४. भोजनवग्गो
१. आवसथपिण्डसिक्खापदं
२०३. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन सावत्थिया अविदूरे अञ्ञतरस्स पूगस्स आवसथपिण्डो पञ्ञत्तो होति. छब्बग्गिया भिक्खू पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सावत्थिं पिण्डाय पविसित्वा पिण्डं अलभमाना आवसथं अगमंसु. मनुस्सा – ‘‘चिरस्सम्पि भदन्ता आगता’’ति ते सक्कच्चं परिविसिंसु. अथ खो छब्बग्गिया भिक्खू दुतियम्पि दिवसं…पे… ततियम्पि दिवसं पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सावत्थिं पिण्डाय पविसित्वा पिण्डं अलभमाना आवसथं गन्त्वा भुञ्जिंसु. अथ खो छब्बग्गियानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘किं मयं करिस्साम आरामं गन्त्वा! हिय्योपि इधेव आगन्तब्बं भविस्सती’’ति, तत्थेव अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं भुञ्जन्ति. तित्थिया अपसक्कन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं भुञ्जिस्सन्ति! नयिमेसञ्ञेव आवसथपिण्डो पञ्ञत्तो; सब्बेसञ्ञेव आवसथपिण्डो पञ्ञत्तो’’ति.
अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – कथञ्हि नाम छब्बग्गिया भिक्खू अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं भुञ्जिस्सन्तीति…पे… सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं भुञ्जथाति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं भुञ्जिस्सथ! नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘एको आवसथपिण्डो भुञ्जितब्बो. ततो चे उत्तरिं भुञ्जेय्य, पाचित्तिय’’न्ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२०४. तेन खो पन समयेन आयस्मा सारिपुत्तो कोसलेसु जनपदे सावत्थिं गच्छन्तो येन अञ्ञतरो आवसथो तेनुपसङ्कमि. मनुस्सा – ‘‘चिरस्सम्पि थेरो आगतो’’ति सक्कच्चं परिविसिंसु. अथ खो आयस्मतो सारिपुत्तस्स भुत्ताविस्स खरो आबाधो उप्पज्जि, नासक्खि तम्हा आवसथा पक्कमितुं. अथ खो ते मनुस्सा दुतियम्पि दिवसं आयस्मन्तं सारिपुत्तं एतदवोचुं – ‘‘भुञ्जथ, भन्ते’’ति. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो – ‘‘भगवता पटिक्खित्तं अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं भुञ्जितु’’न्ति कुक्कुच्चायन्तो न पटिग्गहेसि; छिन्नभत्तो अहोसि. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो सावत्थिं गन्त्वा भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानेन भिक्खुना अनुवसित्वा अनुवसित्वा आवसथपिण्डं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
२०५. ‘‘अगिलानेन भिक्खुना एको आवसथपिण्डो भुञ्जितब्बो. ततो चे उत्तरि भुञ्जेय्य, पाचित्तिय’’न्ति.
२०६. अगिलानो नाम सक्कोति तम्हा आवसथा पक्कमितुं.
गिलानो नाम न सक्कोति तम्हा आवसथा पक्कमितुं.
आवसथपिण्डो नाम पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं – सालाय वा मण्डपे वा रुक्खमूले वा अज्झोकासे वा अनोदिस्स यावदत्थो पञ्ञत्तो होति. अगिलानेन भिक्खुना सकिं भुञ्जितब्बो. ततो चे उत्तरि ‘भुञ्जिस्सामी’ति पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति पाचित्तियस्स.
२०७. अगिलानो अगिलानसञ्ञी ततुत्तरि आवसथपिण्डं भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स. अगिलानो वेमतिको ततुत्तरि आवसथपिण्डं भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स. अगिलानो गिलानसञ्ञी ततुत्तरिं आवसथपिण्डं भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स.
गिलानो अगिलानसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. गिलानो वेमतिको आपत्ति दुक्कटस्स. गिलानो गिलानसञ्ञी, अनापत्ति.
