૧. પિટકત્તયપરિચ્છેદો

નમસ્સેત્વાન સમ્બુદ્ધં, અગ્ગવંસવરંવરં;

નત્વાન ધમ્મં બુદ્ધજં, સઙ્ઘઞ્ચાપિનિરઙ્ગણં.

ગન્થવંસમ્પિ નિસ્સાય, ગન્થવંસં પકથિસ્સં;

તિપેટકસમાહારં, સાધુનં જઙ્ઘદાસકં.

વિમતિનોદનમારમ્ભં, તં મે સુણાથ સાધવો;

સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં, વિમુત્તિ ચ સહેતુકં.

હોતિ એકવિધંયેવ, તિવિધં પિટકેન ચ;

તઞ્ચ સબ્બમ્પિ કેવલં, પઞ્ચવિધં નિકાયતો.

અઙ્ગતો ચ નવવિધં, ધમ્મક્ખન્ધગણનતો;

ચતુરાસીતિ સહસ્સ, ધમ્મક્ખન્ધપભેદનન્તિ.

કથં પિટકતો પિટકઞ્હિ તિવિધં હોતિ?

વિનયપિટકં, અભિધમ્મપિટકં સુત્તન્તપિટકન્તિ. તત્થ કતમં વિનય પિટકં? પારાજિકકણ્ડં, પાચિત્તિયકણ્ડં, મહાવગ્ગકણ્ડં, ચુલ્લવગ્ગકણ્ડં, પરિવારકણ્ડન્તિ. ઇમાનિ કણ્ડાનિ વિનયપિટકં નામ.

કતમં અભિધમ્મપિટકં? ધમ્મસઙ્ગણી-પકરણં, વિભઙ્ગ-પકરણં, ધાતુકથા-પકરણં, પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ-પકરણં, કથાવત્થુ-પકરણં, યમક-પકરણં, પટ્ઠાન-પકરણન્તિ. ઇમાનિ સત્ત પકરણાનિ અભિધમ્મપિટકં નામ. કતમં સુત્તન્તપિટકં? સીલક્ખન્ધવગ્ગાદિકં, અવસેસં બુદ્ધવચનં સુત્તન્તપિટકં નામ.

કથં નિકાયતો? નિકાયા પઞ્ચ વિધા હોન્તિ. દીઘનિકાયો, મજ્ઝિમનિકાયો, સંયુત્તનિકાયો, અઙ્ગુત્તરનિકાયો, ખુદ્દકનિકાયોતિ.

તત્થ કતમો દીઘ-નિકાયો? સીલક્ખન્ધવગ્ગો, મહાવગ્ગો, પાથિકવગ્ગોતિ, ઇમે તયો વગ્ગા દીઘનિકાયો નામ. ઇમેસુ તીસુ વગ્ગેસુ, ચતુતિંસ વગ્ગાનિ ચ હોન્તિ. [ચતુતિંસેવ સુત્તન્તા, સીલક્ખન્ધવગ્ગાદિકા, યસ્સ ભવન્તિ સો યેવ દીઘનિકાય નામ હોતિ.]

કતમો મજ્ઝિમનિકાયો? મૂલપણ્ણાસો, મજ્ઝિમપણ્ણાસો, ઉપરિપણ્ણાસોતિ, ઇમે તયો પણ્ણાસા મજ્ઝિમનિકાયો નામ. ઇમેસુ તીસુ પણ્ણાસેસુ દ્વેપઞ્ઞાસાધિક-સુત્ત-સતાનિ હોન્તિ [દિયડ્ઢસતસુત્તન્તા, દ્વિ સુત્તં યસ્સ સન્તિસો, મજ્ઝિમનિકાયો નામો મૂલપણ્ણાસમાદિ હોતિ.]

