૧. નિસ્સયવગ્ગો

૧. કિમત્થિયસુત્તં

૧. [અ. નિ. ૧૦.૧] એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિમત્થિયાનિ, ભન્તે, કુસલાનિ સીલાનિ કિમાનિસંસાની’’તિ? ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાની’’તિ.

‘‘અવિપ્પટિસારો પન, ભન્તે, કિમત્થિયો કિમાનિસંસો’’? ‘‘અવિપ્પટિસારો ખો, આનન્દ, પામોજ્જત્થો પામોજ્જાનિસંસો’’.

‘‘પામોજ્જં પન, ભન્તે, કિમત્થિયં કિમાનિસંસં’’? ‘‘પામોજ્જં ખો, આનન્દ, પીતત્થં પીતાનિસંસં’’.

‘‘પીતિ પન, ભન્તે, કિમત્થિયા કિમાનિસંસા’’? ‘‘પીતિ ખો, આનન્દ, પસ્સદ્ધત્થા પસ્સદ્ધાનિસંસા’’.

‘‘પસ્સદ્ધિ પન, ભન્તે, કિમત્થિયા કિમાનિસંસા’’? ‘‘પસ્સદ્ધિ ખો, આનન્દ, સુખત્થા સુખાનિસંસા’’.

‘‘સુખં પન, ભન્તે, કિમત્થિયં કિમાનિસંસં’’? ‘‘સુખં ખો, આનન્દ, સમાધત્થં સમાધાનિસંસં’’.

‘‘સમાધિ પન, ભન્તે, કિમત્થિયો કિમાનિસંસો’’? ‘‘સમાધિ ખો, આનન્દ, યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થો યથાભૂતઞાણદસ્સનાનિસંસો’’.

‘‘યથાભૂતઞાણદસ્સનં પન, ભન્તે, કિમત્થિયં કિમાનિસંસં’’? ‘‘યથાભૂતઞાણદસ્સનં ખો, આનન્દ, નિબ્બિદત્થં નિબ્બિદાનિસંસં’’.

‘‘નિબ્બિદા, પન, ભન્તે, કિમત્થિયા કિમાનિસંસા’’? ‘‘નિબ્બિદા ખો, આનન્દ, વિરાગત્થા વિરાગાનિસંસા ’’.

‘‘વિરાગો પન, ભન્તે, કિમત્થિયો કિમાનિસંસો’’? ‘‘વિરાગો ખો, આનન્દ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થો વિમુત્તિઞાણદસ્સનાનિસંસો.

‘‘ઇતિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારત્થાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાનિ, અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થો પામોજ્જાનિસંસો, પામોજ્જં પીતત્થં પીતાનિસંસં, પીતિ પસ્સદ્ધત્થા પસ્સદ્ધાનિસંસા, પસ્સદ્ધિ સુખત્થા સુખાનિસંસા, સુખં સમાધત્થં સમાધાનિસંસં, સમાધિ યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થો યથાભૂતઞાણદસ્સનાનિસંસો, યથાભૂતઞાણદસ્સનં નિબ્બિદત્થં નિબ્બિદાનિસંસં, નિબ્બિદા વિરાગત્થા વિરાગાનિસંસા, વિરાગો વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થો વિમુત્તિઞાણદસ્સનાનિસંસો. ઇતિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અનુપુબ્બેન અગ્ગાય પરેન્તી’’તિ. પઠમં.

૨. ચેતનાકરણીયસુત્તં

૨. [અ. નિ. ૧૦.૨] ‘‘સીલવતો, ભિક્ખવે, સીલસમ્પન્નસ્સ ન ચેતનાય કરણીયં – ‘અવિપ્પટિસારો મે ઉપ્પજ્જતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ અવિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘અવિપ્પટિસારિસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘પામોજ્જં મે ઉપ્પજ્જતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં અવિપ્પટિસારિસ્સ પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘પમુદિતસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘પીતિ મે ઉપ્પજ્જતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં પમુદિતસ્સ પીતિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘પીતિમનસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘કાયો મે પસ્સમ્ભતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ.

‘‘પસ્સદ્ધકાયસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘સુખં વેદિયામી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદિયતિ.

‘‘સુખિનો, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘ચિત્તં મે સમાધિયતૂ’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ.

