મિલિદટીકા

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

નિરન્તરં લોકહિતસ્સ કારકં

નિરન્તરં લોકહિતસ્સ દેસકં,

નિરન્તરં લોકહિતસ્સ ચિન્તકં

નમામિ વીરં નરદમ્મસારથિં;

પઞ્હધમ્મવિદું નાથં ગુય્હધમ્મપ્પકાસકં,

નમસ્સિવાન સમ્બુદ્ધં ધમ્મં સાધુગુણમ્પિ ચ;

નાગસેનમહાથેરં પિટકત્તયકોવિદં,

વદિવા તમ્પિ સિરસા પઞ્હધમ્મપ્પકાસકં;

મિલિદપઞ્હવિવરણં મધુરથપ્પકાસિનિં,

રચયિસ્સં સમાસેન તં સુણાથ સમાહિતા;

૧. તથ પકિણ્ણકથવિવરણં જાતકુદ્ધરણન્તિ દ્વે યેવમાતિકા.

તથ-

સમ્બધો ચ પદઞ્ચેવ પદથો પદવિગ્ગહો

ચોદના પરિહારો’તિ છબ્બિધા અથવણ્ણના’તિ;

વુત્તત્તા સમ્બધો તાવ વેદિતબ્બો. સો ચ યથાવુત્તાજ્ઝાહારવસેન દુવિધો.

પકિણ્ણકથવિવરણં

તેસુ –’મિલિદો નામ સો રાજા …પે… સાગરન્તિ એથ અજ્ઝાહારસમ્બધો વેદિતબ્બો યો’પિ મિલિદો રાજા ભગવતો પરિનિબ્બાનતો પઞ્ચવસ્સસતે અતિક્કન્તે રાજકુલે ઉપ્પન્નો સો રાજા મિલિદો નામ.

સાગલાયં પુરુત્તમે સાગલનામકે ઉત્તમનગરે રજ્જં કારેન્તો નાગસેનથેરં ઉપગઞ્છિ કિં વિયા?તિ.

ગઙ્ગાવ યથ સાગરન્તિ આહ. યથા ગઙ્ગા વા યમુનાદીસુ અઞ્ઞતરા વા સાગરં ઉપગઞ્છિ તથા ઉપગઞ્છિ’તિ અથો. વ-સદ્દો |ઓ૦.૦૩૭૦| વેથ સમુચ્ચયથો. ગઙ્ગા વા’તિ વત્તબ્બે આકારસ્સ રસ્સત્તં કવા ગઙ્ગાવ ઇતિ વુત્તં. ઉપ્પલંવ યથોદકે’તિ એથ વુત્તસમુચ્ચયથો વાસદ્દો વિય.

આસજ્જ રાજા …પે… વિદાળને’તિ એથ યથાવુત્તસમ્બધો વેદિતબ્બો. સો ચ સુવિઞેઞય્યો’વ. પદન્તિ ઉપસગ્ગ નિપાતનામઆખ્યાતપદવસેન ચતુબ્બિધં. તેસુ નામપદં સામઞ્ઞગુણ-કિત્તિમ-ઓપપાતિક-નામ વસેન ચતુબ્બિધં. તથ પઠમકપ્પિકમહાજનેન સમ્મન્તિવા ઠપિતત્તા મહાસમ્મતો’તિ રઞ્ઞો નામં સામઞઞનામં નામ. ધમ્મકથિકો પંસુકુલિકો વિનયધરો તેપિટકો સદ્ધો પસન્નો’તિ એવરૂપં ગુણતો આગતં નામં ગુણનામં નામ. યમ્પન જાતસ્સ કુમારસ્સ નામગહણદિવસે દક્ખિણેય્યાનં સક્કારં કવા સમીપે ઠિતા ઞાતકા કપ્પેવા’અયં અમુકો નામા’તિ નામં કરોન્તિ ઇદં કિત્તિમ નામં નામ. યા પન પુરિમપઞ્ઞત્તિ પચ્છિમપઞ્ઞત્તિયં પતતિ, પુરિમવોહારો પચ્છિમવોહારે સેય્યથિદં પુરિમકપ્પે’પિ ચદો ચદોયેવ નામ એતરહિ’પિ ચદો ચદોયેવ નામ, અતીતે સૂરિયો સમુદ્દો પથવી પબ્બતોયેવ નામ. એતરહિ’પિ પબ્બતો પબ્બતોયેવ નામાતિ ઇદં ઓપપાતિકનામં નામ, ઇદં નામચતુક્કં અભિધમ્મપરિયાયેન વુત્તં. સદ્દસથે પન નામનામ-સબ્બનામ-સમાસનામ-તદ્ધિતનામ-કિતનામવસેન પઞ્ચવિધં વુત્તં. તં સબ્બં ઇધ યથારહં વેદિતબ્બં. પદથો પન આસજ્જા’તિ પવા. ઠાનાઠાનગતે’તિ કારણાકારણગતે.

