિ, ન સમ્પાપુણાતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધોવ સમ્પાપુણેય્ય. એવં અધિમત્તસતિમા અધિમત્તગતિમા અધિમત્તધિતિમા સાવકો સત્થારા તેમાસં ઇમિના નીહારેન દેસિતદેસનં વસ્સસતં વસ્સસહસ્સં ઉગ્ગણ્હન્તોપિ મત્થકં પાપેતું ન સક્કોતિ.

એવં તેમાસં નિરન્તરં દેસેન્તસ્સ પન તથાગતસ્સ કબળીકારાહારપ્પટિબદ્ધં ઉપાદિન્નકસરીરં કથં યાપેસીતિ? પટિજગ્ગનેનેવ. બુદ્ધાનઞ્હિ સો સો કાલો સુવવત્થિતો સુપરિચ્છિન્નો સુપચ્ચક્ખો. તસ્મા ભગવા ધમ્મં દેસેન્તોવ મનુસ્સલોકે કાલં ઓલોકેતિ. સો ભિક્ખાચારવેલં સલ્લક્ખેત્વા નિમ્મિતબુદ્ધં માપેત્વા ‘ઇમસ્સ ચીવરગ્ગહણં પત્તગ્ગહણં સરકુત્તિ આકપ્પો ચ એવરૂપો નામ હોતુ, એત્તકં નામ ધમ્મં દેસેતૂ’તિ અધિટ્ઠાય પત્તચીવરમાદાય અનોતત્તદહં ગચ્છતિ. દેવતા નાગલતાદન્તકટ્ઠં દેન્તિ. તં ખાદિત્વા અનોતત્તદહે સરીરં પટિજગ્ગિત્વા મનોસિલાતલે ઠિતો સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા ચીવરં પારુપિત્વા ચાતુમહારાજદત્તિયં સેલમયં પત્તં આદાય ઉત્તરકુરું ગચ્છતિ. તતો પિણ્ડપાતં આહરિત્વા અનોતત્તદહતીરે નિસિન્નો તં પરિભુઞ્જિત્વા દિવાવિહારાય ચન્દનવનં ગચ્છતિ.

ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરોપિ તત્થ ગન્ત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વત્તં કત્વા એકમન્તં નિસીદતિ. અથસ્સ સત્થા નયં દેતિ. ‘સારિપુત્ત, એત્તકો ધમ્મો મયા દેસિતો’તિ આચિક્ખતિ. એવં સમ્માસમ્બુદ્ધે નયં દેન્તે પટિસમ્ભિદાપ્પત્તસ્સ અગ્ગસાવકસ્સ વેલન્તે ઠત્વા હત્થં પસારેત્વા દસ્સિતસમુદ્દસદિસં નયદાનં હોતિ. થેરસ્સાપિ નયસતેન નયસહસ્સેન નયસતસહસ્સેન ભગવતા દેસિતધમ્મો ઉપટ્ઠાતિયેવ.

સત્થા દિવાવિહારં નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેતું કાય વેલાય ગચ્છતીતિ? સાવત્થિવાસીનં કુલપુત્તાનં સમ્પત્તાનં ધમ્મદેસનવેલા નામ અત્થિ, તાય વેલાય ગચ્છતિ. ધમ્મં દેસેત્વા ગચ્છન્તં વા આગચ્છન્તં વા કે જાનન્તિ કે ન જાનન્તીતિ? મહેસક્ખા દેવતા જાનન્તિ, અપ્પેસક્ખા દેવતા ન જાનન્તિ. કસ્મા ન જાનન્તીતિ? સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વા નિમ્મિતબુદ્ધસ્સ વા રસ્મિઆદીસુ નાનત્તાભાવા. ઉભિન્નમ્પિ હિ તેસં રસ્મીસુ વા સરેસુ વા વચનેસુ વા નાનત્તં નત્થિ.

સારિપુત્તત્થેરોપિ સત્થારા દેસિતં દેસિતં ધમ્મં આહરિત્વા અત્તનો સદ્ધિવિહારિકાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં દેસેસિ. તેસં અયં પુબ્બયોગો – તે કિર કસ્સપદસબલસ્સ કાલે ખુદ્દકવગ્ગુલિયોનિયં નિબ્બત્તા પબ્ભારે ઓલમ્બન્તા દ્વિન્નં આભિધમ્મિકભિક્ખૂનં અભિધમ્મં સજ્ઝાયન્તાનં સરે નિમિત્તં ગહેત્વા કણ્હપક્ખસુક્કપક્ખે અજાનિત્વાપિ સરે નિમિત્તગ્ગાહમત્તકેનેવ કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. એકં બુદ્ધન્તરં દેવલોકે વસિત્વા તસ્મિં કાલે મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તા યમકપાટિહારિયે પસીદિત્વા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. થેરો સત્થારા દેસિતં દેસિતં ધમ્મં આહરિત્વા તેસં દેસેસિ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અભિધમ્મદેસનાપરિયોસાનઞ્ચ તેસં ભિક્ખૂનં સત્તપ્પકરણઉગ્ગહણઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ અહોસિ.

