नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
विनयपिटके
पाराजिकपाळि
वेरञ्जकण्डं
१. तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि. अस्सोसि खो वेरञ्जो ब्राह्मणो – ‘‘समणो खलु, भो, गोतमो सक्यपुत्तो सक्यकुला पब्बजितो वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि. तं खो पन भवन्तं गोतमं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो – ‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्था देवमनुस्सानं बुद्धो भगवा [भगवाति (स्या.), दी. नि. १.१५७, अब्भुग्गताकारेन पन समेति]. सो इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सस्समणब्राह्मणिं पजं सदेवमनुस्सं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेति. सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं; केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेति; साधु खो पन तथारूपानं अरहतं दस्सनं होती’’’ति.
२. [इतो परं याव पारा. १५-१६ पदक्खिणं कत्वा पक्कामीति पाठो अ. नि. ८.११] अथ खो वेरञ्जो ब्राह्मणो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदि. सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो वेरञ्जो ब्राह्मणो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘सुतं मेतं, भो गोतम – ‘न समणो गोतमो ब्राह्मणे जिण्णे वुड्ढे महल्लके अद्धगते वयोअनुप्पत्ते अभिवादेति वा पच्चुट्ठेति वा आसनेन वा निमन्तेती’ति. तयिदं, भो गोतम, तथेव? न हि भवं गोतमो ब्राह्मणे जिण्णे वुड्ढे महल्लके अद्धगते वयोअनुप्पत्ते अभिवादेति वा पच्चुट्ठेति वा आसनेन वा निमन्तेति? तयिदं, भो गोतम, न सम्पन्नमेवा’’ति.
‘‘नाहं तं, ब्राह्मण, पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय यमहं अभिवादेय्यं वा पच्चुट्ठेय्यं वा आसनेन वा निमन्तेय्यं. यञ्हि, ब्राह्मण, तथागतो अभिवादेय्य वा पच्चुट्ठेय्य वा आसनेन वा निमन्तेय्य, मुद्धापि तस्स विपतेय्या’’ति.
३. ‘‘अरसरूपो भवं गोतमो’’ति? ‘‘अत्थि ख्वेस, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘अरसरूपो समणो गोतमो’ति. ये ते, ब्राह्मण, रूपरसा सद्दरसा गन्धरसा रसरसा फोट्ठब्बरसा ते तथागतस्स पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता [अनभावकता (सी.) अनभावंगता (स्या.)] आयतिं अनुप्पादधम्मा. अयं खो, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘अरसरूपो समणो गोतमो’ति, नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’ति.
४. ‘‘निब्भोगो भवं गोतमो’’ति? ‘‘अत्थि ख्वेस, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘निब्भोगो समणो गोतमो’ति. ये ते, ब्राह्मण, रूपभोगा सद्दभोगा गन्धभोगा रसभोगा फोट्ठब्बभोगा ते तथागतस्स पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. अयं खो, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘निब्भोगो समणो गोतमो’ति, नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’ति.
५. ‘‘अकिरियवादो भवं गोतमो’’ति? ‘‘अत्थि ख्वेस, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘अकिरियवादो समणो गोतमो’ति. अहञ्हि, ब्राह्मण, अकिरियं वदामि कायदुच्चरितस्स वचीदुच्चरितस्स मनोदुच्चरितस्स. अनेकविहितानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अकिरियं वदामि. अयं खो, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘अकिरियवादो समणो गोतमो’ति, नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’ति.
६. ‘‘उच्छेदवादो भवं गोतमो’’ति? ‘‘अत्थि ख्वेस, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘उच्छेदवादो समणो गोतमो’ति. अहञ्हि, ब्राह्मण, उच्छेदं वदामि रागस्स दोसस्स मोहस्स. अनेकविहितानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं उच्छेदं वदामि. अयं खो, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘उच्छेदवादो समणो गोतमो’ति, नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’ति.
७. ‘‘जेगुच्छी भवं गोतमो’’ति? ‘‘अत्थि ख्वेस, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘जेगुच्छी समणो गोतमो’ति. अहञ्हि, ब्राह्मण, जिगुच्छामि कायदुच्चरितेन वचीदुच्चरितेन मनोदुच्चरितेन. अनेकविहितानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया जिगुच्छामि. अयं खो, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘जेगुच्छी समणो गोतमो’ति, नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’ति.
८. ‘‘वेनयिको भवं गोतमो’’ति? ‘‘अत्थि ख्वेस, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘वेनयिको समणो गोतमो’ति. अहञ्हि, ब्राह्मण, विनयाय धम्मं देसेमि रागस्स दोसस्स मोहस्स. अनेकविहितानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं विनयाय धम्मं देसेमि. अयं खो, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘वेनयिको समणो गोतमो’ति, नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’ति.
९. ‘‘तपस्सी भवं गोतमो’’ति? ‘‘अत्थि ख्वेस, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘तपस्सी समणो गोतमो’ति. तपनीयाहं, ब्राह्मण, पापके अकुसले धम्मे वदामि, कायदुच्चरितं वचीदुच्चरितं मनोदुच्चरितं. यस्स खो, ब्राह्मण, तपनीया पापका अकुसला धम्मा पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा तमहं तपस्सीति वदामि. तथागतस्स खो, ब्राह्मण, तपनीया पापका अकुसला धम्मा पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. अयं खो, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘तपस्सी समणो गोतमो’ति, नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’ति.
१०. ‘‘अपगब्भो भवं गोतमो’’ति? ‘‘अत्थि ख्वेस, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘अपगब्भो समणो गोतमो’ति. यस्स खो, ब्राह्मण, आयतिं गब्भसेय्या पुनब्भवाभिनिब्बत्ति पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा तमहं अपगब्भोति वदामि. तथागतस्स खो, ब्राह्मण, आयतिं गब्भसेय्या पुनब्भवाभिनिब्बत्ति पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. अयं खो, ब्राह्मण, परियायो येन मं परियायेन सम्मा वदमानो वदेय्य – ‘अपगब्भो समणो गोतमो’ति, नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसि’’.
११. ‘‘सेय्यथापि, ब्राह्मण, कुक्कुटिया अण्डानि अट्ठ वा दस वा द्वादस वा. तानस्सु कुक्कुटिया सम्मा अधिसयितानि सम्मा परिसेदितानि सम्मा परिभावितानि. यो नु खो तेसं कुक्कुटच्छापकानं पठमतरं पादनखसिखाय वा मुखतुण्डकेन वा अण्डकोसं पदालेत्वा सोत्थिना अभिनिब्भिज्जेय्य, किन्ति स्वास्स वचनीयो – ‘‘जेट्ठो वा कनिट्ठो वा’’ति? ‘‘जेट्ठोतिस्स, भो गोतम, वचनीयो. सो हि नेसं जेट्ठो होती’’ति. ‘‘एवमेव खो अहं, ब्राह्मण, अविज्जागताय पजाय अण्डभूताय परियोनद्धाय अविज्जण्डकोसं पदालेत्वा एकोव लोके अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो. स्वाहं, ब्राह्मण, जेट्ठो सेट्ठो लोकस्स’’.
‘‘आरद्धं खो पन मे, ब्राह्मण, वीरियं [विरियं (सी. स्या.)] अहोसि असल्लीनं, उपट्ठिता सति असम्मुट्ठा [अप्पमुट्ठा (सी. स्या.)], पस्सद्धो कायो असारद्धो, समाहितं चित्तं एकग्गं. सो खो अहं, ब्राह्मण, विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहासिं. वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहासिं. पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहासिं सतो च सम्पजानो, सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेसिं, यं तं अरिया आचिक्खन्ति – ‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’ति ततियं झानं उपसम्पज्ज विहासिं. सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहासिं.
१२. ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते परिसुद्धे परियोदाते अनङ्गणे विगतूपक्किलेसे मुदुभूते कम्मनिये ठिते आनेञ्जप्पत्ते पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणाय चित्तं अभिनिन्नामेसिं. सो अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरामि, सेय्यथिदं – एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो तिस्सोपि जातियो चतस्सोपि जातियो पञ्चपि जातियो दसपि जातियो वीसम्पि जातियो तिंसम्पि जातियो चत्तालीसम्पि जातियो पञ्ञासम्पि जातियो जातिसतम्पि, जातिसहस्सम्पि जातिसतसहस्सम्पि, अनेकेपि संवट्टकप्पे अनेकेपि विवट्टकप्पे अनेकेपि संवट्टविवट्टकप्पे – ‘अमुत्रासिं एवंनामो एवंगोत्तो एवंवण्णो एवमाहारो एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदी एवमायुपरियन्तो; सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिं; तत्रापासिं एवंनामो एवंगोत्तो एवंवण्णो एवमाहारो एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदी एवमायुपरियन्तो; सो ततो चुतो इधूपपन्नोति. इति साकारं सउद्देसं अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरामि. अयं खो मे, ब्राह्मण, रत्तिया पठमे यामे पठमा विज्जा अधिगता, अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना, तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो – यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो. अयं खो मे, ब्राह्मण, पठमाभिनिब्भिदा अहोसि कुक्कुटच्छापकस्सेव अण्डकोसम्हा.
१३. ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते परिसुद्धे परियोदाते अनङ्गणे विगतूपक्किलेसे मुदुभूते कम्मनिये ठिते आनेञ्जप्पत्ते सत्तानं चुतूपपातञाणाय चित्तं अभिनिन्नामेसिं. सो दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन [अतिक्कन्तमानुस्सकेन (क.)] सत्ते पस्सामि चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे. सुगते दुग्गते यथाकम्मूपगे सत्ते पजानामि – ‘इमे वत भोन्तो सत्ता कायदुच्चरितेन समन्नागता वचीदुच्चरितेन समन्नागता मनोदुच्चरितेन समन्नागता अरियानं उपवादका मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिकम्मसमादाना; ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपन्ना. इमे वा पन भोन्तो सत्ता कायसुचरितेन समन्नागता वचीसुचरितेन समन्नागता मनोसुचरितेन समन्नागता अरियानं अनुपवादका सम्मादिट्ठिका सम्मादिट्ठिकम्मसमादाना; ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना’ति. इति दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सामि चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे. सुगते दुग्गते यथाकम्मूपगे सत्ते पजानामि. अयं खो मे, ब्राह्मण, रत्तिया मज्झिमे यामे दुतिया विज्जा अधिगता, अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना, तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो – यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो. अयं खो मे, ब्राह्मण, दुतियाभिनिब्भिदा अहोसि कुक्कुटच्छापकस्सेव अण्डकोसम्हा.
१४. ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते परिसुद्धे परियोदाते अनङ्गणे विगतूपक्किलेसे मुदुभूते कम्मनिये ठिते आनेञ्जप्पत्ते आसवानं खयञाणाय चित्तं अभिनिन्नामेसिं. सो ‘इदं दुक्ख’न्ति यथाभूतं अब्भञ्ञासिं, ‘अयं दुक्खसमुदयो’ति यथाभूतं अब्भञ्ञासिं, ‘अयं दुक्खनिरोधो’ति यथाभूतं अब्भञ्ञासिं, ‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’ति यथाभूतं अब्भञ्ञासिं; ‘इमे आसवा’ति यथाभूतं अब्भञ्ञासिं, ‘अयं आसवसमुदयो’ति यथाभूतं अब्भञ्ञासिं, ‘अयं आसवनिरोधो’ति यथाभूतं अब्भञ्ञासिं, ‘अयं आसवनिरोधगामिनी पटिपदा’ति यथाभूतं अब्भञ्ञासिं. तस्स मे एवं जानतो एवं पस्सतो कामासवापि चित्तं विमुच्चित्थ भवासवापि चित्तं विमुच्चित्थ अविज्जासवापि चित्तं विमुच्चित्थ. विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणं अहोसि. ‘खीणा जाति, वुसितं ब्रह्मचरियं, कतं करणीयं, नापरं इत्थत्ताया’ति अब्भञ्ञासिं. अयं खो मे, ब्राह्मण, रत्तिया पच्छिमे यामे ततिया विज्जा अधिगता, अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना, तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो – यथा तं अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो. अयं खो मे, ब्राह्मण, ततियाभिनिब्भिदा अहोसि – कुक्कुटच्छापकस्सेव अण्डकोसम्हा’’ति.
