૪. ધમ્મઞ્ઞૂસુત્તં

૬૮. ‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ …પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમેહિ સત્તહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ધમ્મઞ્ઞૂ ચ હોતિ અત્થઞ્ઞૂ ચ અત્તઞ્ઞૂ ચ મત્તઞ્ઞૂ ચ કાલઞ્ઞૂ ચ પરિસઞ્ઞૂ ચ પુગ્ગલપરોપરઞ્ઞૂ ચ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ધમ્મઞ્ઞૂ હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ધમ્મં જાનાતિ – સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં. નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ધમ્મં જાનેય્ય – સુત્તં ગેય્યં…પે… અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, નયિધ ‘ધમ્મઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચેય્ય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ધમ્મં જાનાતિ – સુત્તં ગેય્યં…પે… અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, તસ્મા ‘ધમ્મઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ધમ્મઞ્ઞૂ.

‘‘અત્થઞ્ઞૂ ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તસ્સ તસ્સેવ ભાસિતસ્સ અત્થં જાનાતિ – ‘અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો, અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’તિ. નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તસ્સ તસ્સેવ ભાસિતસ્સ અત્થં જાનેય્ય – ‘અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો, અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’તિ, નયિધ ‘અત્થઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચેય્ય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તસ્સ તસ્સેવ ભાસિતસ્સ અત્થં જાનાતિ – ‘અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો, અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’તિ, તસ્મા ‘અત્થઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ધમ્મઞ્ઞૂ, અત્થઞ્ઞૂ.

‘‘અત્તઞ્ઞૂ ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્તાનં જાનાતિ – ‘એત્તકોમ્હિ સદ્ધાય સીલેન સુતેન ચાગેન પઞ્ઞાય પટિભાનેના’તિ. નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્તાનં જાનેય્ય – ‘એત્તકોમ્હિ સદ્ધાય સીલેન સુતેન ચાગેન પઞ્ઞાય પટિભાનેના’તિ, નયિધ ‘અત્તઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચેય્ય. યસ્મા ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્તાનં જાનાતિ – ‘એત્તકોમ્હિ સદ્ધાય સીલેન સુતેન ચાગેન પઞ્ઞાય પટિભાનેના’તિ, તસ્મા ‘અત્તઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ધમ્મઞ્ઞૂ, અત્થઞ્ઞૂ, અત્તઞ્ઞૂ.

‘‘મત્તઞ્ઞૂ ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મત્તં જાનાતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં પટિગ્ગહણાય. નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મત્તં જાનેય્ય ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં પટિગ્ગહણાય, નયિધ ‘મત્તઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચેય્ય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મત્તં જાનાતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં પટિગ્ગહણાય, તસ્મા ‘મત્તઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ધમ્મઞ્ઞૂ, અત્થઞ્ઞૂ, અત્તઞ્ઞૂ, મત્તઞ્ઞૂ.

‘‘કાલઞ્ઞૂ ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ, કાલં જાનાતિ – ‘અયં કાલો ઉદ્દેસસ્સ, અયં કાલો પરિપુચ્છાય, અયં કાલો યોગસ્સ, અયં કાલો પટિસલ્લાનસ્સા’તિ. નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલં જાનેય્ય – ‘અયં કાલો ઉદ્દેસસ્સ, અયં કાલો પરિપુચ્છાય, અયં કાલો યોગસ્સ, અયં કાલો પટિસલ્લાનસ્સા’તિ, નયિધ ‘કાલઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચેય્ય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલં જાનાતિ – ‘અયં કાલો ઉદ્દેસસ્સ, અયં કાલો પરિપુચ્છાય, અયં કાલો યોગસ્સ, અયં કાલો પટિસલ્લાનસ્સા’તિ, તસ્મા ‘કાલઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ધમ્મઞ્ઞૂ, અત્થઞ્ઞૂ, અત્તઞ્ઞૂ, મત્તઞ્ઞૂ, કાલઞ્ઞૂ.