२०८. अनापत्ति गिलानस्स, अगिलानो सकिं भुञ्जति, गच्छन्तो, वा आगच्छन्तो वा भुञ्जति, सामिका निमन्तेत्वा भोजेन्ति, ओदिस्स पञ्ञत्तो होति, न यावदत्थो पञ्ञत्तो होति, पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ अनापत्ति, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.
आवसथपिण्डसिक्खापदं निट्ठितं पठमं.
२. गणभोजनसिक्खापदं
२०९. तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन खो पन समयेन देवदत्तो परिहीनलाभसक्कारो सपरिसो कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जति. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जिस्सन्ति! कस्स सम्पन्नं न मनापं, कस्स सादुं न रुच्चती’’ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम देवदत्तो सपरिसो कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जिस्सती’’ति…पे… सच्चं किर त्वं, देवदत्त, सपरिसो कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जसीति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, सपरिसो कुलेसु विञ्ञापेत्वा विञ्ञापेत्वा भुञ्जिस्ससि! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘गणभोजने पाचित्तिय’’न्ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२१०. तेन खो पन समयेन मनुस्सा गिलाने भिक्खू भत्तेन निमन्तेन्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाधिवासेन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता गणभोजन’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानेन भिक्खुना गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘गणभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२११. तेन खो पन समयेन मनुस्सा चीवरदानसमये सचीवरभत्तं पटियादेत्वा भिक्खू निमन्तेन्ति – ‘‘भोजेत्वा चीवरेन अच्छादेस्सामा’’ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाधिवासेन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता गणभोजन’’न्ति. चीवरं परित्तं उप्पज्जति. भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… अनुजानामि, भिक्खवे, चीवरदानसमये गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘गणभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो, चीवरदानसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२१२. तेन खो पन समयेन मनुस्सा चीवरकारके भिक्खू भत्तेन निमन्तेन्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाधिवासेन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता गणभोजन’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… अनुजानामि, भिक्खवे, चीवरकारसमये गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘गणभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो, चीवरदानसमयो, चीवरकारसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२१३. तेन खो पन समयेन भिक्खू मनुस्सेहि सद्धिं अद्धानं गच्छन्ति. अथ खो ते भिक्खू ते मनुस्से एतदवोचुं – ‘‘मुहुत्तं, आवुसो, आगमेथ; पिण्डाय चरिस्सामा’’ति. ते एवमाहंसु – ‘‘इधेव, भन्ते, भुञ्जथा’’ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता न पटिग्गण्हन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता गणभोजन’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… अनुजानामि, भिक्खवे, अद्धानगमनसमये गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘गणभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो, चीवरदानसमयो, चीवरकारसमयो, अद्धानगमनसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२१४. तेन खो पन समयेन भिक्खू मनुस्सेहि सद्धिं नावाय गच्छन्ति. अथ खो ते भिक्खू ते मनुस्से एतदवोचुं – ‘‘मुहुत्तं, आवुसो, तीरं उपनेथ; पिण्डाय चरिस्सामा’’ति. ते एवमाहंसु – ‘‘इधेव, भन्ते, भुञ्जथा’’ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता न पटिग्गण्हन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता गणभोजन’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… अनुजानामि, भिक्खवे, नावाभिरुहनसमये गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘गणभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो, चीवरदानसमयो, चीवरकारसमयो, अद्धानगमनसमयो, नावाभिरुहनसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२१५. तेन ० खो पन समयेन दिसासु वस्संवुट्ठा भिक्खू राजगहं आगच्छन्ति भगवन्तं दस्सनाय. मनुस्सा नानावेरज्जके भिक्खू पस्सित्वा भत्तेन निमन्तेन्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाधिवासेन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता गणभोजन’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… अनुजानामि, भिक्खवे, महासमये गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘गणभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो, चीवरदानसमयो, चीवरकारसमयो, अद्धानगमनसमयो, नावाभिरुहनसमयो, महासमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२१६. तेन खो पन समयेन रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स ञातिसालोहितो आजीवकेसु पब्बजितो होति. अथ खो सो आजीवको येन राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा राजानं मागधं सेनियं बिम्बिसारं एतदवोच – ‘‘इच्छामहं, महाराज, सब्बपासण्डिकभत्तं कातु’’न्ति. ‘‘सचे त्वं, भन्ते, बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पठमं भोजेय्यासि’’. ‘‘एवं करेय्यामी’’ति. अथ खो सो आजीवको भिक्खूनं सन्तिके दूतं पाहेसि – ‘‘अधिवासेन्तु मे भिक्खू स्वातनाय भत्त’’न्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाधिवासेन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता गणभोजन’’न्ति. अथ खो सो आजीवको येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदि, सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं अट्ठासि. एकमन्तं ठितो खो सो आजीवको भगवन्तं एतदवोच – ‘‘भवम्पि गोतमो पब्बजितो, अहम्पि पब्बजितो; अरहति पब्बजितो पब्बजितस्स पिण्डं पटिग्गहेतुं. अधिवासेतु मे भवं गोतमो स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो सो आजीवको भगवतो अधिवासनं विदित्वा पक्कामि. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, समणभत्तसमये गणभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
२१७. गणभोजने , अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो, चीवरदानसमयो, चीवरकारसमयो, अद्धानगमनसमयो, नावाभिरुहनसमयो, महासमयो, समणभत्तसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
२१८. गणभोजनं नाम यत्थ चत्तारो भिक्खू पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तिता भुञ्जन्ति. एतं गणभोजनं नाम.
अञ्ञत्र समयाति ठपेत्वा समयं.
गिलानसमयो नाम अन्तमसो पादापि फलिता [फालिता (स्या. क.)] होन्ति. ‘‘गिलानसमयो’’ति भुञ्जितब्बं.
चीवरदानसमयो नाम अनत्थते कथिने वस्सानस्स पच्छिमो मासो, अत्थते कथिने पञ्चमासा. ‘‘चीवरदानसमयो’’ति भुञ्जितब्बं.
चीवरकारसमयो नाम चीवरे कयिरमाने. ‘‘चीवरकारसमयो’’ति भुञ्जितब्बं.
अद्धानगमनसमयो नाम ‘‘अद्धयोजनं गच्छिस्सामी’’ति भुञ्जितब्बं, गच्छन्तेन भुञ्जितब्बं, गतेन भुञ्जितब्बं.
नावाभिरुहनसमयो नाम ‘‘नावं अभिरुहिस्सामी’’ति भुञ्जितब्बं, आरुळ्हेन भुञ्जितब्बं, ओरुळ्हेन भुञ्जितब्बं.
महासमयो नाम यत्थ द्वे तयो भिक्खू पिण्डाय चरित्वा यापेन्ति, चतुत्थे आगते न यापेन्ति. ‘‘महासमयो’’ति भुञ्जितब्बं.
समणभत्तसमयो नाम यो कोचि परिब्बाजकसमापन्नो भत्तं करोति. ‘‘समणभत्तसमयो’’ति भुञ्जितब्बं.
‘‘अञ्ञत्र समया भुञ्जिस्सामी’’ति पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति पाचित्तियस्स.
२१९. गणभोजने गणभोजनसञ्ञी, अञ्ञत्र समया, भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स. गणभोजने वेमतिको, अञ्ञत्र समया, भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स. गणभोजने नगणभोजनसञ्ञी, अञ्ञत्र समया, भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स.
नगणभोजने गणभोजनसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. नगणभोजने वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. नगणभोजने नगणभोजनसञ्ञी, अनापत्ति.
२२०. अनापत्ति समये, द्वे तयो एकतो भुञ्जन्ति, पिण्डाय चरित्वा एकतो सन्निपतित्वा भुञ्जन्ति, निच्चभत्तं, सलाकभत्तं, पक्खिकं, उपोसथिकं, पाटिपदिकं, पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ अनापत्ति, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.
गणभोजनसिक्खापदं निट्ठितं दुतियं.
