નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અટ્ઠકથા

સંગાયનસ્સ પુચ્છા-વિસ્સજ્જના

સદેવકોપિ ચે લોકો, આગન્ત્વા તાસયેય્ય મં;

ન મે પટિબલો અસ્સ, જનેતું ભયભેરવં.

સચેપિ ત્વં મહિં સબ્બં, સસમુદ્દં સપબ્બતં;

ઉક્ખિપિત્વા મહાનાગ, ખિપેય્યાસિ મમૂપરિ;

નેવ મે સક્કુણેય્યાસિ, જનેતું ભયભેરવં;

અઞ્ઞદત્થુ તવેવસ્સ, વિઘાતો ઉરગાધિપ.

મા દાનિ કોધં જનયિત્થ, ઇતો ઉદ્ધં યથા પુરે;

સસ્સઘાતઞ્ચ માકત્થ, સુખકામા હિ પાણિનો;

કરોથ મેત્તં સત્તેસુ, વસન્તુ મનુજા સુખં.

ચત્તારો આસીવિસા ઉગ્ગતેજા ઘોરવિસાતિ ખો ભિક્ખવે ચતુન્નેતં મહાભૂતાનં અધિવચનં.

પઞ્ચ વધકા પચ્ચત્થિકાતિ ખો ભિક્ખવે પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચનં.

છટ્ઠો અન્તરચરો વધકો ઉક્ખિત્તાસિકોતિ ખો ભિક્ખવે નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનં.

સુઞ્ઞો ગામોતિ ખો ભિક્ખવે છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં.

ચોરા ગામઘાતકાતિ ખો ભિક્ખવે છન્નેતં બાહિરાનં આયતનાનં અધિવચનં.

મહાઉદકણ્ણવો ખો ભિક્ખવે ચતુન્નેતં ઓઘાનં અધિવચનં.

ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયન્તિ ખો ભિક્ખવે સક્કાયસ્સેતં અધિવચનં.

પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયન્તિ ખો ભિક્ખવે નિબ્બાનસ્સેતં અધિવચનં.

વીરિયારમ્ભસ્સેતં અધિવચનં.

ગન્ત્વા કસ્મીરગન્ધારં, ઇસિ મજ્ઝન્તિકા તદા;

દુટ્ઠં નાગં પસાદેત્વા, મોચેસિ બન્ધના બહૂ.

પુનપિ ભન્તે દક્ખેમુ સઙ્ગતિ ચે ભવિસ્સતિ.

અજ્જાપિ સન્તાનમયં, માલં ગન્થેન્તિ નન્દને;

દેવપુત્તો જવો નામ, યો મે માલં પટિચ્છતિ.

મુહુત્તોવિય સો દિબ્બો, ઇધ વસ્સાનિ સોળસ;

રત્તિન્દિવો ચ સો દિબ્બો, માનુસિં સરદો સતં.

ઇતિ કમ્માનિ અન્વેન્તિ, અસઙ્ખેય્યાપિ જાતિયો;

કલ્યાણં યદિ વા પાપં, ન હિ કમ્મં વિનસ્સતિ.

યો ઇચ્છે પુરિસો હોતું, જાતિ જાતિ પુનપ્પુનં;

પરદારં વિવજ્જેય્ય, ધોતપાદોવ કદ્દમં.

યા ઇચ્છે પુરિસો હોતું, જાતિ જાતિ પુનપ્પુનં;

સામિકં અપચાયેય્ય, ઇન્દંવ પરિચારિકા.

યો ઇચ્છે દિબ્બભોગઞ્ચ, દિબ્બમાયું યસં સુખં;

પાપાનિ પરિવજ્જેત્વા, તિવિધં ધમ્મમાચરે.

યં ભિક્ખવે સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં જાનામિ તમહં અભિઞ્ઞાસિં, તં તથાગતસ્સ વિદિતં, તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાતિ.

ઇતિ ખો ભિક્ખવે તથાગતો દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ તાદીયેવ તાદી, તુમ્હા ચ પન તાદિમ્હા અઞ્ઞો તાદી ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થીતિ વદામિ.

સુવણ્ણભૂમિં ગન્ત્વાન, સોણુત્તરા મહિદ્ધિકા;

પિસાચે નિદ્ધમેત્વાન, બ્રહ્મજાલમદેસિસું.