‘‘પરિસઞ્ઞૂ ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરિસં જાનાતિ – ‘અયં ખત્તિયપરિસા, અયં બ્રાહ્મણપરિસા, અયં ગહપતિપરિસા, અયં સમણપરિસા. તત્થ એવં ઉપસઙ્કમિતબ્બં, એવં ઠાતબ્બં, એવં કત્તબ્બં, એવં નિસીદિતબ્બં, એવં ભાસિતબ્બં, એવં તુણ્હી ભવિતબ્બ’ન્તિ. નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરિસં જાનેય્ય – ‘અયં ખત્તિયપરિસા…પે… એવં તુણ્હી ભવિતબ્બ’ન્તિ, નયિધ ‘પરિસઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચેય્ય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરિસં જાનાતિ – ‘અયં ખત્તિયપરિસા, અયં બ્રાહ્મણપરિસા, અયં ગહપતિપરિસા, અયં સમણપરિસા. તત્થ એવં ઉપસઙ્કમિતબ્બં, એવં ઠાતબ્બં, એવં કત્તબ્બં, એવં નિસીદિતબ્બં, એવં ભાસિતબ્બં, એવં તુણ્હી ભવિતબ્બ’ન્તિ, તસ્મા ‘પરિસઞ્ઞૂ’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ધમ્મઞ્ઞૂ, અત્થઞ્ઞૂ, અત્તઞ્ઞૂ, મત્તઞ્ઞૂ, કાલઞ્ઞૂ, પરિસઞ્ઞૂ.

‘‘પુગ્ગલપરોપરઞ્ઞૂ ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો [સબ્બત્થપિ ઇધ આરમ્ભે ‘‘ભિક્ખુનો’’ ત્વેવ દિસ્સતિ] દ્વયેન પુગ્ગલા વિદિતા હોન્તિ. દ્વે પુગ્ગલા – એકો અરિયાનં દસ્સનકામો, એકો અરિયાનં ન દસ્સનકામો. ય્વાયં પુગ્ગલો અરિયાનં ન દસ્સનકામો, એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ય્વાયં પુગ્ગલો અરિયાનં દસ્સનકામો, એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘દ્વે પુગ્ગલા અરિયાનં દસ્સનકામા – એકો સદ્ધમ્મં સોતુકામો, એકો સદ્ધમ્મં ન સોતુકામો. ય્વાયં પુગ્ગલો સદ્ધમ્મં ન સોતુકામો, એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ય્વાયં પુગ્ગલો સદ્ધમ્મં સોતુકામો, એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘દ્વે પુગ્ગલા સદ્ધમ્મં સોતુકામા – એકો ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, એકો અનોહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ. ય્વાયં પુગ્ગલો અનોહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ય્વાયં પુગ્ગલો ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘દ્વે પુગ્ગલા ઓહિતસોતા ધમ્મં સુણન્તિ [સુણન્તા (ક.)] – એકો સુત્વા ધમ્મં ધારેતિ, એકો સુત્વા ધમ્મં ન ધારેતિ. ય્વાયં પુગ્ગલો સુત્વા ન ધમ્મં ધારેતિ, એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ય્વાયં પુગ્ગલો સુત્વા ધમ્મં ધારેતિ, એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘દ્વે પુગ્ગલા સુત્વા ધમ્મં ધારેન્તિ [ધારેન્તા (ક.)] – એકો ધાતાનં [ધતાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખતિ, એકો ધાતાનં ધમ્માનં અત્થં ન ઉપપરિક્ખતિ. ય્વાયં પુગ્ગલો ધાતાનં ધમ્માનં અત્થં ન ઉપપરિક્ખતિ, એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ય્વાયં પુગ્ગલો ધાતાનં ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખતિ, એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘દ્વે પુગ્ગલા ધાતાનં ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખન્તિ [ઉપપરિક્ખન્તા (ક.)] – એકો અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો, એકો અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ન ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો. ય્વાયં પુગ્ગલો અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ન ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો, એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ય્વાયં પુગ્ગલો અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો, એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘દ્વે પુગ્ગલા અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના – એકો અત્તહિતાય પટિપન્નો નો પરહિતાય, એકો અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો પરહિતાય ચ. ય્વાયં પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો નો પરહિતાય, એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ય્વાયં પુગ્ગલો અત્થહિતાય ચ પટિપન્નો પરહિતાય ચ, એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો [ભિક્ખુના (સી. સ્યા.)] દ્વયેન પુગ્ગલા વિદિતા હોન્તિ. એવં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પુગ્ગલપરોપરઞ્ઞૂ હોતિ. ‘‘ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. ચતુત્થં.