३. परम्परभोजनसिक्खापदं
२२१. तेन समयेन बुद्धो भगवा वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायं. तेन खो पन समयेन वेसालियं पणीतानं भत्तानं भत्तपटिपाटि अधिट्ठिता होति. अथ खो अञ्ञतरस्स दलिद्दस्स कम्मकारस्स [कम्मकरस्स (सी.)] एतदहोसि – ‘‘न खो इदं ओरकं भविस्सति यथयिमे मनुस्सा सक्कच्चं भत्तं करोन्ति; यंनूनाहम्पि भत्तं करेय्य’’न्ति. अथ खो सो दलिद्दो कम्मकारो येन किरपतिको तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तं किरपतिकं एतदवोच – ‘‘इच्छामहं, अय्यपुत्त, बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स भत्तं कातुं. देहि मे वेतन’’न्ति. सोपि खो किरपतिको सद्धो होति पसन्नो. अथ खो सो किरपतिको तस्स दलिद्दस्स कम्मकारस्स अब्भातिरेकं [अतिरेकं (स्या.)] वेतनं अदासि. अथ खो सो दलिद्दो कम्मकारो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो सो दलिद्दो कम्मकारो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. ‘‘महा खो, आवुसो, भिक्खुसङ्घो. जानाही’’ति. ‘‘होतु [होतु मे (क.)] भन्ते, महा भिक्खुसङ्घो. बहू मे बदरा पटियत्ता बदरमिस्सेन पेय्या परिपूरिस्सन्ती’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन.
अथ खो सो दलिद्दो कम्मकारो भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अस्सोसुं खो भिक्खू – ‘‘दलिद्देन किर कम्मकारेन स्वातनाय बुद्धप्पमुखो भिक्खुसङ्घो निमन्तितो, बदरमिस्सेन पेय्या परिपूरिस्सन्ती’’ति. ते कालस्सेव पिण्डाय चरित्वा भुञ्जिंसु. अस्सोसुं खो मनुस्सा – ‘‘दलिद्देन किर कम्मकारेन बुद्धप्पमुखो भिक्खुसङ्घो निमन्तितो’’ति. ते दलिद्दस्स कम्मकारस्स पहूतं खादनीयं भोजनीयं अभिहरिंसु. अथ खो सो दलिद्दो कम्मकारो तस्सा रत्तिया अच्चयेन पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति.
अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन तस्स दलिद्दस्स कम्मकारस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ खो सो दलिद्दो कम्मकारो भत्तग्गे भिक्खू परिविसति. भिक्खू एवमाहंसु – ‘‘थोकं, आवुसो, देहि. थोकं, आवुसो, देही’’ति. ‘‘मा खो तुम्हे, भन्ते, ‘अयं दलिद्दो कम्मकारो’ति थोकं थोकं पटिग्गण्हित्थ. पहूतं मे खादनीयं भोजनीयं पटियत्तं.
पटिग्गण्हथ, भन्ते, यावदत्थ’’न्ति. ‘‘न खो मयं, आवुसो, एतंकारणा थोकं थोकं पटिग्गण्हाम. अपिच, मयं कालस्सेव पिण्डाय चरित्वा भुञ्जिम्हा; तेन मयं थोकं थोकं पटिग्गण्हामा’’ति.