સમણા મયં મહારાજ, ધમ્મરાજસ્સ સાવકા;

તવેવ અનુકમ્પાય, જમ્બુદીપા ઇધાગતા.

અહં બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ, સઙ્ઘઞ્ચ સરણં ગતો,

ઉપાસકત્તં દેસેસિં, સક્યપુત્તસ્સ સાસને.

તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતિ નળેરુપુચિ મન્દમૂલે.

સગ્ગારોહણસોપાણં, અઞ્ઞં સીલસમં કુતો;

દ્વારં વા પન નિબ્બાન, નગરસ્સ પવેસને.

અલમેવ કાતું કલ્યાણં, દાનં દાતું યથારહં;

પાણિં કામદદં દિસ્વા, કો પુઞ્ઞં નકરિસ્સતિ.

દસ્સામન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ;

પપઞ્ચ ઉદપાનઞ્ચ, દુગ્ગે સઙ્કમનાનિ ચ.

મહાઅટ્ઠકથઞ્ચેવ, મહાપચ્ચરિમેવચ;

કુરુન્દિઞ્ચાતિ તિસ્સોપિ, સીહળટ્ઠકથા ઇમા;

બુદ્ધમિત્તોતિ નામેન, વિસુતસ્સ યસસ્સિનો;

વિનયઞ્ઞુસ્સ ધીરસ્સ, સુત્વા થેરસ્સ સન્તિકે.

ઉપદ્દવાકુલે લોકે, નિરુપદ્દવતો અયં;

એકસંવચ્છરેનેવ, યથા નિટ્ઠં ઉપાગતા;

એવં સબ્બસ્સ લોકસ્સ, નિટ્ઠં ધમ્મૂપસંહિતા;

સીઘં ગચ્છન્તુ આરમ્ભા, સબ્બેપિ નિરુપદ્દવા.

ચિરટ્ઠિતત્થં ધમ્મસ્સ, કરોન્તેન મયા ઇમં;

સદ્ધમ્મબહુમાનેન, યઞ્ચ પુઞ્ઞં સમાચિતં;

સબ્બસ્સ આનુભાવેન, તસ્સ સબ્બેપિ પાણિનો;

ભવન્તુ ધમ્મરાજસ્સ, સદ્ધમ્મરસસેવિનો.

ચિરં તિટ્ઠતુ સદ્ધમ્મો, કાલે વસ્સં ચિરં પજં;

તપ્પેતુ દેવો ધમ્મેન, રાજા રક્ખતુ મેદિનિં.

તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં સીલવિસુદ્ધિયા;

યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનો.

કરુણાસીતલહદયં, પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમં;

સનરામરલોકગરું, વન્દે સુગતં ગતિવિમુત્તં.

બુદ્ધોપિ બુદ્ધભાવં, ભાવેત્વા ચેવ સચ્છિકત્વાચ;

યં ઉપગતો ગતમલં, વન્દે તમનુત્તરં ધમ્મં.

સુગતસ્સ ઓરસાનં, પુત્તાનં મારસેનમથનાનં;

અટ્ઠન્નમ્પિ સમૂહં, સિરસા વન્દે અરિયસઙ્ઘં.

દીઘસ્સ દીઘસુત્તઙ્કિતસ્સ, નિપુણસ્સ આગમવરસ્સ;

બુદ્ધાનુબુદ્ધસંવણ્ણિતસ્સ, સદ્ધાવહગુણસ્સ.

સમ્માસમ્બુદ્ધેનેવ હિ તિણ્ણમ્પિ પિટકાનં અત્થવણ્ણનાક્કમો ભાસિતો, યાપકિણ્ણકદેસનાતિ વુચ્ચતિ, તતો સંગાયનાદિવસેન સાવકેહીતિ આચરિયા વદન્તિ.

અત્થપ્પકાસનત્થં, અટ્ઠકથા આદિતો વસિસતેહિ;

પઞ્ચહિ યાસઙ્ગીતા, અનુસઙ્ગીતા ચ પચ્છાપિ.