‘‘સમાહિતસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘યથાભૂતં જાનામિ પસ્સામી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં સમાહિતો યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતિ.

‘‘યથાભૂતં, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો ન ચેતનાય કરણીયં – ‘નિબ્બિન્દામી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં યથાભૂતં જાનં પસ્સં નિબ્બિન્દતિ.

‘‘નિબ્બિન્નસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘વિરજ્જામી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં નિબ્બિન્નો વિરજ્જતિ.

‘‘વિરત્તસ્સ, ભિક્ખવે, ન ચેતનાય કરણીયં – ‘વિમુત્તિઞાણદસ્સનં સચ્છિકરોમી’તિ. ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યં વિરત્તો વિમુત્તિઞાણદસ્સનં સચ્છિકરોતિ.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, વિરાગો વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થો વિમુત્તિઞાણદસ્સનાનિસંસો, નિબ્બિદા વિરાગત્થા વિરાગાનિસંસા, યથાભૂતઞાણદસ્સનં નિબ્બિદત્થં નિબ્બિદાનિસંસં, સમાધિ યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થો યથાભૂતઞાણદસ્સનાનિસંસો, સુખં સમાધત્થં સમાધાનિસંસં, પસ્સદ્ધિ સુખત્થા સુખાનિસંસા, પીતિ પસ્સદ્ધત્થા પસ્સદ્ધાનિસંસા, પામોજ્જં પીતત્થં પીતાનિસંસં, અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થો પામોજ્જાનિસંસો, કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારત્થાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાનિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, ધમ્મા ધમ્મે અભિસન્દેન્તિ, ધમ્મા ધમ્મે પરિપૂરેન્તિ અપારા પારં ગમનાયા’’તિ. દુતિયં.

૩. પઠમઉપનિસાસુત્તં

૩. [અ. નિ. ૫.૨૪; ૧૦.૩] ‘‘દુસ્સીલસ્સ, ભિક્ખવે, સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો. અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ પામોજ્જં. પામોજ્જે અસતિ પામોજ્જવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પીતિ. પીતિયા અસતિ પીતિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પસ્સદ્ધિ. પસ્સદ્ધિયા અસતિ પસ્સદ્ધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ સુખં. સુખે અસતિ સુખવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ. સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં. યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ નિબ્બિદા. નિબ્બિદાય અસતિ નિબ્બિદાવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ વિરાગો. વિરાગે અસતિ વિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રુક્ખો સાખાપલાસવિપન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલસ્સ સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો, અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ પામોજ્જં…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સીલવતો, ભિક્ખવે, સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો, અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ પામોજ્જં, પામોજ્જે સતિ પામોજ્જસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ પીતિ, પીતિયા સતિ પીતિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ પસ્સદ્ધિ, પસ્સદ્ધિયા સતિ પસ્સદ્ધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ સુખં, સુખે સતિ સુખસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ, સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં, યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ નિબ્બિદા, નિબ્બિદાય સતિ નિબ્બિદાસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ વિરાગો, વિરાગે સતિ વિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રુક્ખો સાખાપલાસસમ્પન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો, અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ. તતિયં.

૪. દુતિયઉપનિસાસુત્તં

૪. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ [ભિક્ખવોતિ (સી. સ્યા. પી.) એવં સબ્બત્થ અ. નિ. ૧૦.૪]. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘દુસ્સીલસ્સ, આવુસો, સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો, અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ પામોજ્જં, પામોજ્જે અસતિ પામોજ્જવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પીતિ, પીતિયા અસતિ પીતિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પસ્સદ્ધિ, પસ્સદ્ધિયા અસતિ પસ્સદ્ધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ સુખં, સુખે અસતિ સુખવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ, સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં, યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ નિબ્બિદા, નિબ્બિદાય અસતિ નિબ્બિદાવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ વિરાગો, વિરાગે અસતિ વિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, રુક્ખો સાખાપલાસવિપન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, દુસ્સીલસ્સ સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો, અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ પામોજ્જં…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સીલવતો, આવુસો, સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો, અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ પામોજ્જં, પામોજ્જે સતિ પામોજ્જસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ પીતિ, પીતિયા સતિ પીતિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ પસ્સદ્ધિ, પસ્સદ્ધિયા સતિ પસ્સદ્ધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ સુખં, સુખે સતિ સુખસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ, સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં, યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્ના હોતિ નિબ્બિદા, નિબ્બિદાય સતિ નિબ્બિદાસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ વિરાગો, વિરાગે સતિ વિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, રુક્ખો સાખાપલાસસમ્પન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ અવિપ્પટિસારો, અવિપ્પટિસારે સતિ અવિપ્પટિસારસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ પામોજ્જં…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. તતિયઉપનિસાસુત્તં

