૧૪. અત્થત્તિકવિભાગ

ભૂધાતુ તાય નિપ્ફન્ન-રૂપઞ્ચાતિ ઇદં દ્વયં;

કત્વા પધાનમમ્હેહિ, સબ્બમેતં પપઞ્ચિતં.

ભવતિસ્સ વસા દાનિ, વક્ખામત્થત્તિકં વરં;

અત્થુદ્ધારો તુમન્તઞ્ચ, ત્વાદિયન્તં તિકં ઇધ.

તસ્મા તાવ ભૂધાતુતો પવત્તસ્સ ભૂતસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારો નીયતે –

ખન્ધસત્તામનુસ્સેસુ, વિજ્જમાને ચ ધાતુયં;

ખીણાસવે રુક્ખાદિમ્હિ, ભૂતસદ્દો પવત્તતિ.

ઉપ્પાદે ચાપિ વિઞ્ઞેય્યો, ભૂતસદ્દો વિભાવિના;

વિપુલે સોપસગ્ગોયં, હીળને વિધમેપિ ચ;

પરાજયે વેદિયને, નામે પાકટતાય ચ.

વુત્તઞ્હેતં – ભૂતસદ્દો પઞ્ચક્ખન્ધામનુસ્સધાતુવિજ્જમાનખીણાસવસત્તરુક્ખાદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘ભૂતમિદન્તિ ભિક્ખવે સમનુપસ્સથા’’તિઆદીસુ હિ અયં પઞ્ચક્ખન્ધેસુ દિસ્સતિ. ‘‘યાનીધ ભૂતાનિ સમાગતાની’’તિ એત્થ અમનુસ્સે. ‘‘ચત્તારો ખો ભિક્ખુ મહાભૂતા હેતૂ’’તિ એત્થ ધાતૂસુ. ‘‘ભૂતસ્મિં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદીસુ વિજ્જમાને. ‘‘યો ચ કાલઘસો ભૂતો’’તિ એત્થ ખીણાસવે. ‘‘સબ્બેવ નિક્ખિપિસ્સન્તિ, ભૂતા લોકે સમુસ્સય’’ન્તિ એત્થ સત્તે. ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિ એત્થ રુક્ખાદીસૂતિ. મૂલપરિયાયસુત્તટ્ઠકથાય વચનં ઇદં. ટીકાયમાદિસદ્દેન ઉપ્પાદાદીનિ ગય્હરે. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘જાતં ભૂતં સઙ્ખત’’ન્તિઆદીસુ ભૂતસદ્દો ઉપ્પાદે દિસ્સતિ. સઉપસગ્ગો પન ‘‘પભૂતમરિયો પકરોતિ પુઞ્ઞ’’ન્તિઆદીસુ વિપુલે. ‘‘યેભુય્યેન ભિક્ખૂનં પરિભૂતરૂપો’’તિઆદીસુ હીળને. ‘‘સમ્ભૂતો સાણવાસી’’તિઆદીસુ પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘અભિભૂતો મારો વિજિતો સઙ્ગામો’’તિઆદીસુ વિધમને. ‘‘પરાભૂતરૂપોખો અયં અચેલો પાથિકપુત્તો’’તિઆદીસુ પરાજયે. ‘‘અનુભૂતં સુખદુક્ખ’’ન્તિઆદીસુ વેદિયને. ‘‘વિભૂતં પઞ્ઞાયા’’તિઆદીસુ પાકટીકરણે દિસ્સતિ, તે સબ્બે ‘‘રુક્ખાદીસૂ’’તિઆદિસદ્દેન સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બાતિ.

ઇદાનિ તુમન્તપદાનિ વુચ્ચન્તે –

ભવિતું, ઉબ્ભવિતું, સમુબ્ભવિતું, પભવિતું, પરાભવિતું, અતિભવિતું, સમ્ભવિતું, વિભવિતું, ભોતું, સમ્ભોતું, વિભોતું, પાતુભવિતું, પાતુબ્ભવિતું વા, પાતુભોતું. ઇમાનિ અકમ્મકાનિ તુમન્તપદાનિ.

પરિભોતું પરિભવિતું, અભિભોતું અભિભવિતું, અધિભોતું અધિભવિતું, અતિભોતું અતિભવિતું, અનુભોતું અનુભવિતું, સમનુભોતું સમનુભવિતું, અભિસમ્ભોતું અભિસમ્ભવિતું. ઇમાનિ સકમ્મકાનિ તુમન્તપદાનિ, સબ્બાનેતાનિ સુદ્ધકત્તરિ ભવન્તિ.