અભિધમ્મે વાચનામગ્ગો નામ સારિપુત્તત્થેરપ્પભવો. મહાપકરણે ગણનચારોપિ થેરેનેવ ઠપિતો. થેરો હિ ઇમિના નીહારેન ધમ્મન્તરં અમક્ખેત્વાવ સુખં ગહેતું ધારેતું પરિયાપુણિતું વાચેતુઞ્ચ પહોતીતિ ગણનચારં ઠપેસિ. એવં સન્તે થેરોવ પઠમતરં આભિધમ્મિકો હોતીતિ? ન હોતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધોવ પઠમતરં આભિધમ્મિકો. સો હિ નં મહાબોધિપલ્લઙ્કે નિસીદિત્વા પટિવિજ્ઝિ. બુદ્ધો હુત્વા ચ પન સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા,

આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ;

અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ સબ્બા,

યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મં.

‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા,

આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ;

અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ સબ્બા,

યતો ખયં પચ્ચયાનં અવેદિ.

‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા,

આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ;

વિધૂપયં તિટ્ઠતિ મારસેનં,

સૂરિયોવ ઓભાસયમન્તલિક્ખ’’ન્તિ. (મહાવ. ૧-૩; ઉદા. ૧-૩);

ઇદં પઠમબુદ્ધવચનં નામ. ધમ્મપદભાણકા પન –

‘‘અનેકજાતિસંસારં, સન્ધાવિસ્સં અનિબ્બિસં;

ગહકારં ગવેસન્તો, દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનં.

‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, પુન ગેહં ન કાહસિ;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, ગહકૂટં વિસઙ્ખતં;

વિસઙ્ખારગતં ચિત્તં, તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪);

ઇદં પઠમબુદ્ધવચનં નામાતિ વદન્તિ.

યમકસાલાનમન્તરે નિપન્નેન પરિનિબ્બાનસમયે ‘‘હન્દ દાનિ, ભિક્ખવે, આમન્તયામિ વો, વયધમ્મા સઙ્ખારા, અપ્પમાદેન સમ્પાદેથા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૮) વુત્તવચનં પચ્છિમબુદ્ધવચનં નામ.

ઉભિન્નમન્તરે પઞ્ચચત્તાલીસ વસ્સાનિ પુપ્ફદામં ગન્થેન્તેન વિય, રતનાવલિં આવુનન્તેન વિય, ચ કથિતો અમતપ્પકાસનો સદ્ધમ્મો મજ્ઝિમબુદ્ધવચનં નામ.

તં સબ્બમ્પિ સઙ્ગય્હમાનં પિટકતો તીણિ પિટકાનિ હોન્તિ, નિકાયતો પઞ્ચ નિકાયા, અઙ્ગતો નવઙ્ગાનિ, ધમ્મક્ખન્ધતો ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ. કથં? સબ્બમ્પિ હેતં પિટકતો વિનયપિટકં સુત્તન્તપિટકં અભિધમ્મપિટકન્તિ તિપ્પભેદમેવ હોતિ. તત્થ ઉભયાનિ પાતિમોક્ખાનિ દ્વે વિભઙ્ગા દ્વાવીસતિ ખન્ધકા સોળસ પરિવારાતિ ઇદં વિનયપિટકં નામ. બ્રહ્મજાલાદિચતુત્તિંસસુત્તસઙ્ગહો દીઘનિકાયો. મૂલપરિયાયસુત્તાદિદિયડ્ઢસતદ્વેસુત્તસઙ્ગહો મજ્ઝિમનિકાયો. ઓઘતરણસુત્તાદિસત્તસુત્તસહસ્સસત્તસતદ્વાસટ્ઠિસુત્તસઙ્ગહો સંયુત્તનિકાયો. ચિત્તપરિયાદાનસુત્તાદિનવસુત્તસહસ્સપઞ્ચસતસત્તપઞ્ઞાસસુત્તસઙ્ગહો અઙ્ગુત્તરનિકાયો. ખુદ્દકપાઠધમ્મપદઉદાનઇતિવુત્તકસુત્તનિપાતવિમાનવત્થુપેતવત્થુથેરગાથાથેરીગાથાજાતકનિદ્દેસપટિસમ્ભિદાઅપદાનબુદ્ધવંસચરિયાપિટકવસેન પન્નરસપ્પભેદો ખુદ્દકનિકાયોતિ ઇદં સુત્તન્તપિટકં નામ. ધમ્મસઙ્ગણીઆદીનિ સત્ત પકરણાનિ અભિધમ્મપિટકં નામ. તત્થ –

વિવિધવિસેસનયત્તા, વિનયનતો ચેવ કાયવાચાનં;