મજ્ઝે વિસુદ્ધિમગ્ગા, એસ ચતુન્નમ્પિ આગમાનઞ્હિ;

ઠત્વા પકાસયિસ્સતિ, તત્થ યથા ભાસિતમત્થં;

ઇચ્ચેવ કતો તસ્મા, તમ્પિ ગહેત્વાન સદ્ધિમેતાય;

અટ્ઠકથાય વિજાનાથ, દીઘાગમનિસ્સિતં અત્થં.

અત્થાનં સૂચનતો, સુવુત્તતો સવનતોથસૂદનતો,

સુત્તાણા સુત્તસભાગતોચ, સુત્તન્તિ અક્ખાતં.

સુદુદ્દસં સુનિપુણં, યત્થકામનિપાતિનં;

ચિત્તં રક્ખેથ મેધાવી, ચિત્તં ગુત્તં સુખાવહં.

સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનઞ્જપ્પત્તે ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ –

યંહિતં ભિક્ખવે સમ્માવદમાને વદેય્ય સમન્તપાસો મારસ્સાતિ, માતુગામંયેવ સમ્મા વદમાનો વદેય્ય સમન્તપાસો મારસ્સાતિ.

યો ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય ચ આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેત્વા.

ઇતિ ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન અયં કાયસમ્મતો અટ્ઠિસઙ્ઘાતો અભિક્કમતિ.

કરુણા વિય સત્તેસુ, પઞ્ઞા યસ્સ મહેસિનો;

ઞેય્યધમ્મેસુ સબ્બેસુ, પવત્તિત્થ યથારુચિ.

દસાય તાય સત્તેસુ, સમુસ્સાહિતમાનસો;

પાટિહીરાવસાનમ્હિ, વસન્તો તિદસાલયે;

પારિચ્છત્તકમૂલમ્હિ, પણ્ડુકમ્બલનામકે;

સિલાસને સન્નિસિન્નો, આદિચ્ચોવ યુગન્ધરે.

ચક્કવાળસહસ્સેહિ, દસાહાગમ્મ સબ્બસો;

સન્નિસિન્નેન દેવાનં, ગણેન પરિવારિતો;

માતરં પમુખં કત્વા, તસ્સા પઞ્ઞાય તેજસા;

અભિધમ્મકથામગ્ગં, દેવાનં સમ્પવત્તયિ.

તસ્સ પાદે નમસ્સિત્વા, સમ્બુદ્ધસ્સ સિરીમતો;

સદ્ધમ્મઞ્ચસ્સ પૂજેત્વા, કત્વા સઙ્ઘસ્સ ચઞ્જલિં.

યં દેવદેવો દેવાનં, દેસેત્વા નયતો પુન;

થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ, સમાચિક્ખિ વિનાયકો.

અનોતત્તદહે કત્વા, ઉપટ્ઠાનં મહેસિનો;

યઞ્ચ સુત્વાન સો થેરો, આહરિત્વા મહીતલં.

ભિક્ખૂનં પરિરુદાહાસિ, ઇતિ ભિક્ખૂહિ ધારિતો;

સઙ્ગીતિકાલે સંઙ્ગીતો, વેદેહમુનિના પુન.

યં કરોમસિ બ્રહ્મુનો, સમં દેવેહિ મારિસ;

તદજ્જ તુય્હં કસ્સામ, હન્દ સામં કરોમ તે.

અત્થં પકાસયિસ્સામિ, આગમટ્ઠકથાસુપિ;

ગહેતબ્બં ગહેત્વાન, તોસયન્તો વિચક્ખણે.

ઇતિમે ભાસમાનસ્સ, અભિધમ્મકથં ઇમં;

અવિક્ખિત્તા નિસામેથ, દુલ્લભાહિઅયંકથા.

એત્થેતે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ.

ચક્ખું ચાવુસો પટિચ્ચ રૂપેચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, યં વેદેતિ, તં સઞ્જાનાતિ. યં સઞ્જાનાતિ, તં વિતક્કેતિ, યં વિતક્કેતિ, તં પપઞ્ચેતિ, યં પપઞ્ચેતિ, તતો નિદાનં પુરિસં પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યસુ રૂપેસુ –

પુરિમા ભિક્ખવે કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય.

અત્થેવ ગમ્ભીરગતં સુદુબ્બુધં,

સયં અભિઞ્ઞાય સહેતુસમ્ભવં;

યથાનુપુબ્બં નિખિલેન દેસિતં,

મહેસિના રૂપગતંવ પસ્સતિ.