‘‘ભાવેતું, પભાવેતું, સમ્ભાવેતું, વિભાવેતું, પરિભાવેતું’’ઇચ્ચેવમાદીનિ હેતુકત્તરિ તુમન્તપદાનિ, સબ્બાનિપિ હેતુકત્તરિ તુમન્તપદાનિ સકમ્મકાનિયેવ ભવન્તિ. ઉદ્દેસોયં.

તત્ર સમાનત્થપદેસુ એકમેવાદિપદં ગહેત્વા નિદ્દેસો કાતબ્બો – ભવિતુન્તિ હોતું વિજ્જિતું પઞ્ઞાયિતું સરૂપં લભિતું. એત્થ વુત્તનયાનુસારેન સેસાનમ્પિ તુમન્તાનં નિદ્દેસો વિત્થારેતબ્બો, સબ્બાનિ તુમન્તપદાનિ ચતુત્થિયત્થે વત્તન્તિ ‘‘ત્વં મમ ચિત્તમઞ્ઞાય, નેત્તં યાચિતુમાગતો’’તિ એત્થ વિય. યાચિતુન્તિ હિ યાચનત્થાયાતિ અત્થો. તસ્મા ભવિતુન્તિઆદીનમ્પિ ‘‘ભવનત્થાયા’’તિ વા ‘‘ભવનત્થ’’ન્તિ વા ‘‘ભવનાયા’’તિ વા આદિના અત્થો ગહેતબ્બો. અપિચ ‘‘નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતો’’તિ એત્થ ‘‘દટ્ઠુ’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘દિસ્વા’’તિ અત્થદસ્સનતો યથારહં તુમન્તાનિ ત્વાસદ્દન્તપદત્થવસેનપિ ગહેતબ્બાનિ. એતાનિ ચ નિપાતપદેસુ સઙ્ગહંગચ્છન્તિ. વુત્તઞ્હિ નિરુત્તિપિટકે નિપાતપદપરિચ્છેદે ‘‘તું ઇતિ ચતુત્થિયા’’તિ. તત્રાયમત્થો ‘‘તું ઇતિ એતદન્તો નિપાતો ચતુત્થિયા અત્થે વત્તતી’’તિ.

તુમન્તકથા સમત્તા.

ઇદાનિ ત્વાદિયન્તપદાનિ વુચ્ચન્તે –

ભવિત્વા, ભવિત્વાન, ભવિતુન, ભવિય, ભવિયાન. ઉબ્ભવિત્વા, ઉબ્ભવિત્વાન, ઉબ્ભવિતુન, ઉબ્ભવિય, ઉબ્ભવિયાન. એસ નયો ‘‘સમુબ્ભવિત્વા, પરાભવિત્વા, સમ્ભવિત્વા, વિભવિત્વા, પાતુબ્ભવિત્વા’’તિ એત્થાપિ. ઇમાનિ અકમ્મકાનિ ઉસ્સુક્કનત્થાનિ ત્વાદિયન્તપદાનિ.

ભુત્વા, ભુત્વાન, પરિભવિત્વા, પરિભવિત્વાન, પરિભવિતુન, પરિભવિય, પરિભવિયાન, પરિભુય્ય. અભિભવિત્વા, અભિભવિત્વાન, અભિભવિતુન, અભિભવિય, અભિભવિયાન, અભિભુય્ય. એસ નયો ‘‘અધિભવિત્વા, અતિભવિત્વા, અનુભવિત્વા’’તિ એત્થાપિ. ઇદઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં. ‘‘તમવોચ રાજા અનુભવિયાન તમ્પિ, એય્યાસિ ખિપ્પં અહમપિ પૂજં કસ્સ’’ન્તિ. અનુભુત્વા, અનુભુત્વાન. અધિભોત્વા, અધિભોત્વાન.

‘‘સટ્ઠિ કપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ;

અઞ્ઞે દેવે અધિભોત્વા, ઇસ્સરં કારયિસ્સતી’’તિ

ઇદમેત્થ પાળિનિદસ્સનં, ઇમાનિ સકમ્મકાનિ ઉસ્સુક્કનત્થાનિ ત્વાદિયન્તપદાનિ. ઇમાનિ ચત્તારિ સુદ્ધકત્તરિયેવ ભવન્તિ.