કતમો સંયુત્તનિકાયો? સગાથાવગ્ગો, નિદાનવગ્ગો, ખન્ધકવગ્ગો, સળાયતનવગ્ગો, મહાવગ્ગોતિ, ઇમે પઞ્ચ વગ્ગા સંયુત્તનિકાયો નામ. ઇમેસુ પઞ્ચસુ વગ્ગેસુ દ્વાસટ્ઠિસુત્તસત્તસતાધિકસત્ત-સુત્તસહસ્સાનિ હોન્તિ. [દ્વાસટ્ઠિ-સત્ત-સતાનિ, સત્તસહસ્સકાનિ ચ.] સુત્તાનિ યસ્સ હોન્તિ સો, સગાથાદિકવગ્ગકો, સંયુત્તનિકાયો નામો વેદિતબ્બો ચ વિઞ્ઞૂનાતિ.

કતમો અઙ્ગુત્તરનિકાયો? એક્કનિપાતો, દુક્કનિપાતો, તિક્કનિપાતો, ચતુક્કનિપાતો, પઞ્ચકનિપાતો, છક્કનિપાતો, સત્તકનિપાતો, અટ્ઠકનિપાતો, નવકનિપાતો, દસકનિપાતો, એકાદસનિપાતોતિ, ઇમે એકાદસ નિપાતા અઙ્ગુત્તરનિકાયો નામ. ઇમેસુ એકાદસ નિપાતેસુ સત્ત-પઞ્ઞાસ-પઞ્ચ-સતાધિકનવ-સુત્ત-સહસ્સાનિ હોન્તિ. [નવસુત્તસહસ્સાનિ, પઞ્ચસતમત્તાનિ ચ, સત્તપઞ્ઞાસાધિકાનિ, સુત્તાનિ યસ્સ હોન્તિ સો, અઙ્ગુત્તરનિકાયોતિ, એક્કનિપાતકાદિકોતિ.]

કતમો ખુદ્દકનિકાયો? ખુદ્દકપાઠો, ધમ્મપદં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, સુત્તનિપાતો, વિમાનવત્થુ, પેતવત્થુ, થેરકથા, થેરીકથા, જાતકં, મહાનિદ્દેસો, પટિસમ્ભિદામગ્ગો, અપદાનં, બુદ્ધવંસો, ચરિયાપિટકં, વિનયપિટકં, અભિધમ્મપિટકન્તિ. ઇમેસુ સત્તરસસુ ગન્થેસુ અનેકાનિ સુત્ત-સહસ્સાનિ હોન્તિ. [અનેકાનિ સુત્ત-સહસ્સાનિ, નિદ્દિટ્ઠાનિ મહેસિના, નિકાયે પઞ્ચમે ઇમે, ખુદ્દકે ઇતિ વિસુતેતિ.]

