૨. દુતિયવગ્ગો

(૧૭) ૮. કુક્કુળકથા

૩૩૮. સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળાતિ? આમન્તા. નનુ અત્થિ સુખા વેદના, કાયિકં સુખં, ચેતસિકં સુખં, દિબ્બં સુખં, માનુસકં સુખં, લાભસુખં, સક્કારસુખં, યાનસુખં, સયનસુખં, ઇસ્સરિયસુખં, આધિપચ્ચસુખં, ગિહિસુખં, સામઞ્ઞસુખં, સાસવં સુખં, અનાસવં સુખં, ઉપધિસુખં, નિરૂપધિસુખં, સામિસં સુખં, નિરામિસં સુખં, સપ્પીતિકં સુખં, નિપ્પીતિકં સુખં, ઝાનસુખં, વિમુત્તિસુખં, કામસુખં, નેક્ખમ્મસુખં, વિવેકસુખં, ઉપસમસુખં, સમ્બોધસુખન્તિ? આમન્તા. હઞ્ચિ અત્થિ સુખા વેદના…પે… સમ્બોધસુખં, નો ચ વત રે વત્તબ્બે – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળાતિ? આમન્તા. સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા વેદના કાયિકં દુક્ખં ચેતસિકં દુક્ખં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સઉપાયાસાતિ? ન હેવં વત્તબ્બે.

ન વત્તબ્બં – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ? આમન્તા. નનુ વુત્તં ભગવતા – ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, આદિત્તં! કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં આદિત્તં? ચક્ખું, ભિક્ખવે, આદિત્તં, રૂપા આદિત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં આદિત્તં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો આદિત્તો; યમિદં [યમ્પિદં (સં. નિ. ૪.૨૮)] ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ આદિત્તં. કેન આદિત્તં? ‘રાગગ્ગિના દોસગ્ગિના મોહગ્ગિના આદિત્તં, જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ આદિત્ત’ન્તિ વદામિ. સોતં આદિત્તં, સદ્દા આદિત્તા…પે… ઘાનં આદિત્તં, ગન્ધા આદિત્તા…પે… જિવ્હા આદિત્તા, રસા આદિત્તા…પે… કાયો આદિત્તો, ફોટ્ઠબ્બા આદિત્તા…પે… મનો આદિત્તો, ધમ્મા આદિત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં આદિત્તં, મનોસમ્ફસ્સો આદિત્તો; યમિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ આદિત્તં. કેન આદિત્તં? ‘રાગગ્ગિના દોસગ્ગિના મોહગ્ગિના આદિત્તં, જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ આદિત્ત’ન્તિ વદામી’’તિ [મહાવ. ૫૪; સં. નિ. ૪.૨૮]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ વત્તબ્બં [તેન હિ (સી. સ્યા.), તેન હિ ન વત્તબ્બં (ક.)] – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળાતિ? આમન્તા. નનુ વુત્તં ભગવતા – ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, કામગુણા! કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ કામગુણા’’તિ [મ. નિ. ૧.૧૬૬; સં. નિ. ૪.૨૬૮]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