१५. एवं वुत्ते, वेरञ्जो ब्राह्मणो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘जेट्ठो भवं गोतमो, सेट्ठो भवं गोतमो! अभिक्कन्तं, भो गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतम!! सेय्यथापि, भो गोतम, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य – चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्तीति, एवमेवं भोता गोतमेन अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो. एसाहं भवन्तं गोतमं सरणं गच्छामि धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्च. उपासकं मं भवं गोतमो धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गतं. अधिवासेतु च मे भवं गोतमो वेरञ्जायं वस्सावासं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो वेरञ्जो ब्राह्मणो भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.
१६. तेन खो पन समयेन वेरञ्जा दुब्भिक्खा होति द्वीहितिका सेतट्ठिका सलाकावुत्ता न सुकरा उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं. तेन खो पन समयेन उत्तरापथका [उत्तराहका (सी.)] अस्सवाणिजा [अस्सवणिजा (क.)] पञ्चमत्तेहि अस्ससतेहि वेरञ्जं वस्सावासं उपगता होन्ति. तेहि अस्समण्डलिकासु भिक्खूनं पत्थपत्थपुलकं [पत्थपत्थमूलकं (क.)] पञ्ञत्तं होति. भिक्खू पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय वेरञ्जं पिण्डाय पविसित्वा पिण्डं अलभमाना अस्समण्डलिकासु पिण्डाय चरित्वा पत्थपत्थपुलकं आरामं आहरित्वा उदुक्खले कोट्टेत्वा कोट्टेत्वा परिभुञ्जन्ति. आयस्मा पनानन्दो पत्थपुलकं सिलायं पिसित्वा भगवतो उपनामेति. तं भगवा परिभुञ्जति.
अस्सोसि खो भगवा उदुक्खलसद्दं. जानन्तापि तथागता पुच्छन्ति, जानन्तापि न पुच्छन्ति; कालं विदित्वा पुच्छन्ति, कालं विदित्वा न पुच्छन्ति; अत्थसंहितं तथागता पुच्छन्ति, नो अनत्थसंहितं. अनत्थसंहिते सेतुघातो तथागतानं. द्वीहि आकारेहि बुद्धा भगवन्तो भिक्खू पटिपुच्छन्ति – धम्मं वा देसेस्साम, सावकानं वा सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामाति [पञ्ञापेस्सामाति (सी. स्या.)]. अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘किं नु खो सो, आनन्द, उदुक्खलसद्दो’’ति? अथ खो आयस्मा आनन्दो भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘साधु साधु, आनन्द! तुम्हेहि, आनन्द सप्पुरिसेहि विजितं. पच्छिमा जनता सालिमंसोदनं अतिमञ्ञिस्सती’’ति.
१७. अथ खो आयस्मा महामोग्गल्लानो [महामोग्गलानो (क.)] येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा महामोग्गल्लानो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘एतरहि, भन्ते, वेरञ्जा दुब्भिक्खा द्वीहितिका सेतट्ठिका सलाकावुत्ता. न सुकरा उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं. इमिस्सा, भन्ते, महापथविया हेट्ठिमतलं सम्पन्नं – सेय्यथापि खुद्दमधुं अनीलकं एवमस्सादं. साधाहं, भन्ते, पथविं परिवत्तेय्यं. भिक्खू पप्पटकोजं परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति. ‘‘ये पन ते, मोग्गल्लान, पथविनिस्सिता पाणा ते कथं करिस्ससी’’ति? ‘‘एकाहं, भन्ते, पाणिं अभिनिम्मिनिस्सामि – सेय्यथापि महापथवी. ये पथविनिस्सिता पाणा ते तत्थ सङ्कामेस्सामि. एकेन हत्थेन पथविं परिवत्तेस्सामी’’ति. ‘‘अलं, मोग्गल्लान, मा ते रुच्चि पथविं परिवत्तेतुं. विपल्लासम्पि सत्ता पटिलभेय्यु’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते, सब्बो भिक्खुसङ्घो उत्तरकुरुं पिण्डाय गच्छेय्या’’ति. ‘‘अलं, मोग्गल्लान, मा ते रुच्चि सब्बस्स भिक्खुसङ्घस्स उत्तरकुरुं पिण्डाय गमन’’न्ति.
१८. अथ खो आयस्मतो सारिपुत्तस्स रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि – ‘‘कतमेसानं खो बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं न चिरट्ठितिकं अहोसि; कतमेसानं बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसी’’ति? अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो सायन्हसमयं [सायण्हसमयं (सी.)] पटिसल्लाना वुट्ठितो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा सारिपुत्तो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘इध मय्हं, भन्ते, रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि – ‘कतमेसानं खो बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं न चिरट्ठितिकं अहोसि, कतमेसानं बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसी’ति. ‘कतमेसानं नु खो, भन्ते, बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं न चिरट्ठितिकं अहोसि, कतमेसानं बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसी’’’ति?
‘‘भगवतो च, सारिपुत्त, विपस्सिस्स भगवतो च सिखिस्स भगवतो च वेस्सभुस्स ब्रह्मचरियं न चिरट्ठितिकं अहोसि. भगवतो च, सारिपुत्त, ककुसन्धस्स भगवतो च कोणागमनस्स भगवतो च कस्सपस्स ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसी’’ति.
१९. ‘‘को नु खो, भन्ते, हेतु को पच्चयो, येन भगवतो च विपस्सिस्स भगवतो च सिखिस्स भगवतो च वेस्सभुस्स ब्रह्मचरियं न चिरट्ठितिकं अहोसी’’ति? ‘‘भगवा च, सारिपुत्त, विपस्सी भगवा च सिखी भगवा च वेस्सभू किलासुनो अहेसुं सावकानं वित्थारेन धम्मं देसेतुं. अप्पकञ्च नेसं अहोसि सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथा उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं. अपञ्ञत्तं सावकानं सिक्खापदं. अनुद्दिट्ठं पातिमोक्खं. तेसं बुद्धानं भगवन्तानं अन्तरधानेन बुद्धानुबुद्धानं सावकानं अन्तरधानेन ये ते पच्छिमा सावका नानानामा नानागोत्ता नानाजच्चा नानाकुला पब्बजिता ते तं ब्रह्मचरियं खिप्पञ्ञेव अन्तरधापेसुं. सेय्यथापि, सारिपुत्त, नानापुप्फानि फलके निक्खित्तानि सुत्तेन असङ्गहितानि तानि वातो विकिरति विधमति विद्धंसेति. तं किस्स हेतु? यथा तं सुत्तेन असङ्गहितत्ता. एवमेव खो, सारिपुत्त, तेसं बुद्धानं भगवन्तानं अन्तरधानेन बुद्धानुबुद्धानं सावकानं अन्तरधानेन ये ते पच्छिमा सावका नानानामा नानागोत्ता नानाजच्चा नानाकुला पब्बजिता ते तं ब्रह्मचरियं खिप्पञ्ञेव अन्तरधापेसुं.
‘‘अकिलासुनो च ते भगवन्तो अहेसुं सावके चेतसा चेतो परिच्च ओवदितुं. भूतपुब्बं, सारिपुत्त, वेस्सभू भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो अञ्ञतरस्मिं भिंसनके [भीसनके (क.)] वनसण्डे सहस्सं भिक्खुसङ्घं चेतसा चेतो परिच्च ओवदति अनुसासति – ‘एवं वितक्केथ, मा एवं वितक्कयित्थ; एवं मनसिकरोथ, मा एवं मनसाकत्थ [मनसाकरित्थ (क.)]; इदं पजहथ, इदं उपसम्पज्ज विहरथा’ति. अथ खो, सारिपुत्त, तस्स भिक्खुसहस्सस्स वेस्सभुना भगवता अरहता सम्मासम्बुद्धेन एवं ओवदियमानानं एवं अनुसासियमानानं अनुपादाय आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसु. तत्र सुदं, सारिपुत्त, भिंसनकस्स वनसण्डस्स भिंसनकतस्मिं होति – यो कोचि अवीतरागो तं वनसण्डं पविसति, येभुय्येन लोमानि हंसन्ति. अयं खो, सारिपुत्त, हेतु अयं पच्चयो येन भगवतो च विपस्सिस्स भगवतो च सिखिस्स भगवतो च वेस्सभुस्स ब्रह्मचरियं न चिरट्ठितिकं अहोसी’’ति.
२०. ‘‘को पन, भन्ते, हेतु को पच्चयो येन भगवतो च ककुसन्धस्स भगवतो च कोणागमनस्स भगवतो च कस्सपस्स ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसी’’ति? ‘‘भगवा च, सारिपुत्त, ककुसन्धो भगवा च कोणागमनो भगवा च कस्सपो अकिलासुनो अहेसुं सावकानं वित्थारेन धम्मं देसेतुं. बहुञ्च नेसं अहोसि सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथा उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं, पञ्ञत्तं सावकानं सिक्खापदं, उद्दिट्ठं पातिमोक्खं. तेसं बुद्धानं भगवन्तानं अन्तरधानेन बुद्धानुबुद्धानं सावकानं अन्तरधानेन ये ते पच्छिमा सावका नानानामा नानागोत्ता नानाजच्चा नानाकुला पब्बजिता ते तं ब्रह्मचरियं चिरं दीघमद्धानं ठपेसुं. सेय्यथापि, सारिपुत्त, नानापुप्फानि फलके निक्खित्तानि सुत्तेन सुसङ्गहितानि तानि वातो न विकिरति न विधमति न विद्धंसेति. तं किस्स हेतु? यथा तं सुत्तेन सुसङ्गहितत्ता. एवमेव खो, सारिपुत्त, तेसं बुद्धानं भगवन्तानं अन्तरधानेन बुद्धानुबुद्धानं सावकानं अन्तरधानेन ये ते पच्छिमा सावका नानानामा नानागोत्ता नानाजच्चा नानाकुला पब्बजिता ते तं ब्रह्मचरियं चिरं दीघमद्धानं ठपेसुं. अयं खो, सारिपुत्त, हेतु अयं पच्चयो येन भगवतो च ककुसन्धस्स भगवतो च कोणागमनस्स भगवतो च कस्सपस्स ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसी’’ति.
२१. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘एतस्स, भगवा, कालो! एतस्स, सुगत, कालो! यं भगवा सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेय्य [पञ्ञापेय्य (सी. स्या.)], उद्दिसेय्य पातिमोक्खं, यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिक’’न्ति. ‘‘आगमेहि त्वं, सारिपुत्त! आगमेहि त्वं, सारिपुत्त! तथागतोव तत्थ कालं जानिस्सति. न ताव, सारिपुत्त, सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति उद्दिसति [न उद्दिसति (सी.)] पातिमोक्खं याव न इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति. यतो च खो, सारिपुत्त, इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति, अथ सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति उद्दिस्सति पातिमोक्खं तेसंयेव आसवट्ठानीयानं धम्मानं पटिघाताय. न ताव, सारिपुत्त, इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति याव न सङ्घो रत्तञ्ञुमहत्तं पत्तो होति. यतो च खो, सारिपुत्त, सङ्घो रत्तञ्ञुमहत्तं पत्तो होति अथ इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति, अथ, सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति उद्दिसति पातिमोक्खं तेसंयेव आसवट्ठानीयानं धम्मानं पटिघाताय. न ताव, सारिपुत्त, इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति, याव न सङ्घो वेपुल्लमहत्तं पत्तो होति. यतो च खो, सारिपुत्त, सङ्घो वेपुल्लमहत्तं पत्तो होति, अथ इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति, अथ सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति उद्दिसति पातिमोक्खं तेसंयेव आसवट्ठानीयानं धम्मानं पटिघाताय. न ताव, सारिपुत्त, इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति, याव न सङ्घो लाभग्गमहत्तं पत्तो होति. यतो च खो, सारिपुत्त, सङ्घो लाभग्गमहत्तं पत्तो होति, अथ इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति, अथ सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति उद्दिसति पातिमोक्खं तेसंयेव आसवट्ठानीयानं धम्मानं पटिघाताय. न ताव, सारिपुत्त, इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति, याव न सङ्घो बाहुसच्चमहत्तं पत्तो होति. यतो च खो, सारिपुत्त, सङ्घो बाहुसच्चमहत्तं पत्तो होति, अथ इधेकच्चे आसवट्ठानीया धम्मा सङ्घे पातुभवन्ति, अथ सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति उद्दिसति पातिमोक्खं तेसंयेव आसवट्ठानीयानं धम्मानं पटिघाताय. निरब्बुदो हि, सारिपुत्त, भिक्खुसङ्घो निरादीनवो अपगतकाळको सुद्धो सारे पतिट्ठितो. इमेसञ्हि, सारिपुत्त, पञ्चन्नं भिक्खुसतानं यो पच्छिमको भिक्खु सो सोतापन्नो अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो’’ति.