પુથૂ’તિ નાનપ્પકારે.

સુત્તજાલસમથિતા’તિ સુત્તન્તપિટકસઙ્ખાતસુત્તસમૂહેન સમથિતા પથિતા, સુત્તં આહરિવા સુત્તથવિસોધનવસેન સુત્તજાલસોધકા

નયેહિ ચાતિ અભિધમ્મવિનયાદીહિ નયેહિ યુત્તીહિ વા.

પણિધાયા ચાતિ અભિધમ્મવિનયાદીહિ નયેહિ યુત્તીહિ વા.

પણિધાયાતિ અત્તનો ઞાણં ઠપેન્તો.

ભાસયિવાન માનસન્તિ અત્તનો ચિત્તં અતિસયેન પુનપ્પુનં પવત્તાપનવસેન હાસેવા

કઙ્ખાઠાનવિદાળને’તિ કઙ્ખાય વિચિકિચ્છાય વસ્સા કારણભૂતાનં અવિજ્જાદિકિલેસાનં ધમ્માનં વિદાળનકારણે.

અયં પદથો નામ.

વિગ્ગહો |ઓ૦.૦૩૭૧| પન એવં વેદિતબ્બો?

યોનકસઙ્ખાતાનં મિલાનં ઇદો

મિલિદો.

સોતં પતિતાનં જનાનં સંસીદનં રાતિ આદદાતી’તિ

સાગરો, તં સાગરં.

અભિધમ્મવિનયેસુ અનુપવિસનથેન ઓગાળ્હા

અભિધમ્મવિનયોગાળ્હા.

સુત્તજાલસ્સ સમથિતા

સુત્તજાલસમથિતા.

કઙ્ખા ચ કઙ્ખાઠાનઞ્ચ કઙ્ખાઠાનાનિ કઙ્ખાઠાનાનં વિદાળનં

કઙ્ખાઠાનવિદાળનં.

અયં વિગ્ગહો.

ઇમા પઞ્ચ ગાથા કેન કતા?તિ ચોદના ભદન્તબુદ્ધઘોસાચરિયેન કતા’તિ પરિહારો. ન કેવલં પઞચ ગાથા’વ, થેરરાજવચને’પિ અઞ્ઞં પુબ્બાપરવચનમ્પિ તેન વુત્તં.

તેસુ સમ્બધનયે–

‘એકખ્યાતો પદચ્ચયો સિયા વાક્યં સકારકો’તિ ચ

‘યેન યસ્સ હિ સમ્બધો દૂરટ્ઠમ્પિ ચ તસ્સ તં,

અથતો અસમાનાનં આસન્નત્તં અકારણંન્તિ ચ;

‘નાનત્તા સતિ યા નાના-ક્રિયા હોતિ યથારહં,

એકક્રિયાય છન્નન્તુ નથિ કારકતા સદા’;

‘વોહારવિસયો સદ્દો’નેકથપરમથતો,

બુદ્ધિવિકપ્પતો ચથો તસ્સથો’તિ પવુચ્ચતિ;

તીણી’પિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેવા યથા અથો ચ સભાવો ચ લબ્ભતિ, તથા સદ્દપ્પયોગો કાતબ્બો. સદ્દપ્પયોગેન હિ અત્થસભાવા અનુવત્તિતબ્બા, ન અત્થસભાવેહિ સદ્દપ્પયોગો અપિ ચ આચરિયા નાનારટ્ઠેસુ ઠિતા અત્તનો અત્તનો રટ્ઠવોહારાનુરૂપેન |ઓ૦.૦૩૭૨| સદ્દપ્પયોગસ્સ અથં વદન્તિ. ઇધ અમ્હાકં બિઙ્ગરટ્ઠે સિલિટ્ઠવોહારાનુરૂપેન સદ્દપ્પયોગસ્સ અથો વત્તબ્બો. યથા વચનં સિલિટ્ઠં હોતિ કુલપુત્તાનઞ્ચ હદયં પવિસતિ તથા વત્તબ્બો કથં? યદિ પઠમા કત્તા હોતિ, દુતિયા કમ્મં સવિસેસનં પઠમન્તકત્તં વવા ક્રિયાપદં વત્તબ્બં. ક્રિયાપદં વવા સવિસેસનં દુતિયન્તકમ્મં વત્તબ્બં. યદિ સવિસેસનં પઠમન્તપદં કમ્મં હોતિ તં તસ્સ વિસેસનઞ્ચ વવા તતિયન્તકત્તા વત્તબ્બો. તં વવા ક્રિયાપદં વત્તબ્બન્તિ.