કથં અઙ્ગતો અઙ્ગહિ નવ વિધં હોતિ? સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથા, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લન્તિ, નવપ્પભેદં હોતિ. તત્થ ઉભતો વિભઙ્ગનિદ્દેસખન્ધકપરિવારા, સુત્તનિપાતે, મઙ્ગલસુત્ત, રતનસુત્ત, તુવટ્ટકસુત્તાનિ. અઞ્ઞમ્પિ સુત્તનામકં તથાગતવચનં, સુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બં સગાથકં ગેય્યન્તિ વેદિતબ્બં. વિસેસનસંયુત્તકે સકલોપિ સગાથકવગ્ગો, સકલં અભિધમ્મપિટકં નિગાથકઞ્ચ સુત્તયઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અસઙ્ગહિતં બુદ્ધવચનં તં વેય્યાકરણન્તિ વેદિતબ્બં. ધમ્મપદં, થેરકથા, થેરીકથા, સુત્તનિપાતે, નો સુત્તનામિકા સુદ્ધિકગાથા, ગાથાતિ વેદિતબ્બા. સોમનસ્સ ઞાણમયિકગાથા પટિક-સંયુત્તા દ્વે અસીતિસુત્તન્તા ઉદાનન્તિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતાતિઆદિનયપ્પવત્તા દસુત્તરસતસુત્તન્તા, ઇતિવુત્તકન્તિ વેદિતબ્બા. અપણ્ણકજાતકાદીનિ પઞ્ઞાસાદિકાનિ. પઞ્ચજાતકસતાનિ, જાતકન્તિ વેદિતબ્બં. ચત્તારો મે ભિક્ખવે અચ્છરિયા અભૂતધમ્મા, આનન્દેતિઆદિનયપ્પવત્તા સબ્બેપિ અચ્છરિય અભૂતધમ્મપટિસંયુત્તા સુત્તન્તા અભૂતધમ્મન્તિ વેદિતબ્બા. ચુલ્લવેદલ્લ, મહાવેદલ્લ, સમ્માદિટ્ઠિ, સક્કપઞ્હ, સઙ્ખારભાજનિય, મહાપુણ્ણમસુત્તન્તાદયો સબ્બેપિ વેદઞ્ચ તુટ્ઠિઞ્ચ લદ્ધા [પુચ્છ] લદ્ધા પુચ્છિતસુત્તન્તા, વેદલ્લન્તિ વેદિતબ્બા. કતમાનિ ચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ દુજાનાનિ, ચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ સચે વિત્થારેન કથિસ્સં અતિપપઞ્ચો ભવિસ્સતિ. તસ્મા નય વસેન કથિસ્સામિ. એકં વત્થુ, એકો ધમ્મક્ખન્ધો, એકં નિદાનં એકો ધમ્મક્ખન્ધો, એકં પઞ્હા પુચ્છન્તં એકો ધમ્મક્ખન્ધો, એકં પઞ્હા વિસજ્જનં એકો ધમ્મક્ખન્ધો, ચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ કેન ભાસિતાનિ, કત્થ ભાસિતાનિ, કદા ભાસિતાનિ, કમારબ્ભ ભાસિતાનિ, કિમત્થં ભાસિતાનિ, કેન ધારિતાનિ, કેનાભતાનિ, કિમત્થં પરિયાપુણિતબ્બાનિ. તત્રાયં વિસજ્જના, કેન ભાસિતાનીતિ? બુદ્ધાનુ બુદ્ધેહિ ભાસિતાનિ. કત્થ ભાસિતાનીતિ? દેવેસુ ચ માનુસ્સેસુ ચ, ભાસિતાનિ. કદા ભાસિતાનીતિ? ભગવતો ધરમાનકાલે ચેવ પચ્છિમકાલે ચ ભાસિતાનિ. કતમારબ્ભ ભાસિતાનીતિ? પઞ્ચવગ્ગિયાદિકે વેનેય્ય બન્ધવે આરબ્ભ ભાસિતાનીતિ. કિમત્થં ભાસિતાનીતિ? તિવજ્જઞ્ચ અવજ્જઞ્ચ ઞત્વા વજ્જં પહાય અવજ્જે પટિપત્તિત્વા નિબ્બાનપરિયન્તે. દિટ્ઠ-ધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થે સમ્પાપુણિતું.

કેન ધારિતાનીતિ? અનુબુદ્ધેહિ ચેવ સિસ્સાનુસિસ્સેહિ ચ ધારિતાનિ. કેના ભતાનીતિ? આચરિય પરંપરેહિ આભતાનિ. કિમત્થં પરિયાપુણિતબ્બાનીતિ? વજ્જઞ્ચ અવજ્જઞ્ચ ઞત્વા વજ્જં પહાય અવજ્જે પટિપત્તિત્વા નિબ્બાનપરિયન્તે દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થે, સંપાપુણિતું, યદેવં તાય નિબ્બાનપરિયન્તે દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થે સાધિકાનિ હોન્તિ. તેવ તત્થ કેહિ અપ્પમત્તેન પરિયાપુણિતબ્બાનિ ધારેતબ્બાનિ ધારેતબ્બાનિ વાચેતબ્બાનિ સજ્ઝાયં કાતબ્બાનીતિ [ઇતિ ચુલ્લગન્થવંસે પિટકત્તય દીપકો નામ પઠમો પરિચ્છેદો.]