૮. અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તં

૭૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. અદ્દસા ખો ભગવા અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો અઞ્ઞતરસ્મિં પદેસે મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં [સઞ્જોતિભૂતં (સ્યા.)]. દિસ્વાન મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, અમું મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો વરં – યં અમું મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં આલિઙ્ગેત્વા ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા, યં વા ખત્તિયકઞ્ઞં વા બ્રાહ્મણકઞ્ઞં વા ગહપતિકઞ્ઞં વા મુદુતલુનહત્થપાદં આલિઙ્ગેત્વા ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, વરં – યં ખત્તિયકઞ્ઞં વા બ્રાહ્મણકઞ્ઞં વા ગહપતિકઞ્ઞં વા મુદુતલુનહત્થપાદં આલિઙ્ગેત્વા ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા, દુક્ખઞ્હેતં, ભન્તે, યં અમું મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં આલિઙ્ગેત્વા ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા’’તિ.

‘‘આરોચયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે, યથા એતદેવ તસ્સ વરં દુસ્સીલસ્સ પાપધમ્મસ્સ અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારસ્સ પટિચ્છન્નકમ્મન્તસ્સ અસ્સમણસ્સ સમણપટિઞ્ઞસ્સ અબ્રહ્મચારિસ્સ બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞસ્સ અન્તોપૂતિકસ્સ અવસ્સુતસ્સ કસમ્બુજાતસ્સ યં અમું મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં આલિઙ્ગેત્વા ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા. તં કિસ્સ હેતુ? તતોનિદાનઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં, ન ત્વેવ તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય.

‘‘યઞ્ચ ખો સો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલો પાપધમ્મો અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારો…પે… કસમ્બુજાતો ખત્તિયકઞ્ઞં વા બ્રાહ્મણકઞ્ઞં વા ગહપતિકઞ્ઞં વા મુદુતલુનહત્થપાદં આલિઙ્ગેત્વા ઉપનિસીદતિ વા ઉપનિપજ્જતિ વા, તઞ્હિ તસ્સ [તં હિસ્સ (ક.)], ભિક્ખવે, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો વરં – યં બલવા પુરિસો દળ્હાય વાલરજ્જુયા ઉભો જઙ્ઘા વેઠેત્વા ઘંસેય્ય – સા છવિં છિન્દેય્ય છવિં છેત્વા ચમ્મં છિન્દેય્ય ચમ્મં છેત્વા મંસં છિન્દેય્ય મંસં છેત્વા ન્હારું છિન્દેય્ય ન્હારું છેત્વા અટ્ઠિં છિન્દેય્ય અટ્ઠિં છેત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ તિટ્ઠેય્ય, યં વા ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા અભિવાદનં સાદિયેય્યા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, વરં – યં ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા અભિવાદનં સાદિયેય્ય, દુક્ખઞ્હેતં, ભન્તે, યં બલવા પુરિસો દળ્હાય વાલરજ્જુયા…પે… અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ તિટ્ઠેય્યા’’તિ.

‘‘આરોચયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે, યથા એતદેવ તસ્સ વરં દુસ્સીલસ્સ…પે… કસમ્બુજાતસ્સ યં બલવા પુરિસો દળ્હાય વાલરજ્જુયા ઉભો જઙ્ઘા વેઠેત્વા…પે… અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ તિટ્ઠેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? તતોનિદાનઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં, ન ત્વેવ તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય. યઞ્ચ ખો સો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલો…પે… કસમ્બુજાતો ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા અભિવાદનં સાદિયતિ, તઞ્હિ તસ્સ, ભિક્ખવે, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો વરં – યં બલવા પુરિસો તિણ્હાય સત્તિયા તેલધોતાય પચ્ચોરસ્મિં પહરેય્ય, યં વા ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા અઞ્જલિકમ્મં સાદિયેય્યા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, વરં – યં ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા અઞ્જલિકમ્મં સાદિયેય્ય, દુક્ખઞ્હેતં, ભન્તે, યં બલવા પુરિસો તિણ્હાય સત્તિયા તેલધોતાય પચ્ચોરસ્મિં પહરેય્યા’’તિ.