પદથો પન –

‘અથપ્પકારણા લિઙ્ગા ઓજઞ્ઞા (?) દેસકાલતો;

સદ્દથા વિભજીયન્તિ; ન સદ્દાયેવ કેવલા’તિ ચ;

‘પરભાવપથાપેક્ખં સ-અમાદિ તુ કારકં,

પચ્ચયસ્સ સધાતુસ્સ અથભુતન્તુ સાધનન્તિ ચ;

‘ધાતુ સદ્દો ક્રિયાવાચી પચ્ચયો સાધનવાચકો,

અથસ્સ વાચકં લિઙ્ગં વિભત્તિ અથજોતકા;’

તિ ચ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેવા એકેકપદસ્સ અથવિગ્ગહો વત્તબ્બો.

પદ વિગ્ગહો પન-

‘ધાવથો હિ સિયા હેતુ - પચ્ચયથો સિયા ફલં,

દ્વિન્નં જાનનથઞ્ચ ઇતિ સદ્દો પયુજ્જતે;

સબ્બવાક્યે ક્રિયાસદ્દો ઇતિસદ્દો ચ હોતિ હિ;

ક્રિયાબ્યુપ્પત્તિ નિમિત્તં ઇતિસદ્દેન દીપિતન્તિ,

આદીનિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેવા વત્તબ્બો;

અયં અમ્હેહિ વુત્તો સદ્દપ્પયોગઅથપ્પયોગો યોજનાનં નયો સબ્બથ ઉપકારો કુલપુત્તેહિ ઉગ્ગહેતબ્બો સલ્લક્ખેતબ્બોયેવ.

ઇતો પરં યં અથતો ચ રૂપતો ચ અપાકટં, તંયેવ વણ્ણયિસ્સામ.

સુવિભત્ત-વીથિ-ચચ્ચર-ચતુક્ક-સિઙ્ઘાટકન્નિ સુવિભત્તા રથિકાસઙ્ખાતા વીથિ ચચ્ચરસઙ્ખાતા ચતુક્કા મગ્ગસધિસઙ્ખાતા સિઙ્ઘાટકા |ઓ૦.૦૩૭૩| એથાતિ સુવિવિભત્તવીથિચચ્ચરચતુક્કસિઙ્ઘાટં. વુત્તઞ્હેતં અભિધાનપ્પદીપિકાયં;

‘‘રચ્છા ચ વિસિખા વુત્તા રટિકા વીથિ ચાપ્યથ

વ્યુહો રચ્છા અનિબ્બિદ્ધા નિબ્બિદ્ધા તુ પથદ્ધિ ચ,

ચતુક્કં ચચ્ચરે મગ્ગ-સધિ-સિઙ્ઘાટકમ્ભવે’’તિ;

કાસિક-કોટુમ્બરકાદિ - નાનાવિધવથાપણસમ્પન્નન્તિ એથ મહગ્ઘવથં કાસિકં કાસિકરટ્ઠે વા ઉપ્પન્નં કાસિકં. કોટુમ્બરદેસે જાતં વથં કોટુમ્બરં. આદિસદ્દેન ખોમં કપ્પાસિકં કોસેય્યં કમ્બલં સાણં ભઙ્ગન્તિ. ધવલવથાનિ ચ ખોમસ્સ અનુલોમભુતં દુકુલં કોસેય્યસ્સ અનુલોમભુતાનિ પત્તુન્નપટ્ટ-સોમાર-ચીનજ વથાનિ ચ સઙ્ગણ્હાતિ. વુત્તઞ્હેતં ખુદ્દકસિક્ખાગથે?

દુકૂલઞ્ચેવ પત્તુન્ન - પત્તં સોમારચીનજં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નઞ્ચ તસ્સ તસ્સાનુલોમકન્તિ.

તસ્સ ટીકાયઞ્ચ’વાકમયત્તા દુકુલા સાણસ્સ અનુલોમકેહિ કતસુત્તમયત્તા પત્તુણ્ણપટ્ટ-સોમારચીનવથાનિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ ઇદ્ધિજદેવદિન્નવથાનિ છન્નં વથાનં અનુલોમાનિ તેસં અઞ્ઞતરમયત્તા’તિ વુત્તં.

