૭. પઠમસઞ્ચેતનિકસુત્તં

૨૧૭. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાનં કમ્માનં કતાનં ઉપચિતાનં અપ્પટિસંવેદિત્વા [અપ્પટિસંવિદિત્વા (સી. સ્યા. પી.)] બ્યન્તીભાવં વદામિ. તઞ્ચ ખો દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઉપપજ્જે વા [ઉપપજ્જં વા (ક.) અ. નિ. ૬.૬૩ પસ્સિતબ્બં, ઉપપજ્જ વા (મ. નિ. ૩.૩૦૩)] અપરે વા પરિયાયે. ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાનં કમ્માનં કતાનં ઉપચિતાનં અપ્પટિસંવેદિત્વા દુક્ખસ્સન્તકિરિયં વદામિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, તિવિધા કાયકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા [અકુસલં સઞ્ચેતનિકં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાકં (ક.)] હોતિ; ચતુબ્બિધા વચીકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા હોતિ; તિવિધા મનોકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, તિવિધા કાયકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ લુદ્દો લોહિતપાણિ હતપહતે નિવિટ્ઠો અદયાપન્નો સબ્બપાણભૂતેસુ.

‘‘અદિન્નાદાયી હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા, તં અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારી હોતિ. યા તા માતુરક્ખિતા…પે… અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ, તથારૂપાસુ ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, તિવિધા કાયકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચતુબ્બિધા વચીકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મુસાવાદી હોતિ. સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો ‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’તિ, સો અજાનં વા આહ ‘જાનામી’તિ, જાનં વા આહ ‘ન જાનામી’તિ, અપસ્સં વા આહ ‘પસ્સામી’તિ, પસ્સં વા આહ ‘ન પસ્સામી’તિ, ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ.

‘‘પિસુણવાચો હોતિ. ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ સમગ્ગાનં વા ભેત્તા ભિન્નાનં વા અનુપ્પદાતા વગ્ગારામો વગ્ગરતો વગ્ગનન્દી, વગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસવાચો હોતિ. યા સા વાચા અણ્ડકા કક્કસા પરકટુકા પરાભિસજ્જની કોધસામન્તા. અસમાધિસંવત્તનિકા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપી હોતિ અકાલવાદી અભૂતવાદી અનત્થવાદી અધમ્મવાદી અવિનયવાદી, અનિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ અકાલેન અનપદેસં અપરિયન્તવતિં અનત્થસંહિતં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ચતુબ્બિધા વચીકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, તિવિધા મનોકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અભિજ્ઝાલુ હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં, તં અભિજ્ઝાતા હોતિ – ‘અહો વત, યં પરસ્સ તં મમ અસ્સા’તિ.

‘‘બ્યાપન્નચિત્તો હોતિ પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો – ‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા બજ્ઝન્તુ વા ઉચ્છિજ્જન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા વા અહેસુ’ન્તિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ વિપરીતદસ્સનો – ‘નત્થિ દિન્નં…પે. … યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, તિવિધા મનોકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકા દુક્ખુદ્રયા દુક્ખવિપાકા હોતિ.

‘‘તિવિધ કાયકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ [… સઞ્ચેતનિકહેતુ (ક.)] વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ; ચતુબ્બિધવચીકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ; તિવિધમનોકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અપણ્ણકો મણિ ઉદ્ધંખિત્તો યેન યેનેવ પતિટ્ઠાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતંયેવ પતિટ્ઠાતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તિવિધકાયકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ; ચતુબ્બિધવચીકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ; તિવિધમનોકમ્મન્તસન્દોસબ્યાપત્તિ અકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તીતિ.

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાનં કમ્માનં કતાનં ઉપચિતાનં અપ્પટિસંવેદિત્વા બ્યન્તીભાવં વદામિ, તઞ્ચ ખો દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઉપપજ્જે વા અપરે વા પરિયાયે. ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાનં કમ્માનં કતાનં ઉપચિતાનં અપ્પટિસંવેદિત્વા દુક્ખસ્સન્તકિરિયં વદામિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, તિવિધા કાયકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ; ચતુબ્બિધા વચીકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ; તિવિધા મનોકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, તિવિધા કાયકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ…પે….

‘‘અદિન્નાદાનં પહાય, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા, ન તં અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારં પહાય, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ. યા તા માતુરક્ખિતા …પે… અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ, તથારૂપાસુ ન ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, તિવિધા કાયકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચતુબ્બિધા વચીકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ. સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો ‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’તિ, સો અજાનં વા આહ ‘ન જાનામી’તિ, જાનં વા આહ ‘જાનામી’તિ, અપસ્સં વા આહ ‘ન પસ્સામી’તિ, પસ્સં વા આહ ‘પસ્સામી’તિ, ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા ન સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ.

‘‘પિસુણં વાચં પહાય, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ – ન ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દિં, સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસં વાચં પહાય, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપં પહાય, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ચતુબ્બિધા વચીકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, તિવિધા મનોકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અનભિજ્ઝાલુ હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં તં અનભિજ્ઝાતા હોતિ – ‘અહો વત, યં પરસ્સ તં મમસ્સા’તિ.

‘‘અબ્યાપન્નચિત્તો હોતિ અપ્પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો – ‘ઇમે સત્તા અવેરા હોન્તુ અબ્યાપજ્જા અનીઘા, સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’તિ.

‘‘સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ અવિપરીતદસ્સનો – ‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં…પે… યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, તિવિધા મનોકમ્મન્તસમ્પત્તિ કુસલસઞ્ચેતનિકા સુખુદ્રયા સુખવિપાકા હોતિ.

‘‘તિવિધકાયકમ્મન્તસમ્પત્તિકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ; ચતુબ્બિધવચીકમ્મન્તસમ્પત્તિકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ; તિવિધમનોકમ્મન્તસમ્પત્તિકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અપણ્ણકો મણિ ઉદ્ધંખિત્તો યેન યેનેવ પતિટ્ઠાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતંયેવ પતિટ્ઠાતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તિવિધકાયકમ્મન્તસમ્પત્તિકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ; ચતુબ્બિધવચીકમ્મન્તસમ્પત્તિકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ; તિવિધમનોકમ્મન્તસમ્પત્તિકુસલસઞ્ચેતનિકાહેતુ વા સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાનં કમ્માનં કતાનં ઉપચિતાનં અપ્પટિસંવેદિત્વા બ્યન્તીભાવં વદામિ. તઞ્ચ ખો દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઉપપજ્જે વા અપરે વા પરિયાયે. ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાનં કમ્માનં કતાનં ઉપચિતાનં અપ્પટિસંવેદિત્વા દુક્ખસ્સન્તકિરિયં વદામી’’તિ. સત્તમં. [અટ્ઠકથાયં પન અટ્ઠમસુત્તમ્પિ એત્થેવ પરિયાપન્નં વિય સંવણ્ણના દિસ્સતિ]