२२. अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘आचिण्णं खो पनेतं, आनन्द, तथागतानं येहि निमन्तिता वस्सं वसन्ति, न ते अनपलोकेत्वा जनपदचारिकं पक्कमन्ति. आयामानन्द, वेरञ्जं ब्राह्मणं अपलोकेस्सामा’’ति. ‘‘एवं भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि. अथ खो भगवा निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय आयस्मता आनन्देन पच्छासमणेन येन वेरञ्जस्स ब्राह्मणस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो वेरञ्जो ब्राह्मणो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो वेरञ्जं ब्राह्मणं भगवा एतदवोच – ‘‘निमन्तितम्ह तया, ब्राह्मण, वस्संवुट्ठा [वस्संवुत्था (सी. स्या. क.)], अपलोकेम तं, इच्छाम मयं जनपदचारिकं पक्कमितु’’न्ति. ‘‘सच्चं, भो गोतम, निमन्तितत्थ मया वस्संवुट्ठा; अपि च, यो देय्यधम्मो सो न दिन्नो. तञ्च खो नो असन्तं, नोपि अदातुकम्यता, तं कुतेत्थ लब्भा बहुकिच्चा घरावासा बहुकरणीया. अधिवासेतु मे भवं गोतमो स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो भगवा वेरञ्जं ब्राह्मणं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि. अथ खो वेरञ्जो ब्राह्मणो तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके निवेसने पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भो गोतम, निट्ठितं भत्त’’न्ति.
२३. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन वेरञ्जस्स ब्राह्मणस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ खो वेरञ्जो ब्राह्मणो बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेत्वा सम्पवारेत्वा भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं [ओणीतपत्तपाणिं (क.)] तिचीवरेन अच्छादेसि, एकमेकञ्च भिक्खुं एकमेकेन दुस्सयुगेन अच्छादेसि. अथ खो भगवा वेरञ्जं ब्राह्मणं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि. अथ खो भगवा वेरञ्जायं यथाभिरन्तं विहरित्वा अनुपगम्म सोरेय्यं सङ्कस्सं कण्णकुज्जं येन पयागपतिट्ठानं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पयागपतिट्ठाने गङ्गं नदिं उत्तरित्वा येन बाराणसी तदवसरि. अथ खो भगवा बाराणसियं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन वेसाली तेन चारिकं पक्कामि. अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन वेसाली तदवसरि. तत्र सुदं भगवा वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायन्ति.
वेरञ्जभाणवारो निट्ठितो.
१. पाराजिककण्डं
१. पठमपाराजिकं
सुदिन्नभाणवारो
२४. तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरे कलन्दगामो नाम अत्थि [कलन्दगामो नाम होति (सी.), कलन्दगामो होति (स्या.)]. तत्थ सुदिन्नो नाम कलन्दपुत्तो सेट्ठिपुत्तो होति. अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो सम्बहुलेहि [सम्पहूलेहि (सी.)] सहायकेहि सद्धिं वेसालिं अगमासि केनचिदेव करणीयेन. तेन खो पन समयेन भगवा महतिया परिसाय परिवुतो धम्मं देसेन्तो निसिन्नो होति. अद्दस खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो भगवन्तं महतिया परिसाय परिवुतं धम्मं देसेन्तं निसिन्नं. दिस्वानस्स एतदहोसि – ‘‘यंनूनाहम्पि धम्मं सुणेय्य’’न्ति. अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो येन सा परिसा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नस्स खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स एतदहोसि – ‘‘यथा यथा खो अहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, नयिदं सुकरं अगारं अज्झावसता एकन्तपरिपुण्णं एकन्तपरिसुद्धं सङ्खलिखितं ब्रह्मचरियं चरितुं; यंनूनाहं केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजेय्य’’न्ति. अथ खो सा परिसा भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सिता समादपिता समुत्तेजिता सम्पहंसिता उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.
२५. अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो अचिरवुट्ठिताय परिसाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘यथा यथाहं, भन्ते, भगवता धम्मं देसितं आजानामि, नयिदं सुकरं अगारं अज्झावसता एकन्तपरिपुण्णं एकन्तपरिसुद्धं सङ्खलिखितं ब्रह्मचरियं चरितुं; इच्छामहं, भन्ते, केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजितुं. पब्बाजेतु मं भगवा’’ति. ‘‘अनुञ्ञातोसि पन त्वं, सुद्दिन्न, मातापितूहि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति? ‘‘न खो अहं, भन्ते, अनुञ्ञातो मातापितूहि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. ‘‘न खो, सुदिन्न, तथागता अननुञ्ञातं मातापितूहि पुत्तं पब्बाजेन्ती’’ति. ‘‘सोहं, भन्ते, तथा करिस्सामि यथा मं मातापितरो अनुजानिस्सन्ति अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति.
२६. अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो वेसालियं तं करणीयं तीरेत्वा येन कलन्दगामो येन मातापितरो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा मातापितरो एतदवोच – ‘‘अम्मताता, यथा यथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, नयिदं सुकरं अगारं अज्झावसता एकन्तपरिपुण्णं एकन्तपरिसुद्धं सङ्खलिखितं ब्रह्मचरियं चरितुं; इच्छामहं केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजितुं. अनुजानाथ मं अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. एवं वुत्ते सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो सुदिन्नं कलन्दपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘त्वं खोसि, तात सुदिन्न, अम्हाकं एकपुत्तको पियो मनापो सुखेधितो सुखपरिहतो. न त्वं, तात सुदिन्न, किञ्चि दुक्खस्स जानासि. मरणेनपि मयं ते अकामका विना भविस्साम, किं पन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्साम अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. दुतियम्पि खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो मातापितरो एतदवोच – ‘‘अम्मताता, यथा यथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, नयिदं सुकरं अगारं अज्झावसता एकन्तपरिपुण्णं एकन्तपरिसुद्धं सङ्खलिखितं ब्रह्मचरियं चरितुं; इच्छामहं केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजितुं. अनुजानाथ मं अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. दुतियम्पि खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो सुदिन्नं कलन्दपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘त्वं खोसि, तात सुदिन्न, अम्हाकं एकपुत्तको पियो मनापो सुखेधितो सुखपरिहतो. न त्वं, तात सुदिन्न, किञ्चि दुक्खस्स जानासि. मरणेनपि मयं ते अकामका विना भविस्साम, किं पन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्साम अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति! ततियम्पि खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो मातापितरो एतदवोच – ‘‘अम्मताता, यथा यथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, नयिदं सुकरं अगारं अज्झावसता एकन्तपरिपुण्णं एकन्तपरिसुद्धं सङ्खलिखितं ब्रह्मचरियं चरितुं; इच्छामहं केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजितुं. अनुजानाथ मं अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. ततियम्पि खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो सुदिन्नं कलन्दपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘त्वं खोसि, तात सुदिन्न, अम्हाकं एकपुत्तको पियो मनापो सुखेधितो सुखपरिहतो. न त्वं, तात सुदिन्न, किञ्चि दुक्खस्स जानासि. मरणेनपि मयं ते अकामका विना भविस्साम, किं पन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्साम अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति!
२७. अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो – ‘‘न मं मातापितरो अनुजानन्ति अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति, तत्थेव अनन्तरहिताय भूमिया निपज्जि – इधेव मे मरणं भविस्सति पब्बज्जा वाति. अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो एकम्पि भत्तं न भुञ्जि, द्वेपि भत्तानि न भुञ्जि, तीणिपि भत्तानि न भुञ्जि, चत्तारिपि भत्तानि न भुञ्जि, पञ्चपि भत्तानि न भुञ्जि, छपि भत्तानि न भुञ्जि, सत्तपि भत्तानि न भुञ्जि.
२८. अथ खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो सुदिन्नं कलन्दपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘त्वं खोसि, तात सुदिन्न, अम्हाकं एकपुत्तको पियो मनापो सुखेधितो सुखपरिहतो. न त्वं, तात सुदिन्न, किञ्चि दुक्खस्स जानासि. मरणेनपि मयं ते अकामका विना भविस्साम, किं पन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्साम अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाय? उट्ठेहि, तात सुदिन्न, भुञ्ज च पिव च परिचारेहि च, भुञ्जन्तो पिवन्तो परिचारेन्तो कामे परिभुञ्जन्तो पुञ्ञानि करोन्तो अभिरमस्सु. न तं मयं अनुजानाम अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. एवं वुत्ते सुदिन्नो कलन्दपुत्तो तुण्ही अहोसि. दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो सुदिन्नं कलन्दपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘त्वं खोसि, तात सुदिन्न, अम्हाकं एकपुत्तको पियो मनापो सुखेधितो सुखपरिहतो. न त्वं, तात सुदिन्न, किञ्चि दुक्खस्स जानासि. मरणेनपि मयं ते अकामका विना भविस्साम, किं पन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्साम अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाय! उट्ठेहि, तात सुदिन्न, भुञ्ज च पिव च परिचारेहि च, भुञ्जन्तो पिवन्तो परिचारेन्तो कामे परिभुञ्जन्तो पुञ्ञानि करोन्तो अभिरमस्सु. न तं मयं अनुजानाम अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. ततियम्पि खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो तुण्ही अहोसि.
अथ खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सहायका येन सुदिन्नो कलन्दपुत्तो तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा सुदिन्नं कलन्दपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘त्वं खोसि, सम्म सुदिन्न, मातापितूनं एकपुत्तको पियो मनापो सुखेधितो सुखपरिहतो. न त्वं, सम्म सुदिन्न, किञ्चि दुक्खस्स जानासि. मरणेनपि ते मातापितरो अकामका विना भविस्सन्ति, किं पन तं जीवन्तं अनुजानिस्सन्ति अगारस्मा अनगारियं पब्बजाय! उट्ठेहि, सम्म सुदिन्न, भुञ्ज च पिव च परिचारेहि च, भुञ्जन्तो पिवन्तो परिचारेन्तो कामे परिभुञ्जन्तो पुञ्ञानि करोन्तो अभिरमस्सु, न तं मातापितरो अनुजानिस्सन्ति अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. एवं वुत्ते, सुदिन्नो कलन्दपुत्तो तुण्ही अहोसि. दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सहायका सुदिन्नं कलन्दपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘त्वं खोसि, सम्म सुदिन्न…पे… ततियम्पि खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो तुण्ही अहोसि.
२९. अथ खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सहायका येन सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो एतदवोचुं – ‘‘अम्मताता, एसो सुदिन्नो अनन्तरहिताय भूमिया निपन्नो – ‘इधेव मे मरणं भविस्सति पब्बज्जा वा’ति. सचे तुम्हे सुदिन्नं नानुजानिस्सथ अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाय, तत्थेव मरणं आगमिस्सति. सचे पन तुम्हे सुदिन्नं अनुजानिस्सथ अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाय, पब्बजितम्पि नं दक्खिस्सथ. सचे सुदिन्नो नाभिरमिस्सति अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाय, का तस्स अञ्ञा गति भविस्सति, इधेव पच्चागमिस्सति. अनुजानाथ सुदिन्नं अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. ‘‘अनुजानाम, ताता, सुदिन्नं अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. अथ खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सहायका येन सुदिन्नो कलन्दपुत्तो तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा सुदिन्नं कलन्दपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘उट्ठेहि, सम्म सुदिन्न, अनुञ्ञातोसि मातापितूहि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति.