તથ મિલિદપઞ્હો લક્ખણપઞ્હો વિમતિચ્છેદનપઞ્હો’તિ દુવિધો’તિ એથ ધમ્માનં લક્ખણપુચ્છનવસેન પવત્તો પઞ્હો લક્ખણપઞેહા.ધમ્માનં લક્ખણપઞ્હો’તિ કથચિ લિખિતં. ઠાનુપ્પન્તિકપટિહાનો’તિ તસ્મિં તસ્મિં ગમ્ભીરથવિચારણકાલે કત્તબ્બકિચ્ચસઙ્ખાતે ઠાને ઉપ્પત્તિ ઉપ્પજ્જનં ઠાનુપ્પત્તિ સા અસ્સ અથિતિ ઠાનુપ્પત્તિકં. આરમ્મણે પટિભાતીતિ પટિભાનં, ઞાણં. ઠાનુપ્પત્તિકં પટિભાનં યસ્સ સો ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનો.

પટિબલો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનન્તિ એથ અથાનં જાનિતુન્તિ પાઠસેસો કાતબ્બો સોયેવ વા પાઠો. તથ અહં અતીતભવે દિન્નદાનો રક્ખિતસીલો ભાવિતભાવનો કતકલ્યાણો ઇદાનિ ઞાણસમ્પન્નો ધનવા યસવા’તિ અતીતથં જાનિતું પટિબલો ઇદાનિ મયા દાનાદિ પુઞ્ઞં કત્તબ્બં સમ્પત્તિ |ઓ૦.૦૩૭૪| ભવતો. સમ્પત્તિ ભવે ઉપ્પજ્જિવા સુખી હુવા પરિનિબ્બાયિસ્સામી’તિ. એવં પચ્ચુપ્પન્નઅનાગતથે જાનિતું પટિબલો નામ.

સમન્તયોગવિધાનકિરિયાનં કરણકાલે’તિ યુઞ્જિતબ્બો યોગો. સમન્તતો સબ્બતો સબ્બકાલે યોગો સબ્બકાલેસુ સબ્બકત્તબ્બકમ્માનં વિદહનં વિધાનં નામ. ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરિસ્સામિ, ઇમસ્મિં કતે ઇદં ભવિસ્સતી’તિ પુબ્બભાગે ઉપાયેન કત્તબ્બવિધાનં કિરિયા નામ કરણકાલેયેવ લબ્ભતિ. પુબ્બભાગે ચ કરણકાલે ચ નિસમ્મકારીતિ અધિપ્પાયો.

સેય્યથીદન્તિ યાનિ સથાનિ તેન ઉગ્ગહિતાનિ તાનિ સેય્યથિદં વિભજિસ્સામીતિ અથો અનેકથતો મહનિદાનસુત્તવણ્ણનાયઞ્ચ એવમેવથો વુત્તો’ સેય્યથિદં કતમાની’તિ કેચિ વદન્તિ. તં’કતમે પઞ્ચુપાદાનક્ખધા? સેય્યથિદં? રૂપૂપાદાનક્ખધો’તિઆદિના નયેન સમેતિ. તેસુ ચ એકૂનવીસતિસથેસુ.

સુતીતિ એથ સુય્યતે ધમ્મો એતાયાતિ સુતિ, વેદો.

સમ્મુતીતિ સદ્દગન્થો. સેસા સઙ્ખ્યાદયોપિ ચ કત્તુયોનકત્તા બાહિર સથેસુ યદિ દિસ્સન્તિ તે સુગહેતબ્બા યેવાતિ.

ભત્તવિસ્સગ્ગકરણથાયાતિ ભત્તકિચ્ચકરણથાય.

સકિં એવં ચક્ખું ઉદપાદીતિ અતીતભવે તીસુ વેદેસુ પરિચયસતિઞાણબલેન સકિમેવ એકુગ્ગહણવારમેવ ચક્ખુ વેદુગ્ગહઞાણચક્ખુ ઉદપાદિ. બહુતરં અવચાપેવા એકવારમેવ વદાપેવા ધારેતું અસક્કોન્તસ્સ ઞાણચક્ખુ ઉદપાદીતિ અધિપ્પાયો.