‘‘ભાવેત્વા, ભાવેત્વાન. પભાવેત્વા, પભાવેત્વાન. સમ્ભાવેત્વા, સમ્ભાવેત્વાન. વિભાવેત્વા, વિભાવેત્વાન. પરિભાવેત્વા, પરિભાવેત્વાન’’ઇચ્ચેવમાદીનિ સકમ્મકાનિ ઉસ્સુક્કનત્થાનિ ત્વાદિયન્તપદાનિ હેતુકત્તરિયેવ ભવન્તિ. ઉદ્દેસોયં.

તત્ર સમાનત્થપદેસુ એકમેવાદિપદં ગહેત્વા નિદ્દેસો કાતબ્બો – ભવિત્વાતિ હુત્વા પઞ્ઞાયિત્વા સરૂપં લભિત્વા. એવં વુત્તનયાનુસારેન સેસાનમ્પિ ત્વાદિયન્તપદાનં નિદ્દેસો વિત્થારેતબ્બો. અયં પન વિસેસો ભુત્વાતિ સમ્પત્તિં અનુભુત્વાતિ સકમ્મકવસેન અત્થો ગહેતબ્બો. ભુત્વા અનુભુત્વાતિ ઇમેસઞ્હિ સમાનત્થતં સદ્ધમ્મવિદૂ ઇચ્છન્તિ. અત્રિદં વુચ્ચતિ –

‘‘ભુત્વા ભુત્વાન’’ઇચ્ચેતે, ‘‘અનુભુત્વા’’તિમસ્સ હિ;

અત્થં સૂચેન્તિ ‘‘હુત્વા’’તિ, પદસ્સ પન નેવ તે.

કેચિ ‘‘ભૂત્વા’’તિ દીઘત્તં, તસ્સ ઇચ્છન્તિ સાસને;

દીઘતા રસ્સતા ચેવ, દ્વયમ્પેતં પદિસ્સતિ.

સદ્દસત્થે ચ ‘‘ભૂત્વા’’તિ, દીઘત્તસઞ્હિતં પદં;

‘‘ભવિત્વા’’તિ પદસ્સત્થં, દીપેતિ ન તુ સાસને.

‘‘હુત્વા’’ઇતિ પદંયેવ, દીપેતિ જિનસાસને;

‘‘ભવિત્વા’’તિ પદસ્સત્થં, નત્થિ અઞ્ઞત્થ તં પદં.

ઇચ્ચેવં સવિસેસન્તુ, વચનં સારદસ્સિના;

સાસને સદ્દસત્થે ચ, વિઞ્ઞુના પેક્ખિતબ્બકં.

એવં ઉસ્સુક્કનત્થે પવત્તાનિ ત્વાદિયન્તપદાનિપિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, સબ્બાનેતાનિ અવિભત્તિકાનીતિ ગહેતબ્બાનિ. નિરુત્તિપિટકે હિ નિપાતપરિચ્છેદે અવિભત્તિકાનિ કત્વા ત્વાદિયન્તપદાનિ વુત્તાનિ. સદ્દત્થવિદૂનં પન મતે પઠમાદિવિભત્તિવસેન સવિભત્તિકાનિ ભવન્તિ.

ઇમસ્મિઞ્ચ પન ત્વાદિયન્તાધિકારે ઇદઞ્ચુપલક્ખિતબ્બં – ભુત્વા ગચ્છતિ, ભુત્વા ગતો, ભુત્વા ગમિસ્સસિ, કસિત્વા વપતિ. ઉમઙ્ગા નિક્ખમિત્વાન, વેદેહો નાવમારુહિ. ભુત્વાન ભિક્ખુ ભિક્ખસ્સુ ઇચ્ચાદી સમાનકત્તુકાનં ધાતૂનં પુબ્બકાલે ત્વાદિસદ્દપ્પયોગા. ‘‘ભુત્વા ગચ્છતી’’તિ એત્થ હિ ‘‘ભુત્વા’’તિ ઇદં પુબ્બકાલક્રિયાદીપકં પદં. ‘‘ગચ્છતી’’તિ ઇદં પન ઉત્તરકાલક્રિયાદીપકં, સમાનકત્તુકાનિ ચેતાનિ પદાનિ એકકત્તુકાનં ક્રિયાનં વાચકત્તા. તથા હેત્થ યો ગમનક્રિયાય કત્તા, સો એવ ભુઞ્જનક્રિયાય કત્તુભૂતો દટ્ઠબ્બો. અયં નયો અઞ્ઞત્રાપિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ નેતબ્બો.