३०. अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो – ‘‘अनुञ्ञातोम्हि किर मातापितूहि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति, हट्ठो उदग्गो पाणिना गत्तानि परिपुञ्छन्तो वुट्ठासि. अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो कतिपाहं बलं गाहेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसन्नो खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अनुञ्ञातो [अनुञ्ञातोम्हि (सी. स्या.)] अहं, भन्ते, मातापितूहि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाय. पब्बाजेतु मं भगवा’’ति. अलत्थ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पदं. अचिरूपसम्पन्नो च पनायस्मा सुदिन्नो एवरूपे धुतगुणे समादाय वत्तति, आरञ्ञिको होति पिण्डपातिको पंसुकूलिको सपदानचारिको, अञ्ञतरं वज्जिगामं उपनिस्साय विहरति.
तेन खो पन समयेन वज्जी दुब्भिक्खा होति द्वीहितिका सेतट्ठिका सलाकावुत्ता, न सुकरा उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स एतदहोसि – ‘‘एतरहि खो वज्जी दुब्भिक्खा द्वीहितिका सेतट्ठिका सलाकावुत्ता, न सुकरा उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं. बहू खो पन मे वेसालियं ञाती अड्ढा महद्धना महाभोगा पहूतजातरूपरजता पहूतवित्तूपकरणा पहूतधनधञ्ञा. यंनूनाहं ञाती उपनिस्साय विहरेय्यं! ञाती मं [ञातकापि मं (स्या.)] निस्साय दानानि दस्सन्ति पुञ्ञानि करिस्सन्ति, भिक्खू च लाभं लच्छन्ति, अहञ्च पिण्डकेन न किलमिस्सामी’’ति. अथ खो आयस्मा सुदिन्नो सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरमादाय येन वेसाली तेन पक्कामि. अनुपुब्बेन येन वेसाली तदवसरि. तत्र सुदं आयस्मा सुदिन्नो वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायं. अस्सोसुं खो आयस्मतो सुदिन्नस्स ञातका – ‘‘सुदिन्नो किर कलन्दपुत्तो वेसालिं अनुप्पत्तो’’ति. ते आयस्मतो सुदिन्नस्स सट्ठिमत्ते थालिपाके भत्ताभिहारं अभिहरिंसु. अथ खो आयस्मा सुदिन्नो ते सट्ठिमत्ते थालिपाके भिक्खूनं विस्सज्जेत्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय कलन्दगामं पिण्डाय पाविसि. कलन्दगामे सपदानं पिण्डाय चरमानो येन सकपितु निवेसनं तेनुपसङ्कमि.
३१. तेन खो पन समयेन आयस्मतो सुदिन्नस्स ञातिदासी आभिदोसिकं कुम्मासं छड्डेतुकामा [छट्टेतुकामा (क.)] होति. अथ खो आयस्मा सुदिन्नो तं ञातिदासिं एतदवोच – ‘‘सचे तं, भगिनि, छड्डनीयधम्मं, इध मे पत्ते आकिरा’’ति. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स ञातिदासी तं आभिदोसिकं कुम्मासं आयस्मतो सुदिन्नस्स पत्ते आकिरन्ती हत्थानञ्च पादानञ्च सरस्स च निमित्तं अग्गहेसि. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स ञातिदासी येनायस्मतो सुदिन्नस्स माता तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मतो सुदिन्नस्स मातरं एतदवोच – ‘‘यग्घेय्ये, जानेय्यासि, अय्यपुत्तो सुदिन्नो अनुप्पत्तो’’ति. ‘‘सचे, जे, त्वं सच्चं भणसि, अदासिं तं करोमी’’ति.
३२. तेन खो पन समयेन आयस्मा सुदिन्नो तं आभिदोसिकं कुम्मासं अञ्ञतरं कुट्टमूलं [कुड्डमूलं (सी. स्या.)] निस्साय परिभुञ्जति. पितापि खो आयस्मतो सुदिन्नस्स कम्मन्ता आगच्छन्तो अद्दस आयस्मन्तं सुदिन्नं तं आभिदोसिकं कुम्मासं अञ्ञतरं कुट्टमूलं निस्साय परिभुञ्जन्तं. दिस्वान येनायस्मा सुदिन्नो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘अत्थि नाम, तात सुदिन्न, आभिदोसिकं कुम्मासं परिभुञ्जिस्ससि! ननु नाम, तात सुदिन्न, सकं गेहं गन्तब्ब’’न्ति? ‘‘अगमिम्ह [अगमम्हा (क.)] खो ते गहपति, गेहं. ततोयं आभिदोसिको कुम्मासो’’ति. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पिता आयस्मतो सुदिन्नस्स बाहायं गहेत्वा आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘एहि, तात सुदिन्न, घरं गमिस्सामा’’ति. अथ खो आयस्मा सुदिन्नो येन सकपितु निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पिता आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘भुञ्ज, तात सुदिन्ना’’ति. ‘‘अलं, गहपति, कतं मे अज्ज भत्तकिच्च’’न्ति. ‘‘अधिवासेहि, तात सुदिन्न, स्वातनाय भत्त’’न्ति. अधिवासेसि खो आयस्मा सुदिन्नो तुण्हीभावेन. अथ खो आयस्मा सुदिन्नो उट्ठायासना पक्कामि.
३३. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स माता तस्सा रत्तिया अच्चयेन हरितेन गोमयेन पथविं ओपुञ्जापेत्वा [ओपुच्छापेत्वा (सी. स्या.)] द्वे पुञ्जे कारापेसि – एकं हिरञ्ञस्स, एकं सुवण्णस्स. ताव महन्ता पुञ्जा अहेसुं, ओरतो ठितो पुरिसो पारतो ठितं पुरिसं न पस्सति; पारतो ठितो पुरिसो ओरतो ठितं पुरिसं न पस्सति. ते पुञ्जे किलञ्जेहि पटिच्छादापेत्वा मज्झे आसनं पञ्ञापेत्वा तिरोकरणीयं परिक्खिपित्वा आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिकं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, वधु, येन अलङ्कारेन अलङ्कता पुत्तस्स मे सुदिन्नस्स पिया अहोसि मनापा तेन अलङ्कारेन अलङ्करा’’ति. ‘‘एवं, अय्ये’’ति, खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका आयस्मतो सुदिन्नस्स मातुया पच्चस्सोसि.
३४. अथ खो आयस्मा सुदिन्नो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन सकपितु निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पिता येनायस्मा सुदिन्नो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा ते पुञ्जे विवरापेत्वा आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘इदं ते, तात सुदिन्न, मातु मत्तिकं इत्थिकाय इत्थिधनं, अञ्ञं पेत्तिकं अञ्ञं पितामहं. लब्भा, तात सुदिन्न, हीनायावत्तित्वा भोगा च भुञ्जितुं पुञ्ञानि च कातुं. एहि त्वं, तात सुदिन्न, हीनायावत्तित्वा भोगे च भुञ्जस्सु पुञ्ञानि च करोही’’ति. ‘‘तात, न उस्सहामि न विसहामि, अभिरतो अहं ब्रह्मचरियं चरामी’’ति. दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पिता आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘इदं ते, तात सुदिन्न, मातु मत्तिकं, इत्थिकाय इत्थिधनं, अञ्ञं पेत्तिकं, अञ्ञं पितामहं. लब्भा, तात सुदिन्न, हीनायावत्तित्वा भोगा च भुञ्जितुं पुञ्ञानि च कातुं. एहि त्वं, तात सुदिन्न, हीनायावत्तित्वा भोगे च भुञ्जस्सु पुञ्ञानि च करोही’’ति. ‘‘वदेय्याम खो तं, गहपति, सचे त्वं नातिकड्ढेय्यासी’’ति. ‘‘वदेहि, तात सुदिन्ना’’ति. तेन हि त्वं, गहपति, महन्ते महन्ते साणिपसिब्बके कारापेत्वा हिरञ्ञसुवण्णस्स पूरापेत्वा सकटेहि निब्बाहापेत्वा मज्झे गङ्गाय सोते ओपातेहि [ओसादेहि (सी. स्या.)]. तं किस्स हेतु? यञ्हि ते, गहपति, भविस्सति ततोनिदानं भयं वा छम्भितत्तं वा लोमहंसो वा आरक्खो वा सो ते न भविस्सती’’ति. एवं वुत्ते, आयस्मतो सुदिन्नस्स पिता अनत्तमनो अहोसि – ‘‘कथञ्हि नाम पुत्तो सुदिन्नो एवं वक्खती’’ति!
३५. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पिता आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिकं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, वधु, त्वं पिया च मनापा च [त्वम्पि याच (सी.)]. अप्पेव नाम पुत्तो सुदिन्नो तुय्हम्पि वचनं करेय्या’’ति! अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका आयस्मतो सुदिन्नस्स पादेसु गहेत्वा आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘कीदिसा नाम ता, अय्यपुत्त, अच्छरायो यासं त्वं हेतु ब्रह्मचरियं चरसी’’ति? ‘‘न खो अहं, भगिनि, अच्छरानं हेतु ब्रह्मचरियं चरामी’’ति. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका – ‘‘अज्जतग्गे मं अय्यपुत्तो सुदिन्नो भगिनिवादेन समुदाचरती’’ति, तत्थेव मुच्छिता पपता.
अथ खो आयस्मा सुदिन्नो पितरं एतदवोच – ‘‘सचे, गहपति, भोजनं दातब्बं देथ, मा नो विहेठयित्था’’ति. ‘‘भुञ्ज, तात सुदिन्ना’’ति. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स माता च पिता च आयस्मन्तं सुदिन्नं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेसुं सम्पवारेसुं. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स माता आयस्मन्तं सुदिन्नं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं एतदवोच – ‘‘इदं, तात सुदिन्न, कुलं अड्ढं महद्धनं महाभोगं पहूतजातरूपरजतं पहूतवित्तूपकरणं पहूतधनधञ्ञं. लब्भा, तात सुदिन्न, हीनायावत्तित्वा भोगा च भुञ्जितुं पुञ्ञानि च कातुं. एहि त्वं, तात सुदिन्न, हीनायावत्तित्वा भोगे च भुञ्जस्सु पुञ्ञानि च करोही’’ति. ‘‘अम्म, न उस्सहामि न विसहामि, अभिरतो अहं ब्रह्मचरियं चरामी’’ति. दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो आयस्मतो सुदिन्नस्स माता आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘इदं, तात सुदिन्न, कुलं अड्ढं महद्धनं महाभोगं पहूतजातरूपरजतं पहूतवित्तूपकरणं पहूतधनधञ्ञं [पहूतधनधञ्ञं (प. चरामीति) इतिपाठो सब्बत्थ नत्थि, ऊनो मञ्ञे]. तेन हि, तात सुदिन्न, बीजकम्पि देहि – मा नो अपुत्तकं सापतेय्यं लिच्छवयो अतिहरापेसु’’न्ति. ‘‘एतं खो मे, अम्म, सक्का कातु’’न्ति. ‘‘कहं पन, तात सुदिन्न, एतरहि विहरसी’’ति? ‘‘महावने, अम्मा’’ति. अथ खो आयस्मा सुदिन्नो उट्ठायासना पक्कामि.