૫. [અ. નિ. ૧૦.૫] તત્ર ખો આયસ્મા આનન્દો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… ‘‘દુસ્સીલસ્સ, આવુસો, સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ અવિપ્પટિસારો, અવિપ્પટિસારે અસતિ અવિપ્પટિસારવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ પામોજ્જં, પામોજ્જે અસતિ પામોજ્જવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પીતિ, પીતિયા અસતિ પીતિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ પસ્સદ્ધિ, પસ્સદ્ધિયા અસતિ પસ્સદ્ધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ સુખં, સુખે અસતિ સુખવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ, સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં, યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસા હોતિ નિબ્બિદા, નિબ્બિદાય અસતિ નિબ્બિદાવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ વિરાગો, વિરાગે અસતિ વિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

૬. બ્યસનસુત્તં

૬. ‘‘યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અક્કોસકો પરિભાસકો અરિયૂપવાદો સબ્રહ્મચારીનં, ઠાનમેતં અવકાસો યં સો એકાદસન્નં બ્યસનાનં અઞ્ઞતરં બ્યસનં નિગચ્છેય્ય.

કતમેસં એકાદસન્નં? અનધિગતં નાધિગચ્છતિ, અધિગતા પરિહાયતિ, સદ્ધમ્મસ્સ ન વોદાયન્તિ, સદ્ધમ્મેસુ વા અધિમાનિકો હોતિ, અનભિરતો વા બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, અઞ્ઞતરં વા સંકિલિટ્ઠં આપત્તિં આપજ્જતિ, સિક્ખં વા પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ, ગાળ્હં વા રોગાતઙ્કં ફુસતિ, ઉમ્માદં વા પાપુણાતિ ચિત્તક્ખેપં વા, સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ – યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અક્કોસકો પરિભાસકો અરિયૂપવાદો સબ્રહ્મચારીનં, ઠાનમેતં અવકાસો યં સો ઇમેસં એકાદસન્નં બ્યસનાનં અઞ્ઞતરં બ્યસનં નિગચ્છેય્ય. [( ) એત્થન્તરે પાઠો સી. સ્યા. કં. પી. પોત્થકેસુ ન દિસ્સતિ]

‘‘યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અક્કોસકો પરિભાસકો અરિયૂપવાદો સબ્રહ્મચારીનં, અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં સો એકાદસન્નં બ્યસનાનં અઞ્ઞતરં બ્યસનં ન નિગચ્છેય્ય.

કતમેસં એકાદસન્નં? અનધિગતં નાધિગચ્છતિ, અધિગતા પરિહાયતિ, સદ્ધમ્મસ્સ ન વોદાયન્તિ, સદ્ધમ્મેસુ વા અધિમાનિકો હોતિ, અનભિરતો વા બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, અઞ્ઞતરં વા સંકિલિટ્ઠં આપત્તિં આપજ્જતિ, સિક્ખં વા પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ, ગાળ્હં વા રોગાતઙ્કં ફુસતિ, ઉમ્માદં વા પાપુણાતિ ચિત્તક્ખેપં વા, સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ – યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અક્કોસકો પરિભાસકો અરિયૂપવાદો સબ્રહ્મચારીનં, અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં સો ઇમેસં એકાદસન્નં બ્યસનાનં અઞ્ઞતરં બ્યસનં ન નિગચ્છેય્યા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. સઞ્ઞાસુત્તં

૭. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ ન સઞ્ઞી અસ્સ; સઞ્ઞી ચ પન અસ્સાતિ?

‘‘સિયા, આનન્દ, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ ન સઞ્ઞી અસ્સ; સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, ભન્તે, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ ન સઞ્ઞી અસ્સ, સઞ્ઞી ચ પન અસ્સાતિ.

‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ એવંસઞ્ઞી હોતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ. એવં ખો, આનન્દ, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ, ન આપસ્મિં આપોસઞ્ઞી અસ્સ, ન તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞી અસ્સ, ન વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞી અસ્સ, ન ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞી અસ્સ, ન પરલોકે પરલોકસઞ્ઞી અસ્સ, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ ન સઞ્ઞી અસ્સ, સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘સિયા નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ…પે… યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ ન સઞ્ઞી અસ્સ, સઞ્ઞી પન અસ્સાતિ. ‘‘સિયા, આવુસો આનન્દ, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ…પે… યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ ન સઞ્ઞી અસ્સ, સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ.

‘‘યથા કથં પનાવુસો સારિપુત્ત, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ…પે… યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ ન સઞ્ઞી અસ્સ, સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ?

‘‘ઇધ, આવુસો આનન્દ, ભિક્ખુ એવંસઞ્ઞી હોતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ. એવં ખો, આવુસો આનન્દ, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા નેવ પથવિયં પથવિસઞ્ઞી અસ્સ…પે… યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ ન સઞ્ઞી અસ્સ, સઞ્ઞી ચ પન અસ્સા’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો! યત્ર હિ નામ સત્થુ ચેવ સાવકસ્સ ચ અત્થેન અત્થો બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનં સંસન્દિસ્સતિ સમેસ્સતિ ન વિગ્ગય્હિસ્સતિ, યદિદં અગ્ગપદસ્મિં! ઇદાનાહં, આવુસો, ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં અપુચ્છિં. ભગવાપિ મે એતેહિ અક્ખરેહિ એતેહિ પદેહિ એતેહિ બ્યઞ્જનેહિ એતમત્થં બ્યાકાસિ, સેય્યથાપિ આયસ્મા સારિપુત્તો. અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો, યત્ર હિ નામ સત્થુ ચેવ સાવકસ્સ ચ અત્થેન અત્થો બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનં સંસન્દિસ્સતિ સમેસ્સતિ ન વિગ્ગય્હિસ્સતિ, યદિદં અગ્ગપદસ્મિ’’ન્તિ! સત્તમં.

૮. મનસિકારસુત્તં

૮. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા ન ચક્ખું મનસિ કરેય્ય, ન રૂપં મનસિ કરેય્ય, ન સોતં મનસિ કરેય્ય, ન સદ્દં મનસિ કરેય્ય, ન ઘાનં મનસિ કરેય્ય, ન ગન્ધં મનસિ કરેય્ય, ન જિવ્હં મનસિ કરેય્ય, ન રસં મનસિ કરેય્ય, ન કાયં મનસિ કરેય્ય, ન ફોટ્ઠબ્બં મનસિ કરેય્ય, ન પથવિં મનસિ કરેય્ય, ન આપં મનસિ કરેય્ય, ન તેજં મનસિ કરેય્ય, ન વાયં મનસિ કરેય્ય, ન આકાસાનઞ્ચાયતનં મનસિ કરેય્ય, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં મનસિ કરેય્ય, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં મનસિ કરેય્ય, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં મનસિ કરેય્ય, ન ઇધલોકં મનસિ કરેય્ય, ન પરલોકં મનસિ કરેય્ય, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ ન મનસિ કરેય્ય; મનસિ ચ પન કરેય્યા’’તિ?

‘‘સિયા, આનન્દ, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા ન ચક્ખું મનસિ કરેય્ય, ન રૂપં મનસિ કરેય્ય, ન સોતં મનસિ કરેય્ય, ન સદ્દં મનસિ કરેય્ય, ન ઘાનં મનસિ કરેય્ય, ન ગન્ધં મનસિ કરેય્ય, ન જિવ્હં મનસિ કરેય્ય, ન રસં મનસિ કરેય્ય, ન કાયં મનસિ કરેય્ય, ન ફોટ્ઠબ્બં મનસિ કરેય્ય, ન પથવિં મનસિ કરેય્ય, ન આપં મનસિ કરેય્ય, ન તેજં મનસિ કરેય્ય, ન વાયં મનસિ કરેય્ય, ન આકાસાનઞ્ચાયતનં મનસિ કરેય્ય, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં મનસિ કરેય્ય, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં મનસિ કરેય્ય, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં મનસિ કરેય્ય, ન ઇધલોકં મનસિ કરેય્ય, ન પરલોકં મનસિ કરેય્ય, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ ન મનસિ કરેય્ય; મનસિ ચ પન કરેય્યા’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, ભન્તે, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા ન ચક્ખું મનસિ કરેય્ય, ન રૂપં મનસિ કરેય્ય… યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ ન મનસિ કરેય્ય; મનસિ ચ પન કરેય્યા’’તિ?

‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ એવં મનસિ કરોતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ. એવં ખો, આનન્દ, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા ન ચક્ખું મનસિ કરેય્ય, ન રૂપં મનસિ કરેય્ય…પે… યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ ન મનસિ કરેય્ય; મનસિ ચ પન કરેય્યા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. સદ્ધસુત્તં

૯. એકં સમયં ભગવા નાતિકે વિહરતિ ગિઞ્જકાવસથે. અથ ખો આયસ્મા સદ્ધો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સદ્ધં ભગવા એતદવોચ –

‘‘આજાનીયઝાયિતં ખો, સદ્ધ, ઝાય; મા ખળુઙ્કઝાયિતં [આજાનીયજ્ઝાયિતં ખો સદ્ધ ઝાયથ, મા ખળુઙ્કજ્ઝાયિતં (સી. પી.)]. કથઞ્ચ, ખળુઙ્કઝાયિતં હોતિ? અસ્સખળુઙ્કો હિ, સદ્ધ, દોણિયા બદ્ધો [બન્ધો (સ્યા. ક.)] ‘યવસં યવસ’ન્તિ ઝાયતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ, સદ્ધ, અસ્સખળુઙ્કસ્સ દોણિયા બદ્ધસ્સ એવં હોતિ – ‘કિં નુ ખો મં અજ્જ અસ્સદમ્મસારથિ કારણં કારેસ્સતિ, કિમસ્સાહં [કમ્મસ્સાહં (ક.)] પટિકરોમી’તિ. સો દોણિયા બદ્ધો ‘યવસં યવસ’ન્તિ ઝાયતિ. એવમેવં ખો, સદ્ધ, ઇધેકચ્ચો પુરિસખળુઙ્કો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ કામરાગપરેતેન ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. સો કામરાગંયેવ અન્તરં કત્વા ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અવજ્ઝાયતિ, બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. સો વિચિકિચ્છંયેવ અન્તરં કત્વા ઝાયતિ પજ્ઝાયતિ નિજ્ઝાયતિ અવજ્ઝાયતિ. સો પથવિમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, આપમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, તેજમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, વાયમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, આકાસાનઞ્ચાયતનમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, ઇધલોકમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, પરલોકમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ. એવં ખો, સદ્ધ, પુરિસખળુઙ્કઝાયિતં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, સદ્ધ, આજાનીયઝાયિતં હોતિ? ભદ્રો હિ, સદ્ધ, અસ્સાજાનીયો દોણિયા બદ્ધો ન ‘યવસં યવસ’ન્તિ ઝાયતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ભદ્રસ્સ હિ, સદ્ધ, અસ્સાજાનીયસ્સ દોણિયા બદ્ધસ્સ એવં હોતિ – ‘કિં નુ ખો મં અજ્જ અસ્સદમ્મસારથિ કારણં કારેસ્સતિ, કિમસ્સાહં પટિકરોમી’તિ. સો દોણિયા બદ્ધો ન ‘યવસં યવસ’ન્તિ ઝાયતિ. ભદ્રો હિ, સદ્ધ, અસ્સાજાનીયો યથા ઇણં યથા બન્ધં યથા જાનિં યથા કલિં એવં પતોદસ્સ અજ્ઝોહરણં સમનુપસ્સતિ. એવમેવં ખો, સદ્ધ, ભદ્રો પુરિસાજાનીયો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ ન કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ, ન બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… ન થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… ન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… ન વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ. સો નેવ પથવિં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન આપં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન તેજં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન વાયં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન આકાસાનઞ્ચાયતનં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન ઇધલોકં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન પરલોકં નિસ્સાય ઝાયતિ, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ નિસ્સાય ન ઝાયતિ; ઝાયતિ ચ પન. એવં ઝાયિઞ્ચ પન, સદ્ધ, ભદ્રં પુરિસાજાનીયં સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા આરકાવ નમસ્સન્તિ –