‘‘અન્ધકારં નિહન્ત્વાન, ઉદિતોયં દિવાકરો;

વણ્ણં પઞ્ઞાવભાસેહિ, ઓભાસેત્વા સમુગ્ગતો’’

ઇચ્ચાદીનિપિ પન સમાનકત્તુકાનં સમાનકાલે ત્વાદિસદ્દપ્પયોગા. એત્થ હિ ‘‘નિહન્ત્વાના’’તિ પદં સમાનકાલક્રિયાદીપકં પદં. ‘‘ઉદિતો’’તિ ઇદં પન ઉત્તરકાલક્રિયાદીપકં પદન્તિ ન વત્તબ્બં સમાનકાલક્રિયાય ઇધાધિપ્પેતત્તા. તસ્માયેવ સમાનકાલક્રિયાદીપકં પદન્તિ ગહેતબ્બં. અયં નયો અઞ્ઞત્રાપિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ નેતબ્બો.

કેચિ પન ‘‘મુખં બ્યાદાય સયતિ, અક્ખિં પરિવત્તેત્વા પસ્સતી’’તિ ઉદાહરન્તિ. અપરે ‘‘નિસજ્જ અધીતે, ઠત્વા કથેતી’’તિ. તત્થ બ્યાદાનપરિવત્તનુત્તરકાલો બ્યાદાનૂપસમલક્ખણં પસ્સનક્રિયાય લક્ખિયતિ. ‘‘નિસજ્જ અધીતે, ઠત્વા કથેતી’’તિ ચ સમાનકાલતાયપિ અજ્ઝેનકથનેહિ પુબ્બેપિ નિસજ્જટ્ઠાનાનિ હોન્તીતિ સક્કા પુબ્બુત્તરકાલતા સમ્ભાવેતું, તસ્મા પુરિમાનિયેવ ઉદાહરણાનિ યુત્તાનિ. ઉદયસમકાલમેવ હિ તન્નિવત્તનીયનિવત્તનન્તિ.

‘‘દ્વારમાવરિત્વા પવિસતિ’’ઇચ્ચાદિ સમાનકત્તુકાનં અપરકાલે ત્વાદિસદ્દપ્પયોગો. યસ્મા પનેત્થ પવિસનક્રિયા પુરિમા, આવરણક્રિયા પન પચ્છિમા, તસ્મા ‘‘આવરિત્વા’’તિ ઇદં અપરકાલક્રિયાદીપકં પદન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પવિસતી’’તિ ઇદં પન પુબ્બકાલક્રિયાદીપકં પદન્તિ. અયં નયો અઞ્ઞત્રાપિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ નેતબ્બો. અપરે ‘‘ધ’ન્તિ કચ્ચ પતિતો દણ્ડો’’તિ ઉદાહરણન્તિ. અભિઘાતભૂતસમાયોગે પન અભિઘાતજસદ્દસ્સ સમાનકાલતા એત્થ લબ્ભતીતિ ઇધાપિ પુરિમાનિયેવ ઉદાહરણાનિ યુત્તાનીતિ.

‘‘પિસાચં દિસ્વા ચસ્સ ભયં હોતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા’’ઇચ્ચાદિ અસમાને કત્તરિ પયોગો. એત્થ હિ પિસાચં દિસ્વા પુરિસસ્સ ભયં હોતિ, પઞ્ઞાય દિસ્વા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ આસવા પરિક્ખીણા. એવં સમાનકત્તુકતા ધાતૂનં ન લબ્ભતિ દસ્સનક્રિયાય પુરિસેસુ પવત્તનતો, ભવનાદિક્રિયાય ચ ભયાદીસુ પવત્તનતોતિ દટ્ઠબ્બં. અયં નયો અઞ્ઞત્રાપિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ નેતબ્બો.