३६. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स माता आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिकं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, वधु, यदा उतुनी होसि, पुप्फं ते उप्पन्नं होति, अथ मे आरोचेय्यासी’’ति. ‘‘एवं अय्ये’’ति खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका आयस्मतो सुदिन्नस्स मातुया पच्चस्सोसि. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका नचिरस्सेव उतुनी अहोसि, पुप्फंसा उप्पज्जि. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका आयस्मतो सुदिन्नस्स मातरं एतदवोच – ‘‘उतुनीम्हि, अय्ये, पुप्फं मे उप्पन्न’’न्ति. ‘‘तेन हि, वधु, येन अलङ्कारेन अलङ्कता पुत्तस्स सुदिन्नस्स पिया अहोसि मनापा तेन अलङ्कारेन अलङ्करा’’ति. ‘‘एवं अय्ये’’ति खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका आयस्मतो सुदिन्नस्स मातुया पच्चस्सोसि. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स माता आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिकं आदाय येन महावनं येनायस्मा सुदिन्नो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘इदं, तात सुदिन्न, कुलं अड्ढं महद्धनं महाभोगं पहूतजातरूपरजतं पहूतवित्तूपकरणं पहूतधनधञ्ञं. लब्भा, तात सुदिन्न, हीनायावत्तित्वा भोगा च भुञ्जितुं पुञ्ञानि च कातुं. एहि त्वं, तात सुदिन्न, हीनायावत्तित्वा भोगे च भुञ्जस्सु पुञ्ञानि च करोही’’ति. ‘‘अम्म, न उस्सहामि न विसहामि, अभिरतो अहं ब्रह्मचरियं चरामी’’ति. दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो आयस्मतो सुदिन्नस्स माता आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोच – ‘‘इदं, तात सुदिन्न, कुलं अड्ढं महद्धनं महाभोगं पहूतजातरूपरजतं पहूतवित्तूपकरणं पहूतधनधञ्ञं. तेन हि, तात सुदिन्न, बीजकम्पि देहि – मा नो अपुत्तकं सापतेय्यं लिच्छवयो अतिहरापेसु’’न्ति. ‘‘एतं खो मे, अम्म, सक्का कातु’’न्ति, पुराणदुतियिकाय बाहायं गहेत्वा महावनं अज्झोगाहेत्वा अपञ्ञत्ते सिक्खापदे अनादीनवदस्सो पुराणदुतियिकाय तिक्खत्तुं मेथुनं धम्मं अभिविञ्ञापेसि. सा तेन गब्भं गण्हि. भुम्मा देवा सद्दमनुस्सावेसुं – ‘‘निरब्बुदो वत, भो, भिक्खुसङ्घो निरादीनवो; सुदिन्नेन कलन्दपुत्तेन अब्बुदं उप्पादितं, आदीनवो उप्पादितो’’ति. भुम्मानं देवानं सद्दं सुत्वा चातुमहाराजिका [चातुम्महाराजिका (सी. स्या.)] देवा सद्दमनुस्सावेसुं…पे… तावतिंसा देवा… यामा देवा … तुसिता देवा… निम्मानरती देवा… परनिम्मितवसवत्ती देवा… ब्रह्मकायिका देवा सद्दमनुस्सावेसुं – ‘‘निरब्बुदो वत, भो, भिक्खुसङ्घो निरादीनवो; सुदिन्नेन कलन्दपुत्तेन अब्बुदं उप्पादितं, आदीनवो उप्पादितो’’ति. इतिह तेन खणेन तेन मुहुत्तेन याव ब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छि.
अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिका तस्स गब्भस्स परिपाकमन्वाय पुत्तं विजायि. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स सहायका तस्स दारकस्स ‘बीजको’ति नामं अकंसु. आयस्मतो सुदिन्नस्स पुराणदुतियिकाय बीजकमाताति नामं अकंसु. आयस्मतो सुदिन्नस्स बीजकपिताति नामं अकंसु. ते अपरेन समयेन उभो अगारस्मा अनगारियं पब्बजित्वा अरहत्तं सच्छाकंसु.
३७. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स अहुदेव कुक्कुच्चं, अहु विप्पटिसारो – ‘‘अलाभा वत मे, न वत मे लाभा! दुल्लद्धं वत मे, न वत मे सुलद्धं! योहं एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजित्वा नासक्खिं यावजीवं परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरितु’’न्ति. सो तेनेव कुक्कुच्चेन तेन विप्पटिसारेन किसो अहोसि लूखो दुब्बण्णो उप्पण्डुप्पण्डुकजातो धमनिसन्थतगत्तो अन्तोमनो लीनमनो दुक्खी दुम्मनो विप्पटिसारी पज्झायि.
३८. अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्स सहायका भिक्खू आयस्मन्तं सुदिन्नं एतदवोचुं – ‘‘पुब्बे खो त्वं, आवुसो सुदिन्न, वण्णवा अहोसि पीणिन्द्रियो पसन्नमुखवण्णो विप्पसन्नछविवण्णो; सो दानि त्वं एतरहि किसो लूखो दुब्बण्णो उप्पण्डुप्पण्डुकजातो धमनिसन्थतगत्तो अन्तोमनो लीनमनो दुक्खी दुम्मनो विप्पटिसारी पज्झायसि. कच्चि नो त्वं, आवुसो सुदिन्न, अनभिरतो ब्रह्मचरियं चरसी’’ति? ‘‘न खो अहं, आवुसो, अनभिरतो ब्रह्मचरियं चरामि. अत्थि मे पापकम्मं कतं; पुराणदुतियिकाय मेथुनो धम्मो पटिसेवितो; तस्स मय्हं, आवुसो, अहुदेव कुक्कुच्चं अहु विप्पटिसारो – ‘अलाभा वत मे, न वत मे लाभा; दुल्लद्धं वत मे, न वत मे सुलद्धं; योहं एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजित्वा नासक्खिं यावजीवं परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरितु’’न्ति. ‘‘अलञ्हि ते, आवुसो सुदिन्न, कुक्कुच्चाय अलं विप्पटिसाराय यं त्वं एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजित्वा न सक्खिस्ससि यावजीवं परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरितुं. ननु, आवुसो, भगवता अनेकपरियायेन विरागाय धम्मो देसितो, नो सरागाय; विसंयोगाय धम्मो देसितो, नो संयोगाय; अनुपादानाय धम्मो देसितो, नो सउपादानाय. तत्थ नाम त्वं, आवुसो, भगवता विरागाय धम्मे देसिते सरागाय चेतेस्ससि, विसंयोगाय धम्मे देसिते संयोगाय चेतेस्ससि, अनुपादानाय धम्मे देसिते सउपादानाय चेतेस्ससि! ननु, आवुसो, भगवता अनेकपरियायेन रागविरागाय धम्मो देसितो, मदनिम्मदनाय पिपासविनयाय आलयसमुग्घाताय वट्टुपच्छेदाय तण्हाक्खयाय विरागाय निरोधाय निब्बानाय धम्मो देसितो! ननु, आवुसो, भगवता अनेकपरियायेन कामानं पहानं अक्खातं, कामसञ्ञानं परिञ्ञा अक्खाता, कामपिपासानं पटिविनयो अक्खातो, कामवितक्कानं समुग्घातो अक्खातो, कामपरिळाहानं वूपसमो अक्खातो! नेतं, आवुसो, अप्पसन्नानं वा पसादाय, पसन्नानं वा भिय्योभावाय. अथ ख्वेतं, आवुसो, अप्पसन्नानञ्चेव अप्पसादाय पसन्नानञ्च एकच्चानं अञ्ञथत्ताया’’ति.
३९. अथ खो ते भिक्खू आयस्मन्तं सुदिन्नं अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा आयस्मन्तं सुदिन्नं पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर त्वं, सुदिन्न, पुराणदुतियिकाय मेथुनं धम्मं पटिसेवी’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा – ‘‘अननुच्छविकं [अननुच्छवियं (सी.)], मोघपुरिस, अननुलोमिकं अप्पटिरूपं अस्सामणकं अकप्पियं अकरणीयं. कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजित्वा न सक्खिस्ससि यावजीवं परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरितुं! ननु मया, मोघपुरिस, अनेकपरियायेन विरागाय धम्मो देसितो, नो सरागाय; विसंयोगाय धम्मो देसितो, नो संयोगाय; अनुपादानाय धम्मो देसितो, नो सउपादानाय! तत्थ नाम त्वं, मोघपुरिस, मया विरागाय धम्मे देसिते सरागाय चेतेस्ससि, विसंयोगाय धम्मे देसिते संयोगाय चेतेस्ससि, अनुपादानाय धम्मे देसिते सउपादानाय चेतेस्ससि! ननु मया, मोघपुरिस, अनेकपरियायेन रागविरागाय धम्मो देसितो! मदनिम्मदनाय पिपासविनयाय आलयसमुग्घाताय वट्टुपच्छेदाय तण्हाक्खयाय विरागाय निरोधाय निब्बानाय धम्मो देसितो! ननु मया, मोघपुरिस, अनेकपरियायेन कामानं पहानं अक्खातं, कामसञ्ञानं परिञ्ञा अक्खाता, कामपिपासानं पटिविनयो अक्खातो, कामवितक्कानं समुग्घातो अक्खातो, कामपरिळाहानं वूपसमो अक्खातो! वरं ते, मोघपुरिस, आसिविसस्स [आसीविसस्स (सी. स्या.)] घोरविसस्स मुखे अङ्गजातं पक्खित्तं, न त्वेव मातुगामस्स अङ्गजाते अङ्गजातं पक्खित्तं. वरं ते, मोघपुरिस, कण्हसप्पस्स मुखे अङ्गजातं पक्खित्तं, न त्वेव मातुगामस्स अङ्गजाते अङ्गजातं पक्खित्तं. वरं ते, मोघपुरिस, अङ्गारकासुया आदित्ताय सम्पज्जलिताय सजोतिभूताय अङ्गजातं पक्खित्तं, न त्वेव मातुगामस्स अङ्गजाते अङ्गजातं पक्खित्तं. तं किस्स हेतु? ततोनिदानञ्हि, मोघपुरिस, मरणं वा निगच्छेय्य मरणमत्तं वा दुक्खं, न त्वेव तप्पच्चया कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जेय्य. इतोनिदानञ्च खो, मोघपुरिस, कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जेय्य. तत्थ नाम त्वं, मोघपुरिस, यं त्वं असद्धम्मं गामधम्मं वसलधम्मं दुट्ठुल्लं ओदकन्तिकं रहस्सं द्वयंद्वयसमापत्तिं समापज्जिस्ससि, बहूनं खो त्वं, मोघपुरिस, अकुसलानं धम्मानं आदिकत्ता पुब्बङ्गमो. नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय, पसन्नानं वा भिय्योभावाय; अथ ख्वेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानञ्चेव अप्पसादाय, पसन्नानञ्च एकच्चानं अञ्ञथत्ताया’’ति.
अथ खो भगवा आयस्मन्तं सुदिन्नं अनेकपरियायेन विगरहित्वा दुब्भरताय दुप्पोसताय महिच्छताय असन्तुट्ठिताय [असन्तुट्ठताय (स्या.)] सङ्गणिकाय कोसज्जस्स अवण्णं भासित्वा अनेकपरियायेन सुभरताय सुपोसताय अप्पिच्छस्स सन्तुट्ठस्स सल्लेखस्स धुतस्स पासादिकस्स अपचयस्स वीरियारम्भस्स [वीरियारब्भस्स (क.)] वण्णं भासित्वा भिक्खूनं तदनुच्छविकं तदनुलोमिकं धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामि [पञ्ञापेस्सामि (सी. स्या.)] दस अत्थवसे पटिच्च – सङ्घसुट्ठुताय, सङ्घफासुताय, दुम्मङ्कूनं पुग्गलानं निग्गहाय, पेसलानं भिक्खूनं फासुविहाराय, दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय, सम्परायिकानं आसवानं पटिघाताय, अप्पसन्नानं पसादाय, पसन्नानं भिय्योभावाय, सद्धम्मट्ठितिया, विनयानुग्गहाय. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य, पाराजिको होति असंवासो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
सुदिन्नभाणवारो निट्ठितो.
मक्कटीवत्थु
४०. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु वेसालियं महावने मक्कटिं आमिसेन उपलापेत्वा तस्सा मेथुनं धम्मं पटिसेवति. अथ खो सो भिक्खु पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरं आदाय वेसालिं पिण्डाय पाविसि. तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू सेनासनचारिकं आहिण्डन्ता येन तस्स भिक्खुनो विहारो तेनुपसङ्कमिंसु. अद्दस खो सा मक्कटी ते भिक्खू दूरतोव आगच्छन्ते. दिस्वान येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तेसं भिक्खूनं पुरतो कटिम्पि चालेसि छेप्पम्पि चालेसि, कटिम्पि ओड्डि, निमित्तम्पि अकासि. अथ खो तेसं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘निस्संसयं खो सो भिक्खु इमिस्सा मक्कटिया मेथुनं धम्मं पटिसेवती’’ति. एकमन्तं निलीयिंसु. अथ खो सो भिक्खु वेसालियं पिण्डाय चरित्वा पिण्डपातं आदाय पटिक्कमि.