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે નાભિજાનામ, યમ્પિ નિસ્સાય ઝાયસી’’તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા સદ્ધો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં ઝાયી પન, ભન્તે, ભદ્રો પુરિસાજાનીયો [પુરિસાજાનીયો ઝાયતિ, સો (સી. સ્યા. પી.), પુરિસાજાનીયો, સો (ક.)] નેવ પથવિં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન આપં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન તેજં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન વાયં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન આકાસાનઞ્ચાયતનં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન ઇધલોકં નિસ્સાય ઝાયતિ, ન પરલોકં નિસ્સાય ઝાયતિ, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ નિસ્સાય ન ઝાયતિ; ઝાયતિ ચ પન? કથં ઝાયિઞ્ચ પન, ભન્તે, ભદ્રં પુરિસાજાનીયં સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા આરકાવ નમસ્સન્તિ –

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે નાભિજાનામ, યમ્પિ નિસ્સાય ઝાયસી’’તિ.

‘‘ઇધ, સદ્ધ, ભદ્રસ્સ પુરિસાજાનીયસ્સ પથવિયં પથવિસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, આપસ્મિં આપોસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, તેજસ્મિં તેજોસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, વાયસ્મિં વાયોસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, આકાસાનઞ્ચાયતને આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, ઇધલોકે ઇધલોકસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, પરલોકે પરલોકસઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ, યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તત્રાપિ સઞ્ઞા વિભૂતા હોતિ. એવં ઝાયી ખો, સદ્ધ, ભદ્રો પુરિસાજાનીયો નેવ પથવિં નિસ્સાય ઝાયતિ…પે… યમ્પિદં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ નિસ્સાય ન ઝાયતિ; ઝાયતિ ચ પન. એવં ઝાયિઞ્ચ પન, સદ્ધ, ભદ્રં પુરિસાજાનીયં સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા આરકાવ નમસ્સન્તિ –

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે નાભિજાનામ, યમ્પિ નિસ્સાય ઝાયસી’’તિ. નવમં;

૧૦. મોરનિવાપસુત્તં

૧૦. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ મોરનિવાપે પરિબ્બાજકારામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અચ્ચન્તનિટ્ઠો હોતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં. કતમેહિ તીહિ? અસેખેન સીલક્ખન્ધેન, અસેખેન સમાધિક્ખન્ધેન, અસેખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન – ઇમેહિ, ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અચ્ચન્તનિટ્ઠો હોતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અચ્ચન્તનિટ્ઠો હોતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં. કતમેહિ તીહિ? ઇદ્ધિપાટિહારિયેન, આદેસનાપાટિહારિયેન, અનુસાસનીપાટિહારિયેન – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અચ્ચન્તનિટ્ઠો હોતિ, અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં.

‘‘અપરેહિપિ, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અચ્ચન્તનિટ્ઠો હોતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં. કતમેહિ તીહિ? સમ્માદિટ્ઠિયા, સમ્માઞાણેન, સમ્માવિમુત્તિયા – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અચ્ચન્તનિટ્ઠો હોતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં.

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અચ્ચન્તનિટ્ઠો હોતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં. કતમેહિ દ્વીહિ? વિજ્જાય, ચરણેન – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અચ્ચન્તનિટ્ઠો હોતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનં. બ્રહ્મુના પેસા, ભિક્ખવે, સનઙ્કુમારેન ગાથા ભાસિતા –

‘‘ખત્તિયો સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, યે ગોત્તપટિસારિનો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સો સેટ્ઠો દેવમાનુસે’’તિ [દી. નિ. ૧.૨૭૭; સં. નિ. ૧.૧૮૨; ૨.૨૪૫].

‘‘સા ખો પનેસા, ભિક્ખવે, સનઙ્કુમારેન ગાથા ભાસિતા સુભાસિતા, નો દુબ્ભાસિતા; અત્થસંહિતા, નો અનત્થસંહિતા; અનુમતા મયા. અહમ્પિ, ભિક્ખવે, એવં વદામિ –

‘‘ખત્તિયો સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, યે ગોત્તપટિસારિનો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સો સેટ્ઠો દેવમાનુસે’’તિ. દસમં;

નિસ્સયવગ્ગો [નિસ્સાયવગ્ગો (સ્યા. કં.)] પઠમો.