અભિક્કમિસ્સામિ પટિક્કમિસ્સામીતિ હિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ.

ન અન્તલિક્ખેન ન સમુદ્દમજ્ઝે,

ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતે સો જગતિપ્પદેસો,

યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય પાપકમ્મા.

યં પત્તં કુસલં તસ્સ, આનુભાવેન પાણિનો;

સબ્બે સદ્ધમ્મરાજસ્સ, ઞત્વા ધમ્મં સુખાવહં;

પાપુણન્તુ વિસુદ્ધાય, સુખાય પટિપત્તિયા;

અસોકમનુપાયાસં, નિબ્બાનસુખમુત્તમં.

ચિરં તિટ્ઠતુ સદ્ધમ્મો, ધમ્મે હોન્તુ સગારવા;

સબ્બેપિ સત્તા કાલેન, સમ્મા દેવો પવસ્સતુ;

યથા રક્ખિંસુ પોરાણા, સુરાજાનો તથેવિમં;

રાજા રક્ખતુ ધમ્મેન, અત્તનોવ પજંપજં.

તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં પઞ્ઞાવિસુદ્ધિયા;

યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનો.

દુતિયસન્નિપાત

મહાપદાનસુત્ત અટ્ઠકથા

પુચ્છા – અટ્ઠકથા સંગીતિયા આવુસો પઠમે સન્નિપાતે સકલા ચ વિનયસંવણ્ણના દીઘનિકાયે ચ સીલક્ખન્ધવગ્ગવણ્ણના અભિધમ્મે ચ ધમ્મસઙ્ગહસંવણ્ણના સંગીતા થેરેહિ છટ્ઠસંગીતિકારેહિ. ઇદાનિ પન દુતિયે સન્નિપાતે દીઘનિકાયે મહાવગ્ગવણ્ણનાતો પટ્ઠાય તદવસેસાનં યથાવવત્થિતસંવણ્ણનાનં સંગાયનોકાસો અનુપ્પત્તો. તસ્મા ઇમિસ્સા દુતિયસન્નિપાતસંગીતિયા પુબ્બકિચ્ચવસેન યથાનુપ્પત્તાય મહાવગ્ગે મહાપદાનસુત્તસંવણ્ણનાય પુચ્છાવિસ્સજ્જનં કાતું સમારભામ. મહાપદાનસુત્તસ્સ આવુસો નિદાને પરિયાપન્નસ્સ ‘‘કરેરિકુટિકાય’’ન્તિપદસ્સ અત્થો કથં અટ્ઠકથાચરિયેન કથિતો.

વિસ્સજ્જના – મહાપદાનસુત્તસ્સ ભન્તે નિદાને પરિયાપન્નસ્સ કરેરિકુટિકાયન્તિપદસ્સ અત્થો ‘‘કરેરિકુટિકાય’’ન્તિ કરેરીતિ વરુણરુક્ખસ્સ નામં. કરેરિમણ્ડપો તસ્સા કુટિકાય દ્વારે ઠિતો, તસ્મા કરેરિકુટિકાતિ વુચ્ચતિ. યથા કોસમ્બરુક્ખસ્સ દ્વારેઠિતત્તા કોસમ્બકુટિકાતિ એવમાદિના ભન્તે અટ્ઠકથાચરિયેન કથિતો.

કરેરિકુટિકાયન્તિ કરેરીતિ વરુણરુક્ખસ્સ નામં.

કરેરિમણ્ડપો તસ્સા કુટિકાય દ્વારે ઠિતો, તસ્મા કરેરિકુટિકાતિ વુચ્ચતિ. યથા કોસમ્બરુક્ખસ્સ દ્વારે ઠિતત્તા એકાસમ્બકુટિકાતિ.

અન્તોજેતવને કિર કરેરિકુટિ કોસમ્બકુટિ ગન્ધકુટિ સલળાગારન્તિ ચત્તારિ મહાગેહાનિ –

એકેકં સતસહસ્સપરિચ્ચાગેન નિપ્ફન્નં.

તેસુ સલળાગારં રઞ્ઞા પસેનદિના કારિતં.

પુબ્બેનિવાસ