४१. अथ खो सा मक्कटी येन सो भिक्खु तेनुपसङ्कमि. अथ खो सो भिक्खु तं पिण्डपातं एकदेसं भुञ्जित्वा एकदेसं तस्सा मक्कटिया अदासि. अथ खो सा मक्कटी तं पिण्डपातं भुञ्जित्वा तस्स भिक्खुनो कटिं ओड्डि. अथ खो सो भिक्खु तस्सा मक्कटिया मेथुनं धम्मं पटिसेवति. अथ खो ते भिक्खू तं भिक्खुं एतदवोचुं – ‘‘ननु, आवुसो, भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्तं; किस्स त्वं, आवुसो, मक्कटिया मेथुनं धम्मं पटिसेवसी’’ति? ‘‘सच्चं, आवुसो, भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्तं; तञ्च खो मनुस्सित्थिया, नो तिरच्छानगताया’’ति. ‘‘ननु, आवुसो, तथेव तं होति. अननुच्छविकं, आवुसो, अननुलोमिकं अप्पटिरूपं अस्सामणकं अकप्पियं अकरणीयं. कथञ्हि नाम त्वं, आवुसो, एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजित्वा न सक्खिस्ससि यावजीवं परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरितुं! ननु, आवुसो, भगवता अनेकपरियायेन विरागाय धम्मो देसितो, नो सरागाय…पे… कामपरिळाहानं वूपसमो अक्खातो! नेतं, आवुसो, अप्पसन्नानं वा पसादाय पसन्नानं वा भिय्योभावाय. अथ ख्वेतं, आवुसो, अप्पसन्नानञ्चेव अप्पसादाय, पसन्नानञ्च एकच्चानं अञ्ञथत्ताया’’ति. अथ खो ते भिक्खू तं भिक्खुं अनेकपरियायेन विगरहित्वा भगवतो एतमत्थं अरोचेसुं.
४२. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा तं भिक्खुं पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, मक्कटिया मेथुनं धम्मं पटिसेवी’’ति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा – ‘‘अननुच्छविकं, मोघपुरिस, अननुलोमिकं अप्पतिरूपं अस्सामणकं अकप्पियं अकरणीयं. कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजित्वा न सक्खिस्ससि यावजीवं परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरितुं! ननु मया, मोघपुरिस, अनेकपरियायेन विरागाय धम्मो देसितो, नो सरागाय …पे… कामपरिळाहानं वूपसमो अक्खातो! वरं ते, मोघपुरिस, आसीविसस्स घोरविसस्स मुखे अङ्गजातं पक्खित्तं, न त्वेव मक्कटिया अङ्गजाते अङ्गजातं पक्खित्तं. वरं ते, मोघपुरिस, कण्हसप्पस्स मुखे अङ्गजातं पक्खित्तं, न त्वेव मक्कटिया अङ्गजाते अङ्गजातं पक्खित्तं. वरं ते, मोघपुरिस, अङ्गारकासुया आदित्ताय सम्पज्जलिताय सजोतिभूताय अङ्गजातं पक्खित्तं, न त्वेव मक्कटिया अङ्गजाते अङ्गजातं पक्खित्तं. तं किस्स हेतु? ततोनिदानञ्हि, मोघपुरिस, मरणं वा निगच्छेय्य मरणमत्तं वा दुक्खं; न त्वेव तप्पच्चया कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जेय्य. इतोनिदानञ्च खो, मोघपुरिस, कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जेय्य. तत्थ नाम त्वं, मोघपुरिस, यं त्वं असद्धम्मं गामधम्मं वसलधम्मं दुट्ठुल्लं ओदकन्तिकं रहस्सं द्वयंद्वयसमापत्तिं समापज्जिस्ससि! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य अन्तमसो तिरच्छानगतायपि, पाराजिको होति असंवासो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
मक्कटीवत्थु निट्ठितं.
सन्थतभाणवारो
४३. तेन खो पन समयेन सम्बहुला वेसालिका वज्जिपुत्तका भिक्खू यावदत्थं भुञ्जिंसु, यावदत्थं सुपिंसु, यावदत्थं न्हायिंसु. यावदत्थं भुञ्जित्वा यावदत्थं सुपित्वा यावदत्थं न्हायित्वा अयोनिसो मनसि करित्वा सिक्खं अपच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेविंसु. ते अपरेन समयेन ञातिब्यसनेनपि फुट्ठा भोगब्यसनेनपि फुट्ठा रोगब्यसनेनपि फुट्ठा आयस्मन्तं आनन्दं उपसङ्कमित्वा एवं वदन्ति – ‘‘न मयं, भन्ते आनन्द, बुद्धगरहिनो न धम्मगरहिनो न सङ्घगरहिनो; अत्तगरहिनो मयं, भन्ते आनन्द, अनञ्ञगरहिनो. मयमेवम्हा अलक्खिका मयं अप्पपुञ्ञा, ये मयं एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजित्वा नासक्खिम्हा यावजीवं परिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरितुं. इदानि चेपि [इदानिपि चे (स्या.)] मयं, भन्ते आनन्द, लभेय्याम भगवतो सन्तिके पब्बज्जं लभेय्याम उपसम्पदं, इदानिपि मयं विपस्सका कुसलानं धम्मानं पुब्बरत्तापररत्तं बोधिपक्खिकानं धम्मानं भावनानुयोगमनुयुत्ता विहरेय्याम. साधु, भन्ते आनन्द, भगवतो एतमत्थं आरोचेही’’ति. ‘‘एवमावुसो’’ति खो आयस्मा आनन्दो वेसालिकानं वज्जिपुत्तकानं पटिस्सुणित्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि.
‘‘अट्ठानमेतं, आनन्द, अनवकासो यं तथागतो वज्जीनं वा वज्जिपुत्तकानं वा कारणा सावकानं पाराजिकं सिक्खापदं पञ्ञत्तं समूहनेय्या’’ति.
अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘यो, भिक्खवे [यो पन भिक्खवे भिक्खु (सी.) यो खो भिक्खवे भिक्खु (स्या.)], सिक्खं अपच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवति सो आगतो न उपसम्पादेतब्बो; यो च खो, भिक्खवे [यो च खो भिक्खवे भिक्खु (सी. स्या.)], सिक्खं पच्चक्खाय दुब्बल्यं आविकत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवति सो आगतो उपसम्पादेतब्बो. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
४४. ‘‘यो पन भिक्खु भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो सिक्खं अपच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य अन्तमसो तिरच्छानगतायपि, पाराजिको होति असंवासो’’ति.
४५. यो पनाति यो यादिसो यथायुत्तो यथाजच्चो यथानामो यथागोत्तो यथासीलो यथाविहारी यथागोचरो थेरो वा नवो वा मज्झिमो वा. एसो वुच्चति ‘यो पना’ति.
[विभ. ५१०, झानविभङ्गेपि] भिक्खूति भिक्खकोति भिक्खु, भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु, भिन्नपटधरोति भिक्खु, समञ्ञाय भिक्खु, पटिञ्ञाय भिक्खु, एहि भिक्खूति भिक्खु, तीहि सरणगमनेहि उपसम्पन्नोति भिक्खु, भद्रो भिक्खु, सारो भिक्खु, सेखो भिक्खु, असेखो भिक्खु, समग्गेन सङ्घेन ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन अकुप्पेन ठानारहेन उपसम्पन्नोति भिक्खु. तत्र य्वायं भिक्खु समग्गेन सङ्घेन ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन अकुप्पेन ठानारहेन उपसम्पन्नो, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.
[दी. नि. ३.३०५] सिक्खाति तिस्सो सिक्खा – अधिसीलसिक्खा, अधिचित्तसिक्खा, अधिपञ्ञासिक्खा. तत्र यायं अधिसीलसिक्खा, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता सिक्खाति.
साजीवं नाम यं भगवता पञ्ञत्तं सिक्खापदं, एतं साजीवं नाम. तस्मिं सिक्खति, तेन वुच्चति साजीवसमापन्नोति.
सिक्खं अपच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वाति अत्थि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता; अत्थि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च पच्चक्खाता.
‘‘कथञ्च, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता. इध, भिक्खवे, भिक्खु उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो उपासकभावं पत्थयमानो आरामिकभावं पत्थयमानो सामणेरभावं पत्थयमानो तित्थियभावं पत्थयमानो तित्थियसावकभावं पत्थयमानो अस्समणभावं पत्थयमानो असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो – ‘यंनूनाहं बुद्धं पच्चक्खेय्य’न्ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता.
‘‘अथ वा पन उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो – ‘यंनूनाहं धम्मं पच्चक्खेय्य’न्ति वदति विञ्ञापेति…पे… यंनूनाहं सङ्घं… यंनूनाहं सिक्खं… यंनूनाहं विनयं… यंनूनाहं पातिमोक्खं… यंनूनाहं उद्देसं… यंनूनाहं उपज्झायं… यंनूनाहं आचरियं… यंनूनाहं सद्धिविहारिकं… यंनूनाहं अन्तेवासिकं… यंनूनाहं समानुपज्झायकं… यंनूनाहं समानाचरियकं यंनूनाहं सब्रह्मचारिं पच्चक्खेय्य’न्ति वदति विञ्ञापेति. ‘यंनूनाहं गिही अस्स’न्ति वदति विञ्ञापेति. ‘यंनूनाहं उपासको अस्स’न्ति… ‘यंनूनाहं आरामिको अस्स’न्ति… ‘यंनूनाहं सामणेरो अस्स’न्ति… ‘यंनूनाहं तित्थियो अस्स’न्ति… ‘यंनूनाहं तित्थियसावको अस्स’न्ति… ‘यंनूनाहं अस्समणो अस्स’न्ति… ‘यंनूनाहं असक्यपुत्तियो अस्स’न्ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता.
४६. ‘‘अथ वा पन उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो – ‘यदि पनाहं बुद्धं पच्चक्खेय्य’न्ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘यदि पनाहं असक्यपुत्तियो अस्स’न्ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘अपाहं बुद्धं पच्चक्खेय्य’न्ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘अपाहं असक्यपुत्तियो अस्स’न्ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘हन्दाहं बुद्धं पच्चक्खेय्य’न्ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘हन्दाहं असक्यपुत्तियो अस्स’न्ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘होति मे बुद्धं पच्चक्खेय्य’न्ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘होति मे असक्यपुत्तियो अस्स’न्ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता.
४७. ‘‘अथ वा पन उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो ‘मातरं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पितरं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘भातरं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘भगिनिं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पुत्तं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘धीतरं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पजापतिं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘ञातके सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘मित्ते सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘गामं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘निगमं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘खेत्तं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘वत्थुं सरामि’ति वदति विञ्ञापेति… ‘हिरञ्ञं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सुवण्णं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सिप्पं सरामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पुब्बे हसितं लपितं कीळितं समनुस्सरामी’ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता.
४८. ‘‘अथ वा पन उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो – ‘माता मे अत्थि, सा मया पोसेतब्बा’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पिता मे अत्थि, सो मया पोसेतब्बो’ति वदति विञ्ञापेति… ‘भाता मे अत्थि, सो मया पोसेतब्बो’ति वदति विञ्ञापेति… ‘भगिनी मे अत्थि, सा मया पोसेतब्बा’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पुत्तो मे अत्थि, सो मया पोसेतब्बो’ति वदति विञ्ञापेति… ‘धीता मे अत्थि, सा मया पोसेतब्बा’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पजापति मे अत्थि, सा मया पोसेतब्बा’ति वदति विञ्ञापेति … ‘ञातका मे अत्थि, ते मया पोसेतब्बा’ति वदति विञ्ञापेति… ‘मित्ता मे अत्थि, ते मया पोसेतब्बा’ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता.