ન વત્તબ્બં – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ? આમન્તા. નનુ વુત્તં ભગવતા – ‘‘લાભા વો, ભિક્ખવે, સુલદ્ધં વો, ભિક્ખવે, ખણો વો પટિલદ્ધો [પટિવિદ્ધો (બહૂસુ)] બ્રહ્મચરિયવાસાય! દિટ્ઠા મયા, ભિક્ખવે, છ ફસ્સાયતનિકા નામ નિરયા. તત્થ યં કિઞ્ચિ ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, અનિટ્ઠરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો ઇટ્ઠરૂપં, અકન્તરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો કન્તરૂપં, અમનાપરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો મનાપરૂપં. યં કિઞ્ચિ સોતેન સદ્દં સુણાતિ…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયતિ… જિવ્હાય રસં સાયતિ… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસતિ… મનસા ધમ્મં વિજાનાતિ, અનિટ્ઠરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો ઇટ્ઠરૂપં, અકન્તરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો કન્તરૂપં, અમનાપરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો મનાપરૂપ’’ન્તિ [સં. નિ. ૪.૧૩૫]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ વત્તબ્બં [તેન હિ ન વત્તબ્બં (સ્યા. ક.)] – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળાતિ? આમન્તા. નનુ વુત્તં ભગવતા – ‘‘લાભા વો, ભિક્ખવે, સુલદ્ધં વો, ભિક્ખવે, ખણો વો પટિલદ્ધો બ્રહ્મચરિયવાસાય! દિટ્ઠા મયા, ભિક્ખવે, છ ફસ્સાયતનિકા નામ સગ્ગા. તત્થ યં કિઞ્ચિ ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, ઇટ્ઠરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો અનિટ્ઠરૂપં, કન્તરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો અકન્તરૂપં, મનાપરૂપઞ્ઞેવ પસ્સતિ નો અમનાપરૂપં. યં કિઞ્ચિ સોતેન સદ્દં સુણાતિ…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયતિ… જિવ્હાય રસં સાયતિ… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસતિ… મનસા ધમ્મં વિજાનાતિ, ઇટ્ઠરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો અનિટ્ઠરૂપં, કન્તરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો અકન્તરૂપં, મનાપરૂપઞ્ઞેવ વિજાનાતિ નો અમનાપરૂપ’’ન્તિ [સં. નિ. ૪.૧૩૫]. અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

ન વત્તબ્બં – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ? આમન્તા. નનુ ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં [સં. નિ. ૩.૧૫],’’ વુત્તં ભગવતા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ [ધ. પ. ૨૭૭; મ. નિ. ૧.૩૫૬]? આમન્તા. હઞ્ચિ ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં,’’ વુત્તં ભગવતા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા,’’ તેન વત રે વત્તબ્બે – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળાતિ? આમન્તા. દાનં અનિટ્ઠફલં અકન્તફલં અમનુઞ્ઞફલં સેચનકફલં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાકન્તિ? ન હેવં વત્તબ્બે.

સીલં…પે… ઉપોસથો…પે… ભાવના…પે… બ્રહ્મચરિયં અનિટ્ઠફલં અકન્તફલં અમનુઞ્ઞફલં સેચનકફલં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાકન્તિ? ન હેવં વત્તબ્બે.

નનુ દાનં ઇટ્ઠફલં કન્તફલં મનુઞ્ઞફલં અસેચનકફલં સુખુદ્રયં સુખવિપાકન્તિ? આમન્તા. હઞ્ચિ દાનં ઇટ્ઠફલં કન્તફલં મનુઞ્ઞફલં અસેચનકફલં સુખુદ્રયં સુખવિપાકં, નો ચ વત રે વત્તબ્બે – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

નનુ સીલં… ઉપોસથો… ભાવના… બ્રહ્મચરિયં ઇટ્ઠફલં કન્તફલં મનુઞ્ઞફલં અસેચનકફલં સુખુદ્રયં સુખવિપાકન્તિ? આમન્તા. હઞ્ચિ બ્રહ્મચરિયં ઇટ્ઠફલં કન્તફલં મનુઞ્ઞફલં અસેચનકફલં સુખુદ્રયં સુખવિપાકન્તિ, નો ચ વત રે વત્તબ્બે – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળાતિ? આમન્તા. નનુ વુત્તં ભગવતા –

‘‘સુખો વિવેકો તુટ્ઠસ્સ, સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો;

અબ્યાપજ્જં સુખં લોકે, પાણભૂતેસુ સંયમો.

‘‘સુખા વિરાગતા લોકે, કામાનં સમતિક્કમો;

અસ્મિમાનસ્સ યો વિનયો, એતં વે પરમં સુખં [મહાવ. ૫; ઉદા. ૧૧ ઉદાને ચ].

‘‘તં સુખેન સુખં પત્તં, અચ્ચન્તસુખમેવ તં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, એતં વે પરમં સુખ’’ન્તિ.

અત્થેવ સુત્તન્તોતિ? આમન્તા. તેન હિ ન વત્તબ્બં – ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનોધિં કત્વા કુક્કુળા’’તિ.

કુક્કુળકથા નિટ્ઠિતા.