આચરિયસ્સ અનુયોગં દવા’તિ’આચરિય, તુમ્હેહિ યં યં ઇચ્છથ, તં તં મં પુચ્છથ, અહં વિસ્સજેસ્સામિ. બ્યાકાતું અસક્કોન્તસ્સ મે આચિક્ખથા’તિ આચરિયસ્સ અત્તનો અનુયોગં અનુયુઞ્જનં ચોદનં દવા. એકચ્ચો હિ અનુયોગં દાતું સક્કોતિ બ્યાકાતું પન ન સક્કોતિ. નાગસેનદારકો પન તદુભયમ્પિ કાતું સક્કોતિયેવ.

ધમ્મચક્ખું ઉદપાદીતિ’યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિધમ્મચક્ખુ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણં નિબ્બાનારમ્મણં હુવા એવં ઉપ્પજ્જનાકારેન ઉદપાદિયં કિઞ્ચિ સઙ્ખતં ધમ્મજાતં સમુદયધમ્મં ઉપ્પજ્જનસભાવં સબ્બં તં નિરોધધમ્મં, સબ્બં તં ધમ્મજાતં નિરુજ્ઝનસભાવં અનિચ્ચં ખયવયધમ્મન્તિ ઉદપાદિ. |ઓ૦.૦૩૭૫| કસ્મા નિબ્બાનારમ્મણંયેવ મગ્ગઞાણમેવ ઉદપાદી?તિ. તપ્પટિચ્છાદકમોહધકારં વિદ્ધંસેવા ઉપ્પન્નત્તા.

(દોસિના) દોસિતાતિ વત્તબ્બે તકારસ્સ તકારં કવા દોસિના’તિ વુત્તં.

રથં આરુય્હા’તિ એથ સામિકં રમયતીતિ રથો’તિ વિગ્ગહો કાતબ્બો.

રાજરથો નામ સબ્બરતનવિચિત્તો ઇચ્છિતબ્બો.

(વયહં) વહન્તી એતેનાતિ વયહં ઉપરિમણ્ડપસદિસપદરચ્છન્નસબ્બમાલાગુણ્ઠિમં વા છાદેવાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન કતસકટં વય્હં નામ.

સદમાનિકા’તિ ઉભોસુ પસ્સેસુ સુવણ્ણરજતાદિમયા ગોપાનસિયો દવા ગરુળપક્ખકનયેન સદમાનિકા’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન કતો યાનવિસેસો વય્હાદિદ્વયં ચેકથાય ઇધાનીતં

તિથકરો’તિ’ઉગ્ગહો સવણં પુચ્છા કથનં ધારણં ઇતિ પઞ્ચધમ્મવસેનેવ તિથવાસો પવુચ્ચતી’તિ એવં વુત્તે તિથવાસે પતિટ્ઠાય પરે ચ પતિટ્ઠાપેવા પિટકત્તયતિથછેકકરણેન ધમ્મતિથઙ્કરો.

નિપુણો’તિ બધાદીસુ ઉપજાનનસમથો.

વિસારદો’તિ પરિસાસુ ભયરહિતો.

સામયિકો’તિ દેસજભાસાસઙ્ખાતસમયકુસલો સકસમયસમયન્તરચ્છેકઞાણવન્તો.

પટિભાણો’તિ કલ્યાણવાક્ય સઙ્ખ્યાતપટિભાણવન્તો.

મેધાવીતિ ધમ્મોજપઞ્ઞાય મેધાવી. ધમ્મોજપઞ્ઞા નાય ઞાનગતો પણ્ડિતો’કિં સુતં કિં વા સુણામિ, કિં કુસલં ગવેસિન્તિ’ યાય વિચારેતિ સા ધમ્મોજપઞ્ઞા નામ.

આયસ્માપિ ખો નાગસેનો પટિસમ્મોદિ…પે… આરાધેસિતિ યેનેવ સમ્મોદનિયવચનેન થેરો રઞેઞા મિલિદસ્સ ચિત્તં આરાધેસિ તોસેસિ તેનેવ સમ્મોદનીયવચનેન રઞ્ઞા સદ્ધિં પટિસમ્મોદીતિ યોજના.

ઞાયામીતિ ઞાતો પાકટો હોમિ.

અપિ |ઓ૦.૦૩૭૬| ચ ખો મહારાજ …પે… નાગસેનો’તિ યં ઇદંનાગસેનો’તિ નામં એસા સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામમત્તં હોતીતિ યોજના.