‘‘આરોચયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે, યથા એતદેવ તસ્સ વરં દુસ્સીલસ્સ…પે… કસમ્બુજાતસ્સ યં બલવા પુરિસો તિણ્હાય સત્તિયા તેલધોતાય પચ્ચોરસ્મિં પહરેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? તતોનિદાનઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં, ન ત્વેવ તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય. યઞ્ચ ખો સો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલો પાપધમ્મો…પે… કસમ્બુજાતો ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા અઞ્જલિકમ્મં સાદિયતિ, તઞ્હિ તસ્સ, ભિક્ખવે, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો વરં – યં બલવા પુરિસો તત્તેન અયોપટ્ટેન આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન કાયં સમ્પલિવેઠેય્ય, યં વા ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં ચીવરં પરિભુઞ્જેય્યા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, વરં – યં ખત્તિયમહાસાલાનં વા…પે… સદ્ધાદેય્યં ચીવરં પરિભુઞ્જેય્ય, દુક્ખઞ્હેતં, ભન્તે, યં બલવા પુરિસો તત્તેન અયોપટ્ટેન આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન કાયં સમ્પલિવેઠેય્યા’’તિ.

‘‘આરોચયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે, યથા એતદેવ તસ્સ વરં દુસ્સીલસ્સ…પે… કસમ્બુજાતસ્સ યં બલવા પુરિસો તત્તેન અયોપટ્ટેન આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન કાયં સમ્પલિવેઠેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? તતોનિદાનઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં, ન ત્વેવ તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય. યઞ્ચ ખો સો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલો…પે… કસમ્બુજાતો ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં ચીવરં પરિભુઞ્જતિ, તઞ્હિ તસ્સ, ભિક્ખવે, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો વરં – યં બલવા પુરિસો તત્તેન અયોસઙ્કુના મુખં વિવરિત્વા તત્તં લોહગુળં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં મુખે પક્ખિપેય્ય – તં તસ્સ ઓટ્ઠમ્પિ દહેય્ય [ડહેય્ય (કત્થચિ)] મુખમ્પિ દહેય્ય જિવ્હમ્પિ દહેય્ય કણ્ઠમ્પિ દહેય્ય ઉરમ્પિ [મ. નિ. ૩.૨૭૦ દેવદૂતસુત્તે પન ‘‘ઉદરમ્પિ’’ ઇતિ વિદેસપાઠો દિસ્સતિ] દહેય્ય અન્તમ્પિ અન્તગુણમ્પિ આદાય અધોભાગા [અધોભાગં (ક.)] નિક્ખમેય્ય, યં વા ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જેય્યા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, વરં – યં ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જેય્ય, દુક્ખઞ્હેતં, ભન્તે, યં બલવા પુરિસો તત્તેન અયોસઙ્કુના મુખં વિવરિત્વા તત્તં લોહગુળં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં મુખે પક્ખિપેય્ય – તં તસ્સ ઓટ્ઠમ્પિ દહેય્ય મુખમ્પિ દહેય્ય જિવ્હમ્પિ દહેય્ય કણ્ઠમ્પિ દહેય્ય ઉરમ્પિ દહેય્ય અન્તમ્પિ અન્તગુણમ્પિ આદાય અધોભાગં નિક્ખમેય્યા’’તિ.

‘‘આરોચયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે, યથા એતદેવ તસ્સ વરં દુસ્સીલસ્સ…પે… કસમ્બુજાતસ્સ યં બલવા પુરિસો તત્તેન અયોસઙ્કુના મુખં વિવરિત્વા તત્તં લોહગુળં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં મુખે પક્ખિપેય્ય – તં તસ્સ ઓટ્ઠમ્પિ દહેય્ય મુખમ્પિ દહેય્ય જિવ્હમ્પિ દહેય્ય કણ્ઠમ્પિ દહેય્ય ઉરમ્પિ દહેય્ય અન્તમ્પિ અન્તગુણમ્પિ આદાય અધોભાગં નિક્ખમેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? તતોનિદાનઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં, ન ત્વેવ તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય. યઞ્ચ ખો સો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલો પાપધમ્મો…પે… કસમ્બુજાતો ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જતિ, તઞ્હિ તસ્સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો વરં – યં બલવા પુરિસો સીસે વા ગહેત્વા ખન્ધે વા ગહેત્વા તત્તં અયોમઞ્ચં વા અયોપીઠં વા અભિનિસીદાપેય્ય વા અભિનિપજ્જાપેય્ય વા, યં વા ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં મઞ્ચપીઠં [મઞ્ચં વા પીઠં વા (ક.)] પરિભુજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, વરં – યં ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં મઞ્ચપીઠં પરિભુઞ્જેય્ય, દુક્ખઞ્હેતં, ભન્તે, યં બલવા પુરિસો સીસે વા ગહેત્વા ખન્ધે વા ગહેત્વા તત્તં અયોમઞ્ચં વા અયોપીઠં વા અભિનિસીદાપેય્ય વા અભિનિપજ્જાપેય્ય વા’’તિ.