४९. ‘‘अथ वा पन उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो – ‘माता मे अत्थि, सा मं पोसेस्सती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पिता मे अत्थि, सो मं पोसेस्सती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘भाता मे अत्थि, सो मं पोसेस्सती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘भगिनी मे अत्थि, सा मं पोसेस्सती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पुत्तो मे अत्थि, सो मं पोसेस्सती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘धीता मे अत्थि, सा मं पोसेस्सती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पजापति मे अत्थि, सा मं पोसेस्सती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘ञातका मे अत्थि, ते मं पोसेस्सन्ती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘मित्ता मे अत्थि, ते मं पोसेस्सन्ती’ति वदति विञ्ञापेति… ‘गामो मे अत्थि, तेनाहं जीविस्सामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘निगमो मे अत्थि, तेनाहं जीविस्सामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘खेत्तं मे अत्थि, तेनाहं जीविस्सामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘वत्थु मे अत्थि, तेनाहं जीविस्सामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘हिरञ्ञं मे अत्थि, तेनाहं जीविस्सामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सुवण्णं मे अत्थि, तेनाहं जीविस्सामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सिप्पं मे अत्थि, तेनाहं जीविस्सामी’ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता.
५०. ‘‘अथ वा पन उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो ‘दुक्कर’न्ति वदति विञ्ञापेति… ‘न सुकर’न्ति वदति विञ्ञापेति… ‘दुच्चर’न्ति वदति विञ्ञापेति… ‘न सुचर’न्ति वदति विञ्ञापेति… ‘न उस्सहामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘न विसहामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘न रमामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘नाभिरमामी’ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि खो, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च अपच्चक्खाता.
५१. ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च पच्चक्खाता? इध, भिक्खवे, भिक्खु उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो – ‘बुद्धं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च पच्चक्खाता.
‘‘अथ वा पन उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो – ‘धम्मं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सङ्घं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सिक्खं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘विनयं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘पातिमोक्खं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘उद्देसं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘उपज्झायं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘आचरियं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सद्धिविहारिकं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘अन्तेवासिकं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘समानुपज्झायकं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘समानाचरियकं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सब्रह्मचारिं पच्चक्खामी’ति वदति विञ्ञापेति… ‘गिहीति मं धारेही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘उपासकोति मं धारेही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘आरामिकोति मं धारेही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सामणेरोति मं धारेही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘तित्थियोति मं धारेही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘तित्थियसावकोति मं धारेही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘अस्समणोति मं धारेही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘असक्यपुत्तियोति मं धारेही’ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च पच्चक्खाता.
५२. ‘‘अथ वा पन उक्कण्ठितो अनभिरतो सामञ्ञा चवितुकामो भिक्खुभावं अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो गिहिभावं पत्थयमानो…पे… असक्यपुत्तियभावं पत्थयमानो – ‘अलं मे बुद्धेना’ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘अलं मे सब्रह्मचारीही’ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि…पे… अथ वा पन…पे… ‘किं नु मे बुद्धेना’ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘किं नु मे सब्रह्मचारीही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘न ममत्थो बुद्धेना’ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘न ममत्थो सब्रह्मचारीही’ति वदति विञ्ञापेति… ‘सुमुत्ताहं बुद्धेना’ति वदति विञ्ञापेति…पे… ‘सुमुत्ताहं सब्रह्मचारीही’ति वदति विञ्ञापेति. एवम्पि, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च पच्चक्खाता.
५३. ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि बुद्धवेवचनानि वा धम्मवेवचनानि वा सङ्घवेवचनानि वा सिक्खावेवचनानि वा विनयवेवचनानि वा पातिमोक्खवेवचनानि वा उद्देसवेवचनानि वा उपज्झायवेवचनानि वा आचरियवेवचनानि वा सद्धिविहारिकवेवचनानि वा अन्तेवासिकवेवचनानि वा समानुपज्झायकवेवचनानि वा समानाचरियकवेवचनानि वा सब्रह्मचारिवेवचनानि वा गिहिवेवचनानि वा उपासकवेवचनानि वा आरामिकवेवचनानि वा सामणेरवेवचनानि वा तित्थियवेवचनानि वा तित्थियसावकवेवचनानि वा अस्समणवेवचनानि वा असक्यपुत्तियवेवचनानि वा, तेहि आकारेहि तेहि लिङ्गेहि तेहि निमित्तेहि वदति विञ्ञापेति. एवं खो, भिक्खवे, दुब्बल्याविकम्मञ्चेव होति सिक्खा च पच्चक्खाता.
५४. ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, अपच्चक्खाता होति सिक्खा? इध, भिक्खवे, येहि आकारेहि येहि लिङ्गेहि येहि निमित्तेहि सिक्खा पच्चक्खाता होति तेहि आकारेहि तेहि लिङ्गेहि तेहि निमित्तेहि उम्मत्तको सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. उम्मत्तकस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. खित्तचित्तो सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. खित्तचित्तस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. वेदनाट्टो सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. वेदनाट्टस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. देवताय सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. तिरच्छानगतस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. अरियकेन मिलक्खस्स [मिलक्खकस्स (सी. स्या.) मिलक्खुस्स (क.)] सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, सो च न पटिविजानाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. मिलक्खकेन अरियकस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, सो च न पटिविजानाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. अरियकेन अरियस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, सो च न पटिविजानाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. मिलक्खकेन मिलक्खस्स सन्तिके सिक्खं पच्चक्खाति, सो च न पटिविजानाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. दवाय सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. रवाय सिक्खं पच्चक्खाति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. असावेतुकामो सावेति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. सावेतुकामो न सावेति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. अविञ्ञुस्स सावेति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. विञ्ञुस्स न सावेति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. सब्बसो वा पन न सावेति, अपच्चक्खाता होति सिक्खा. एवं खो, भिक्खवे, अपच्चक्खाता होति सिक्खा’’.
५५. [महानि. ४९, ५०, ५१] मेथुनधम्मो नाम यो सो असद्धम्मो गामधम्मो वसलधम्मो दुट्ठुल्लं ओदकन्तिकं रहस्सं द्वयंद्वयसमापत्ति, एसो मेथुनधम्मो नाम.
पटिसेवति नाम यो निमित्तेन निमित्तं अङ्गजातेन अङ्गजातं अन्तमसो तिलफलमत्तम्पि पवेसेति, एसो पटिसेवति नाम.
अन्तमसो तिरच्छानगतायपीति तिरच्छानगतित्थियापि मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा अस्समणो होति असक्यपुत्तियो, पगेव मनुस्सित्थिया. तेन वुच्चति – ‘अन्तमसो तिरच्छानगतायपी’ति.
पाराजिको होतीति सेय्यथापि नाम पुरिसो सीसच्छिन्नो अभब्बो तेन सरीरबन्धनेन जीवितुं, एवमेव भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा अस्समणो होति असक्यपुत्तियो. तेन वुच्चति – ‘पाराजिको होती’ति.
असंवासोति संवासो नाम एककम्मं एकुद्देसो समसिक्खता – एसो संवासो नाम. सो तेन सद्धिं नत्थि. तेन वुच्चति – ‘असंवासो’ति.
५६. तिस्सो इत्थियो – मनुस्सित्थी, अमनुस्सित्थी, तिरच्छानगतित्थी. तयो उभतोब्यञ्जनका – मनुस्सुभतोब्यञ्जनको, अमनुस्सुभतोब्यञ्जनको, तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनको. तयो पण्डका – मनुस्सपण्डको, अमनुस्सपण्डको, तिरच्छानगतपण्डको. तयो पुरिसा – मनुस्सपुरिसो, अमनुस्सपुरिसो, तिरच्छानगतपुरिसो.
मनुस्सित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स – वच्चमग्गे, पस्सावमग्गे, मुखे. अमनुस्सित्थिया…पे… तिरच्छानगतित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स – वच्चमग्गे, पस्सावमग्गे, मुखे. मनुस्सुभतोब्यञ्जनकस्स… अमनुस्सुभतोब्यञ्जनकस्स… तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनकस्स तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स – वच्चमग्गे, पस्सावमग्गे, मुखे. मनुस्सपण्डकस्स द्वे मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स – वच्चमग्गे, मुखे. अमनुस्सपण्डकस्स… तिरच्छानगतपण्डकस्स… मनुस्सपुरिसस्स… अमनुस्सपुरिसस्स… तिरच्छानगतपुरिसस्स द्वे मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स – वच्चमग्गे, मुखे.
५७. भिक्खुस्स सेवनचित्तं उपट्ठिते मनुस्सित्थिया वच्चमग्गं अङ्गजातं पवेसेन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स. भिक्खुस्स सेवनचित्तं उपट्ठिते मनुस्सित्थिया पस्सावमग्गं… मुखं अङ्गजातं पवेसेन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स. भिक्खुस्स सेवनचित्तं उपट्ठिते अमनुस्सित्थिया… तिरच्छानगतित्थिया… मनुस्सुभतोब्यञ्जनकस्स… अमनुस्सुभतोब्यञ्जनकस्स… तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनकस्स… वच्चमग्गं पस्सावमग्गं मुखं अङ्गजातं पवेसेन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स. भिक्खुस्स सेवनचित्तं उपट्ठिते मनुस्सपण्डकस्स वच्चमग्गं मुखं अङ्गजातं पवेसेन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स. भिक्खुस्स सेवनचित्तं उपट्ठिते अमनुस्सपण्डकस्स… तिरच्छानगतपण्डकस्स… मनुस्सपुरिसस्स… अमनुस्सपुरिसस्स… तिरच्छानगतपुरिसस्स वच्चमग्गं मुखं अङ्गजातं पवेसेन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स.