(સઙ્ખા) એથ ચ સઙ્ખાયતીતિ સઙ્ખા. સઙ્કથિયતીતિ અથો કિન્તિ સઙ્કથિયતિ? પરસ્સાતિ અત્તા’તિ ભવો’તિ પોસો’તિ પુગ્ગલો’તિ નરો’તિ માણવો’તિ તિસ્સો’તિ દત્તો’તિ મઞ્ચપીઠં ભિસિબિમ્બો હનન્તિ વિહારો પરિવેણં દ્વારં વાતપાનન્તિ. એવં અનેકેહિ આકારેહિ સઙ્કથીયતિતિ સઙ્ખા.

સમઞ્ઞા સમ્મા ઞાયતીતિ કિન્તિ ઞાયતી?તિ. અહન્તિ મમન્તિ…પે… દ્વારં વાતપાનન્તિ સમ્મા ઞાયતીતિ સમઞ્ઞા.

(પઞ્ઞત્તિ) પઞ્ઞાપીયતીતિ પઞ્ઞત્તિ.

(વોહારો). કિન્તિ પઞ્ઞાપીયતીતિ…પે… વોહરીયતીતિ વોહારો. કિન્નિ વોહરીયતિતિ. અહન્તિ મમન્તિ…પે… દ્વારં વાતપાતન્તિ વોહરીયતીતિ વોહારો. ઇમેહિ ચતુહિ સઙ્ખાઆદીહિ પદેહી નામપઞ્ઞત્તિયેવ અધિપ્પેતા નામમત્તન્તિ દસ્સનતો.

સચે વં મહારાજ પણ્ડિતવાદા સલ્લપિસ્સસીતિ વં સચે મયા સદ્ધિં પણ્ડિતાનં સલ્લાપેન.

આવેઠનમ્પિ કયિરતિ નિબ્બેઠનમ્પિ કયિરતી’તિ પઞ્હપૂચ્છનવસેન વેઠનં પણ્ડિતેહિ કયિરતિ પઞ્હવિસ્સજ્જનવસેન વેઠનં પણ્ડિતેહિ કયિરતિ પઞ્હવિસ્સજ્જનવસેન નિબ્બેઠનમ્પિ કયિરતિ.

નિગ્ગહો’પિ કયિરતી’તિ નાગસેનથેરો મુસાભણતીતિઆદિના નિગ્ગહનયેન અઞ્ઞપણ્ડિતાનં નિગ્ગહણવચનં અઞ્ઞપણ્ડિતેહિ કયિરતિ. અપિ ચ કથાવથુપ્પકરણે આગતો સબ્બનિગ્ગહો નિગ્ગહોયેવ.

પટિક્કમમ્પી’તિ વં મહારાજ’રાજા મિલિદો જમ્બુદીપે અગ્ગરાજા કસ્મા મુસા ભણસી’તિઆદિના પટિક્કમમ્પિ કયિરતિ.

વિસેસો ‘પીતિ’સમ્પન્નં મુનિનો ચિત્તં, ‘કમ્મના બ્યત્તત્તેન ચ વિજ્જાચરણસમ્પન્નં ધમ્મગતાનં પસંસતી’તિઆદિના ગુણપસંસનસઙ્ખાત વિસેસો. ઇધ પન કલ્લો’સિ ભન્તે’તિઆદિ પટિગ્ગહણવિસેસો’તિ’સમ્પન્નં મુનિનો ચિત્તં…પે… ધમ્મગતાનં અનુમોદસી’તિઆદિના ગુણપસંસનસઙ્ખાતો પટિગ્ગહણવિસેસો. ઇધ પન સાધુ ખો વં મહારાજ રથં જાનાસી’તિઆદિ. એકં |ઓ૦.૦૩૭૭| વથું પટિજાનન્તીતિ કલ્યાણમણિઆદિકં અઞ્ઞતરં એકં વથું કલ્યાણં વા અથિ નથિતિ પટિજાનન્તિ પઠમદિવસે તયો પઞ્હા રઞ્ઞા પુચ્છિતા નામપઞ્ઞત્તિપઞ્હો સત્તવસ્સિકપઞ્હો વીમંસનપઞ્હો.

ભન્તે નાગસેન પુચ્છિસ્સામીતિ …પે… કિમ્પન મહારાજ તયા પુચ્છિતન્તિ તતિયો વીમંસનપઞ્હો ઠાનુપ્પત્તિકપટિહાનજાનનથાય વીમંસનવસેન પુચ્છિતત્તા વિમંસનપઞ્હો નામ. તથ’પુચ્છિતો મે ભન્તે’તિ ઇદં રઞ્ઞા અત્તના હેટ્ઠા પુચ્છિતે દ્વે પઞ્હે સધાય વુત્તં.