ઇદમ્પિ પનેત્થ ઉપલક્ખિતબ્બં ‘‘અપ્પત્વા નદિં પબ્બતો, અતિક્કમ્મ પબ્બતં નદી’’ઇચ્ચાદિ પરાપરયોગો. ‘‘સીહં દિસ્વા ભયં હોતિ, ઘતં પિવિત્વા બલં જાયતે, ‘ધ’ન્તિ કત્વા દણ્ડો પતિતો’’ઇચ્ચાદિ લક્ખણહેતુઆદિપ્પયોગો. ‘‘ન્હત્વા ગમનં, ભુત્વા સયનં. ઉપાદાય રૂપ’’મિચ્ચાપિ બ્યત્તયેન સદ્દસિદ્ધિપ્પયોગોતિ.

ઇચ્ચેવં સબ્બથાપિ સમાનકત્તુકાનં ધાતૂનં પુબ્બકાલે ત્વાદિસદ્દપ્પયોગો, સમાનકત્તુકાનં સમાનકાલે ત્વાદિસદ્દપ્પયોગો, સમાનકત્તુકાનં અપરકાલે ત્વાદિસદ્દપ્પયોગો, અસમાનકત્તુકાનં ત્વાદિસદ્દપ્પયોગો, પરાપરયોગો, લક્ખણહેતુઆદિપ્પયોગો, બ્યત્તયેન સદ્દસિદ્ધિપ્પયોગોતિ સત્તધા ત્વાદિયન્તાનં પદાનં પયોગો વેદિતબ્બો.

યદિ એવં કસ્મા કચ્ચાયને ‘‘પુબ્બકાલેકકત્તુકાનં તુન ત્વાન ત્વા વા’’તિ પુબ્બકાલેયેવ એકકત્તુકગ્ગહણં કતન્તિ? યેતુય્યેન ત્વાદિયન્તાનં પદાનં પુરિમકાલક્રિયાદીપનતો. કચ્ચાયને હિ યેભુય્યેન પવત્તિં સન્ધાય ‘‘પુબ્બકાલેકકત્તુકાન’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા પન ‘‘ઇતિ કત્વા’’તિઆદીનં પદાનં હેતુઅત્થવસેનપિ પુબ્બાચરિયેહિ અત્થો સંવણ્ણિતો, તસ્મા ‘‘ભવિત્વા’’તિઆદીનં ભૂધાતુમયાનં ત્વાદિસદ્દન્તાનં પદાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ ‘‘પચિત્વા’’તિઆદીનં યથાપયોગં ‘‘ભવનહેતુ પચનહેતૂ’’તિઆદિના હેતુઅત્થોપિ ગહેતબ્બો. અત્રિદં વુચ્ચતિ –

હેતુત્થેપિ યતો હોન્તિ, સદ્દા ઉસ્સુક્કનત્થકા;

તસ્મા હેતુવસેનાપિ, વદેય્યત્થં વિચક્ખણો.

‘‘ઇતિ કત્વા’’તિ સદ્દસ્સ, અત્થસંવણ્ણનાસુ હિ;

‘‘ઇતિ કરણહેતૂ’’તિ, અત્થો ધીરેહિ ગય્હતિ.

‘‘ગચ્છામિ દાનિ નિબ્બાનં, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચતિ’’;

ઇતિ પાઠેપિ હેતુત્થો, ગય્હતે પુબ્બવિઞ્ઞુભિ.

‘‘યસ્મિં નિબ્બાને ગમન-હેતૂ’’તિ હિ કથીયતે;

હેતુત્થેવં યથાયોગ-મઞ્ઞત્રાપિ અયં નયો.

એવં ભૂતસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારો ચ તુમન્તપદઞ્ચ ત્વાદિયન્તપદઞ્ચાતિ અત્થત્તિકં વિભત્તં.

યો ઇમમત્થતિકં સુવિભત્તં,

કણ્ણરસાયનમાગમિકાનં;

ધારયતે સ ભવે ગતકઙ્ખા,

પાવચનમ્હિ ગતે સુખુમત્થે.

ઇતિ નવઙ્ગે સાટ્ઠકથે પિટકત્તયે બ્યપ્પથગતીસુ વિઞ્ઞૂનં

કોસલ્લત્થાય કતે સદ્દનીતિપ્પકરણે

અત્થત્તિકવિભાગો નામ

ચુદ્દસમો પરિચ્છેદો.

એવં નાનપ્પકારતો ભૂધાતુરૂપાનિ દસ્સિતાનિ.

પદમાલા નિટ્ઠિતા.