५८. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति [पविसनं सादयति (क.)], पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं न सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं न सादियति, पविट्ठं न सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं न सादियति, पविट्ठं न सादियति, ठितं न सादियति, उद्धरणं सादियति आपत्ति पाराजिकस्स. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं न सादियति, पविट्ठं न सादियति, ठितं न सादियति, उद्धरणं न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा पस्सावमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
५९. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं जागरन्तिं… सुत्तं… मत्तं… उम्मत्तं… पमत्तं… मतं अक्खायितं… मतं येभुय्येन अक्खायितं…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतं येभुय्येन खायितं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… पस्सावमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका अमनुस्सित्थिं… तिरच्छानगतित्थिं… मनुस्सुभतोब्यञ्जनकं… अमनुस्सुभतोब्यञ्जनकं… तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनकं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… पस्सावमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनकं जागरन्तं… सुत्तं… मत्तं… उम्मत्तं… पमत्तं… मतं अक्खायितं… मतं येभुय्येन अक्खायितं…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतं येभुय्येन खायितं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… पस्सावमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सपण्डकं… अमनुस्सपण्डकं… तिरच्छानगतपण्डकं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका तिरच्छानगतपण्डकं जागरन्तं… सुत्तं… मत्तं… उम्मत्तं… पमत्तं… मतं अक्खायितं … मतं येभुय्येन अक्खायितं…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतं येभुय्येन खायितं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
६०. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सपुरिसं… अमनुस्सपुरिसं… तिरच्छानगतपुरिसं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका तिरच्छानगतपुरिसं जागरन्तं… सुत्तं… मत्तं… उम्मत्तं… पमत्तं… मतं अक्खायितं… मतं येभुय्येन अक्खायितं…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतं येभुय्येन खायितं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
६१. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… पस्सावमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति सन्थताय असन्थतस्स, असन्थताय सन्थतस्स, सन्थताय सन्थतस्स, असन्थताय असन्थतस्स. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं जागरन्तिं… सुत्तं… मत्तं… उम्मत्तं… पमत्तं… मतं अक्खायितं… मतं येभुय्येन अक्खायितं…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतं येभुय्येन खायितं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… पस्सावमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति, सन्थताय असन्थतस्स, असन्थताय सन्थतस्स, सन्थताय सन्थतस्स, असन्थताय असन्थतस्स. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका अमनुस्सित्थिं… तिरच्छानगतित्थिं… मनुस्सुभतोब्यञ्जनकं… अमनस्सुभतोब्यञ्जनकं … तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनकं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… पस्सावमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति सन्थतस्स असन्थतस्स, असन्थतस्स सन्थतस्स, सन्थतस्स सन्थतस्स, असन्थतस्स असन्थतस्स. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनकं जागरन्तं… सुत्तं… मत्तं… उम्मत्तं… पमत्तं… मतं अक्खायितं… मतं येभुय्येन अक्खायितं…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतं येभुय्येन खायितं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… पस्सावमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति, सन्थतस्स असन्थतस्स, असन्थतस्स सन्थतस्स, सन्थतस्स सन्थतस्स, असन्थतस्स असन्थतस्स. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
६२. भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सपण्डकं… अमनुस्सपण्डकं… तिरच्छानगतपण्डकं… मनुस्सपुरिसं… अमनुस्सपुरिसं… तिरच्छानगतपुरिसं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति सन्थतस्स असन्थतस्स, असन्थतस्स सन्थतस्स, सन्थतस्स सन्थतस्स, असन्थतस्स असन्थतस्स. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका तिरच्छानगतपुरिसं जागरन्तं… सुत्तं… मत्तं… उम्मत्तं… पमत्तं… मतं अक्खायितं… मतं येभुय्येन अक्खायितं…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतं येभुय्येन खायितं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन… मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति, सन्थतस्स असन्थतस्स, असन्थतस्स सन्थतस्स, सन्थतस्स सन्थतस्स, असन्थतस्स असन्थतस्स. सो च पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
६३. भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं मनुस्सित्थिया सन्तिके आनेत्वा अङ्गजातेन वच्चमग्गं… पस्सावमग्गं… मुखं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं मनुस्सित्थिया जागरन्तिया… सुत्ताय… मत्ताय… उम्मत्ताय… पमत्ताय … मताय अक्खायिताय… मताय येभुय्येन अक्खायिताय…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मताय येभुय्येन खायिताय सन्तिके आनेत्वा अङ्गजातेन वच्चमग्गं… पस्सावमग्गं… मुखं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं अमनुस्सित्थिया… तिरच्छानगतित्थिया… मनुस्सुभतोब्यञ्जनकस्स… अमनुस्सुभतोब्यञ्जनकस्स… तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनकस्स… मनुस्सपण्डकस्स… अमनुस्सपण्डकस्स… तिरच्छानगतपण्डकस्स… मनुस्सपुरिसस्स… अमनुस्सपुरिसस्स… तिरच्छानगतपुरिसस्स सन्तिके आनेत्वा अङ्गजातेन वच्चमग्गं… मुखं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं तिरच्छानगतपुरिसस्स जागरन्तस्स… सुत्तस्स… मत्तस्स… उम्मत्तस्स… पमत्तस्स… मतस्स अक्खायितस्स… मतस्स येभुय्येन अक्खायितस्स…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतस्स येभुय्येन खायितस्स सन्तिके आनेत्वा अङ्गजातेन वच्चमग्गं… मुखं अभिनिसीदेन्ति. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
६४. भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं मनुस्सित्थिया सन्तिके आनेत्वा अङ्गजातेन वच्चमग्गं… पस्सावमग्गं… मुखं अभिनिसीदेन्ति सन्थतस्स असन्थताय, असन्थतस्स सन्थताय, सन्थतस्स सन्थताय, असन्थतस्स असन्थताय. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं मनुस्सित्थिया जागरन्तिया… सुत्ताय… मत्ताय… उम्मत्ताय… पमत्ताय… मताय अक्खायिताय… मताय येभुय्येन अक्खायिताय…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मताय येभुय्येन खायिताय सन्तिके आनेत्वा अङ्गजातेन वच्चमग्गं… पस्सावमग्गं… मुखं अभिनिसीदेन्ति सन्थतस्स असन्थताय, असन्थतस्स सन्थताय, सन्थतस्स सन्थताय, असन्थतस्स असन्थताय. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं अमनुस्सित्थिया… तिरच्छानगतित्थिया… मनुस्सुभतोब्यञ्जनकस्स… अमनुस्सुभतोब्यञ्जनकस्स… तिरच्छानगतुभतोब्यञ्जनकस्स… मनुस्सपण्डकस्स… अमनुस्सपण्डकस्स… तिरच्छानगतपण्डकस्स… मनुस्सपुरिसस्स… अमनुस्सपुरिसस्स… तिरच्छानगतपुरिसस्स सन्तिके आनेत्वा अङ्गजातेन वच्चमग्गं… मुखं अभिनिसीदेन्ति सन्थतस्स असन्थतस्स, असन्थतस्स सन्थतस्स, सन्थतस्स सन्थतस्स, असन्थतस्स असन्थतस्स. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति पाराजिकस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
६५. भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं तिरच्छानगतपुरिसस्स जागरन्तस्स… सुत्तस्स… मत्तस्स… उम्मत्तस्स… पमत्तस्स… मतस्स अक्खायितस्स… मतस्स येभुय्येन अक्खायितस्स…पे… आपत्ति पाराजिकस्स. मतस्स येभुय्येन खायितस्स सन्तिके आनेत्वा अङ्गजातेन वच्चमग्गं… मुखं अभिनिसीदेन्ति सन्थतस्स असन्थतस्स, असन्थतस्स सन्थतस्स, सन्थतस्स सन्थतस्स, असन्थतस्स असन्थतस्स. सो चे पवेसनं सादियति, पविट्ठं सादियति, ठितं सादियति, उद्धरणं सादियति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स…पे… न सादियति, अनापत्ति.
यथा भिक्खुपच्चत्थिका वित्थारिता, एवं वित्थारेतब्बा.
राजपच्चत्थिका… चोरपच्चत्थिका… धुत्तपच्चत्थिका… उप्पळगन्धपच्चत्थिका. संखित्तं.
६६. मग्गेन मग्गं पवेसेति, आपत्ति पाराजिकस्स. मग्गेन अमग्गं पवेसेति, आपत्ति पाराजिकस्स. अमग्गेन मग्गं पवेसेति, आपत्ति पाराजिकस्स. अमग्गेन अमग्गं पवेसेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स.
भिक्खु सुत्तभिक्खुम्हि विप्पटिपज्जति; पटिबुद्धो सादियति, उभो नासेतब्बा. पटिबुद्धो न सादियति, दूसको नासेतब्बो. भिक्खु सुत्तसामणेरम्हि विप्पटिपज्जति; पटिबुद्धो सादियति, उभो नासेतब्बा. पटिबुद्धो न सादियति, दूसको नासेतब्बो. सामणेरो सुत्तभिक्खुम्हि विप्पटिपज्जति; पटिबुद्धो सादियति, उभो नासेतब्बा. पटिबुद्धो न सादियति, दूसको नासेतब्बो. सामणेरो सुत्तसामणेरम्हि विप्पटिपज्जति; पटिबुद्धो सादियति, उभो नासेतब्बा. पटिबुद्धो न सादियति, दूसको नासेतब्बो.
अनापत्ति अजानन्तस्स, असादियन्तस्स, उम्मत्तकस्स, खित्तचित्तस्स, वेदनाट्टस्स, आदिकम्मिकस्साति.
सन्थतभाणवारो निट्ठितो.
विनीतवत्थुउद्दानगाथा
मक्कटी वज्जिपुत्ता च, गिही नग्गो च तित्थिया;
दारिकुप्पलवण्णा च, ब्यञ्जनेहिपरे दुवे.
माता धीता भगिनी च, जाया च मुदु लम्बिना;
द्वे वणा लेपचित्तञ्च, दारुधीतलिकाय च.
सुन्दरेन सह पञ्च, पञ्च सिवथिकट्ठिका;
नागी यक्खी च पेती च, पण्डकोपहतो छुपे.
भद्दिये अरहं सुत्तो, सावत्थिया चतुरो परे;
वेसालिया तयो माला, सुपिने भारुकच्छको.
सुपब्बा सद्धा भिक्खुनी, सिक्खमाना सामणेरी च;
वेसिया पण्डको गिही, अञ्ञमञ्ञं वुड्ढपब्बजितो मिगोति.
विनीतवत्थु
६७. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु मक्कटिया मेथुनं धम्मं पटिसेवि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि – ‘‘भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्तं, कच्चि नु खो अहं पाराजिकं आपत्तिं आपन्नो’’ति? भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पाराजिक’’न्ति.
तेन खो पन समयेन सम्बहुला वेसालिका वज्जिपुत्तका भिक्खू सिक्खं अपच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेविंसु. तेसं कुक्कुच्चं अहोसि – ‘‘भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्तं, कच्चि नु खो मयं पाराजिकं आपत्तिं आपन्ना’’ति? भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘आपत्तिं तुम्हे, भिक्खवे, आपन्ना पाराजिक’’न्ति.
तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु – ‘एवं मे अनापत्ति भविस्सती’ति, गिहिलिङ्गेन मेथुनं धम्मं पटिसेवि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि ‘‘भगवता सिक्खापदं पञ्ञत्तं, कच्चि नु खो अहं पाराजिकं आपत्तिं आपन्नो’’ति? भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पाराजिक’’न्ति.
तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु – ‘एवं मे अनापत्ति भविस्सती’ति, नग्गो हुत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पाराजिक’’न्ति.
तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु – ‘एवं मे अनापत्ति भविस्सती’ति, कुसचीरं निवासेत्वा… वाकचीरं निवासेत्वा… फलकचीरं निवासेत्वा… केसकम्बलं निवासेत्वा… वालकम्बलं निवासेत्वा… उलूकपक्खिकं निवासेत्वा… अजिनक्खिपं निवासेत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पाराजिक’’न्ति.
तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो पिण्डचारिको भिक्खु पीठके निपन्नं दारिकं पस्सित्वा सारत्तो अङ्गुट्ठं अङ्गजातं पवेसेसि. सा कालमकासि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… ‘‘अनापत्ति, भिक्खु, पाराजिकस्स. आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति.
६८. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो माणवको उप्पलवण्णाय भिक्खुनिया पटिबद्धचित्तो होति. अथ खो सो माणवको उप्पलवण्णाय भिक्खुनिया गामं पिण्डाय पविट्ठाय कुटिकं पविसित्वा निलीनो अच्छि. उप्पलवण्णा भिक्खुनी पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्ता पादे पक्खालेत्वा कुटिकं पविसित्वा मञ्चके निसीदि. अथ खो सो माणवको उप्पलवण्णं भिक्खुनिं उग्गहेत्वा दूसेसि. उप्पलवण्णा भिक्खुनी भिक्खुनीनं एतमत्थं आरोचेसि. भिक्खुनियो भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसुं. भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, असादियन्तिया’’ति.
६९. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो इत्थिलिङ्गं पातुभूतं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तंयेव उपज्झं तमेव उपसम्पदं तानियेव [तानि (सी. स्या.)] वस्सानि भिक्खुनीहि सङ्गमितुं [सङ्कमितुं (सी. स्या.)]. या आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि साधारणा ता आपत्तियो भिक्खुनीनं सन्तिके वुट्ठातुं. या आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि असाधारणा ताहि आपत्तीहि अनापत्ती’’ति.
तेन खो पन समयेन अञ्ञतरिस्सा भिक्खुनिया पुरिसलिङ्गं पातुभूतं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तंयेव उपज्झं तमेव उपसम्पदं तानियेव [तानि (सी. स्या.)] वस्सानि भिक्खूहि सङ्गमितुं [सङ्कमितुं (सी. स्या.)]. या आपत्तियो भिक्खुनीनं भिक्खूहि साधारणा ता आपत्तियो भिक्खूनं सन्तिके वुट्ठातुं. या आपत्तियो भिक्खुनीनं भिक्खूहि असाधारणा ताहि आपत्तीहि अनापत्ती’’ति.
७०. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु – ‘एवं मे अनापत्ति भविस्सती’ति, मातुया मेथुनं धम्मं पटिसेवि… धीतुया मेथुनं धम्मं पटिसेवि… भगिनिया मेथुनं धम्मं पटिसेवि… तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पाराजिक’’न्ति.
तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु पुराणदुतियिकाय मेथुनं धम्मं पटिसेवि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पाराजिक’’न्ति.
७१. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु मुदुपिट्ठिको होति. सो अनभिरतिया पीळितो अत्तनो अङ्गजातं मुखेन अग्गहेसि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… ‘‘आपत्तिं त्वं, भिक्खु, आपन्नो पराजिक’’न्ति.