વિસ્સજ્જિતં મે’તિ ઇદમ્પિ થેરેન અત્તના હેટ્ઠા વિસ્સજ્જિતે દ્વે પઞ્હે સધાય વુત્તં.

નાગસેનો નાગસેનો’તિ સજ્ઝાયં કરોન્તો પક્કામીતિ રઞ્ઞા નાગસેનથેરે બહુમાનગારવો કતો’તિ દીપેતું બુદ્ધઘોસાચરિયેન વુત્તં અગારવો હિ પુગ્ગલો ગરુટ્ઠાનિયં પુગ્ગલં દિસ્વાપિ સુવાપિ જાનિવાપિ અપસ્સન્તો અસુણન્તો અજાનન્તો વિય હોતીતિ. તત્રાયં વચનથો? આગું પાપં ન કરોતીતિ નાગો. સેન્તિ સયન્તિ એતેન વાદપચ્ચથિકા જનાતિ સેનો નાગો ચ સો સેનો ચાતિ નાગસેનો સામઞ્ઞાદીસુ ચતુસુ નામેસુ ઇદં કિત્તિમનામં.

સુટ્ઠુ થેરો અબભનુમોદીતિ’સાધુ સુટ્ઠુ’તિ વચનેન. અન્તરામગ્ગે પુચ્છિતો અનથકાલપઞ્હો.

કતમેથ નાગસેનો’તિ કતમો ધમ્મો એતસ્મિં વચને નાગસેનો નામ હોતીતિ પુચ્છિ.

જીવો’તિ જીવભુતો વાયો.

અસ્સાસપસ્સાસા નામેતે કાયસઙ્ખારો’તિ થેરો અભિધમ્મકથં અકાસીતિ ઇમિના અનન્તકાયસ્સ એતે અન્તો-પવિસન-બહિ-નિક્ખમતવાતા અસ્સાસપસ્સસા નામ કરજકાયેન અભિસઙ્ખરીયન્તિ, તસ્મા કાયસઙ્ખારા ચ હોન્તિ, તેનેવ જીવેન નાગસેનો નાગસેનો’તિ ઇમિના નામમત્તં ગણ્હાતિ ન પુગ્ગલો જીવો ગહેતબ્બો’તિ થેરો અભિધમ્મકથં અકાસિ.

ઉપાસકત્તં પવેદેસી’તિ અત્તસન્નિય્યાતનેન સિસ્સભાવૂપગમનેન પણિપાતેન સમાદાનેનાતિ ચતુસુ સરણગમનૂપાયેસુ સમાદાનેન રતનત્તયસ્સ ચ થેરસ્સ ચ ઉપાસકભાવં, બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામિ, તઞ્ચ સરણં ગચ્છામિ, ઉપાસકં મં ધારેહિ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતન્તિ.

અનન્તકાયપઞ્હો ચતુથો.

કિમ્હિ |ઓ૦.૦૩૭૮| હોતિ કથાસલ્લાપો’તિ કિમ્હિ કારણે નિમિત્તભુતે કથાસલ્લાપો હોતિ. કિમ્પયોજનો કથાસલ્લાપો’તિ અધિપ્પાયો ઇદં રઞઞા કિમથાય વુત્તં? અનુયોગદાનથાય ચેવ પુચ્છનસ્સ ઓકાસદાપનથાય ચાતિ ઞાતબ્બં.

અથેન મયં મહારાજ અથિકા અથેન હોતુ કથાસલ્લપો’તિ ઇમિના થેરો રઞ્ઞો અનુયોગઞ્ચેવ ઓકાસઞ્ચ દેતિ તથ અથેના’તિ.

’અથો પયોજનો સદ્દા’ભિધેય્ય વુદ્ધિયં ધને,

વથમ્હિ કારણે નાસે હિતે પચ્છિમપબ્બતે’તિ;

એવં વુત્તેસુ અથેસુ ઇધ પયોજનઞ્ચ હિતઞ્ચ લબ્ભતિ. તેસુ લોકિયલોકુત્તરફલં પયોજનં નામ, સાસનવુદ્ધિ વા. યથિચ્છિતફલનિપ્ફાદાનો હિનોતિ પવત્તતીતિ હિતં. દાનસીલાદિલોકિયલોકુત્તરકારણં.

કિન્તી’તિ કિમ્હિ અસઙ્ખતધાતુસઙ્ખાતે નિબ્બાને ફલસઙ્ખાતે નિબ્બાને ઇદં પચ્ચુપ્પન્નદુક્ખં નિરુજ્ઝેય્ય.

અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ અરહત્તફલસઙ્ખાતં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં. નિબ્બાનઞ્હિ દુવિધં અપચ્ચયપરિનિબ્બાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ. તેસુ અવિજ્જાદિપચ્ચયરહિતત્તા અસઙ્ખતધાતુ અપચ્ચય-પરિનિબ્બાનં નામ. કિલેસસઙ્ખત-પરિનિબ્બાનસઙ્ખાતં ઉપાદાન રહિતત્તા અરહત્તફલં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં નામ.

રાજાભિનીતા’તિ રાજૂહિ પીળિતા રાજભીતા વા.

ઇણટ્ટા’તિ ઇણેન પીળિતા.

કલ્લો’સીતિ બ્યાકરણ ઞાણેન છેકો’સિ, અઙ્ગુત્તરટીકાયં’ બ્યાકરણે સમથો’. પટિબલો’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ યેવાતિ.

પબ્બજ્જાપઞ્હો પઞ્ચમો.

સોપાદાનો’તિ સકિલેસો.

પટિસદહનપઞ્હો છટ્ઠો.

યોનિસો મનસિકારેનાતિ અનિચ્ચં દુક્ખન્તિ ઉપાયેન પથેન સારણલક્ખણેન આરમ્મણપટિપાદકમનસિકારેન.

મનસિકારપઞ્હો સત્તમો.

ઉસ્સહનલક્ખણે’તિ |ઓ૦.૦૩૭૯| સમ્પયુત્તાનં આરમ્મણે સંયોજનવસેન ઉસ્સહનલક્ખણે ગણ્હનલક્ખણે વા.

મનસિકારલક્ખણપઞ્હો અટ્ઠમો.

યો સીલક્ખધો વરપાતિમોક્ખિયો’તિ યો પાતિમોક્ખસીલસંવરસઙ્ખાતો બુદ્ધુપ્પાદેયેવ ઉપ્પન્નો સીલગુણો સયં પતિટ્ઠાતિ ઇદુયાદીનં એકદસન્નં કુસલધમ્માનં નિસ્સયાકારેન નિસ્સયપચ્ચયો ચેવ બલવકારણટ્ઠેન ઉપનિસ્સયો ચ પથવી ઇવ સત્તાનં પતિટ્ઠા.

સીલપતિટ્ઠાનલક્ખણપઞ્હો નવમો.

અઞ્ઞેસં ચિત્તં વિમુત્તં પસ્સિવા’તિ અઞ્ઞેસં અરિયાનં સોતાપત્તિફલાદિકે ફલે વિસેસેન અધિમુત્તં પક્ખદન્તં ઞાણચક્ખુના પસ્સિવા.

સદ્ધાલક્ખણપઞ્હો દસમો.

સબ્બે કુસલા ધમ્મા’તિ સબ્બે લોકિયકુસલધમ્મા ઉપ્પન્ના ન પરિહાયન્તિ.

વીરિયલક્ખણપઞ્હો એકાદસમો.

અપિલાપનલક્ખણો’તિ આરમ્મણે અનુપવિસનટ્ઠેન ઓગાહનલક્ખણો સપ્પટિભાગધમ્મો’તિ પટિભાગેન પચ્ચથિકેન સહ વત્તન્તીતિ સપ્પટિભાગા સુક્કો ચ કણ્હપટિભાગેન સપ્પટિભાગો.

કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગે’તિ ઈદિસપાઠો યદિ અથિ સુદરોયેવ.

અપિલાપેતીતિ અનુપવિસનટ્ઠેન ઓગાહતિ.

હિતાહિતાનં ધમ્માનં ગતિયો’તિ કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠ-વિપાકદાનભાવ-સંખાત-નિપ્ફત્તિયો.

સબ્બથકન્તિ સબ્બકિચ્ચે નિયુત્તં સબ્બલીનુધચ્ચેસુ ઇચ્છિતબ્બં વા.

સતિલક્ખણપઞ્હો દ્વાદસમો.

તપ્પમુખા’વાતિ રાજપ્પધાના ઇવ.

સમાધિપઞ્હો તેરસમો.

યો ઉપ્પજ્જતિ સો એવ સો’તિ યો પથવિફસ્સાદિપરમથધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, સો ઉપ્પન્નપુબ્બધમ્મો એવ.

પઞ્ઞાલક્ખણપઞ્હો |ઓ૦.૦૩૮૦| ચુદ્દસમો.