‘‘આરોચયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે, યથા એતદેવ તસ્સ વરં દુસ્સીલસ્સ…પે… કસમ્બુજાતસ્સ યં બલવા પુરિસો સીસે વા ગહેત્વા ખન્ધે વા ગહેત્વા તત્તં અયોમઞ્ચં વા અયોપીઠં વા અભિનિસીદાપેય્ય વા અભિનિપજ્જાપેય્ય વા. તં કિસ્સ હેતુ? તતોનિદાનઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં, ન ત્વેવ તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય. યઞ્ચ ખો સો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલો પાપધમ્મો…પે… કસમ્બુજાતો ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં મઞ્ચપીઠં પરિભુઞ્જતિ. તઞ્હિ તસ્સ, ભિક્ખવે, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો વરં – યં બલવા પુરિસો ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા તત્તાય લોહકુમ્ભિયા પક્ખિપેય્ય આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય – સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાનો સકિમ્પિ ઉદ્ધં ગચ્છેય્ય સકિમ્પિ અધો ગચ્છેય્ય સકિમ્પિ તિરિયં ગચ્છેય્ય, યં વા ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં વિહારં પરિભુઞ્જેય્યા’’તિ? ‘‘એતદેવ, ભન્તે, વરં – યં ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં વિહારં પરિભુઞ્જેય્ય, દુક્ખઞ્હેતં, ભન્તે, યં બલવા પુરિસો ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા તત્તાય લોહકુમ્ભિયા પક્ખિપેય્ય આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય – સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાનો સકિમ્પિ ઉદ્ધં ગચ્છેય્ય સકિમ્પિ અધો ગચ્છેય્ય સકિમ્પિ તિરિયં ગચ્છેય્યા’’તિ.

‘‘આરોચયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે, યથા એતદેવ તસ્સ વરં દુસ્સીલસ્સ પાપધમ્મસ્સ…પે… કસમ્બુજાતસ્સ યં બલવા પુરિસો ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા…પે… સકિમ્પિ તિરિયં ગચ્છેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? તતોનિદાનઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં, ન ત્વેવ તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય. યઞ્ચ ખો સો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલો પાપધમ્મો…પે… કસમ્બુજાતો ખત્તિયમહાસાલાનં વા બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વા ગહપતિમહાસાલાનં વા સદ્ધાદેય્યં વિહારં પરિભુઞ્જતિ. તઞ્હિ તસ્સ, ભિક્ખવે, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યેસઞ્ચ [યેસં (?)] મયં પરિભુઞ્જામ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં [… પરિક્ખારાનં (સી. સ્યા. ક.)] તેસં તે કારા મહપ્ફલા ભવિસ્સન્તિ મહાનિસંસા, અમ્હાકઞ્ચેવાયં પબ્બજ્જા અવઞ્ઝા ભવિસ્સતિ સફલા સઉદ્રયા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં – ‘અત્તત્થં વા, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતું; પરત્થં વા, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતું; ઉભયત્થં વા, ભિક્ખવે, સમ્પસ્સમાનેન અલમેવ અપ્પમાદેન સમ્પાદેતુ’’’ન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવા [ઇદમવોચ ભગવા…પે… (ક.)]. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગઞ્છિ [ઉગ્ગચ્છિ (ક.)]. સટ્ઠિમત્તા ભિક્ખૂ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિંસુ – ‘‘સુદુક્કરં ભગવા, સુદુક્કરં ભગવા’’તિ. સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસૂતિ. અટ્ઠમં.