अथ खो सो दलिद्दो कम्मकारो उज्झायति खिय्यति विपाचेति – ‘‘कथञ्हि नाम भदन्ता मया निमन्तिता अञ्ञत्र भुञ्जिस्सन्ति! न चाहं पटिबलो यावदत्थं दातु’’न्ति? अस्सोसुं खो भिक्खू तस्स दलिद्दस्स कम्मकारस्स उज्झायन्तस्स खिय्यन्तस्स विपाचेन्तस्स. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम भिक्खू अञ्ञत्र निमन्तिता अञ्ञत्र भुञ्जिस्सन्ती’’ति…पे… सच्चं किर, भिक्खवे, भिक्खू अञ्ञत्र निमन्तिता अञ्ञत्र भुञ्जन्तीति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम ते, भिक्खवे, मोघपुरिसा अञ्ञत्र निमन्तिता अञ्ञत्र भुञ्जिस्सन्ति! नेतं, भिक्खवे, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘परम्परभोजने पाचित्तिय’’न्ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२२२. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु गिलानो होति. अञ्ञतरो भिक्खु पिण्डपातं आदाय येन सो भिक्खु तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘भुञ्जाहि, आवुसो’’ति. ‘‘अलं, आवुसो, अत्थि मे भत्तपच्चासा’’ति. तस्स भिक्खुनो पिण्डपातो उस्सूरे [उस्सूरेन (क.)] आहरीयित्थ. सो भिक्खु न चित्तरूपं भुञ्जि. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, गिलानेन भिक्खुना परम्परभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘परम्परभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२२३. तेन खो पन समयेन मनुस्सा चीवरदानसमये सचीवरभत्तं पटियादेत्वा [पटियादापेत्वा (इतिपि)] भिक्खू निमन्तेन्ति – ‘‘भोजेत्वा चीवरेन अच्छादेस्सामा’’ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाधिवासेन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता परम्परभोजन’’न्ति. चीवरं परित्तं उप्पज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… अनुजानामि, भिक्खवे, चीवरदानसमये परम्परभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘परम्परभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो, चीवरदानसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२२४. तेन खो पन समयेन मनुस्सा चीवरकारके भिक्खू भत्तेन निमन्तेन्ति. भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नाधिवासेन्ति – ‘‘पटिक्खित्तं भगवता परम्परभोजन’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… अनुजानामि, भिक्खवे, चीवरकारसमये परम्परभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
२२५. ‘‘परम्परभोजने, अञ्ञत्र समया, पाचित्तियं. तत्थायं समयो. गिलानसमयो, चीवरदानसमयो, चीवरकारसमयो – अयं तत्थ समयो’’ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२२६. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय आयस्मता आनन्देन पच्छासमणेन येन अञ्ञतरं कुलं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो ते मनुस्सा भगवतो च आयस्मतो च आनन्दस्स भोजनं अदंसु. आयस्मा आनन्दो कुक्कुच्चायन्तो न पटिग्गण्हाति. ‘‘गण्हाहि [पतिगण्हाहि (सी.)], आनन्दा’’ति. ‘‘अलं, भगवा, अत्थि मे भत्तपच्चासा’’ति. ‘‘तेनहानन्द, विकप्पेत्वा गण्हाही’’ति. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, विकप्पेत्वा [भत्तपच्चासं विकप्पेत्वा (स्या.)] परम्परभोजनं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, विकप्पेतब्बं – ‘मय्हं भत्तपच्चासं इत्थन्नामस्स दम्मी’’’ति.
२२७. परम्परभोजनं नाम पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन भोजनेन निमन्तितो, तं ठपेत्वा अञ्ञं पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं भुञ्जति, एतं परम्परभोजनं नाम.
अञ्ञत्र समयाति ठपेत्वा समयं.
गिलानसमयो नाम न सक्कोति एकासने निसिन्नो यावदत्थं भुञ्जितुं. ‘‘गिलानसमयो’’ति भुञ्जितब्बं.
चीवरदानसमयो नाम अनत्थते कथिने वस्सानस्स पच्छिमो मासो, अत्थते कथिने पञ्च मासा. ‘‘चीवरदानसमयो’’ति भुञ्जितब्बं.
चीवरकारसमयो नाम चीवरे कयिरमाने. ‘‘चीवरकारसमयो’’ति भुञ्जितब्बं.
‘‘अञ्ञत्र समया भुञ्जिस्सामी’’ति पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति पाचित्तियस्स.
२२८. परम्परभोजने परम्परभोजनसञ्ञी, अञ्ञत्र समया, भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स. परम्परभोजने वेमतिको, अञ्ञत्र समया, भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स. परम्परभोजने नपरम्परभोजनसञ्ञी, अञ्ञत्र समया, भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स.
नपरम्परभोजने परम्परभोजनसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. नपरम्परभोजने वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. नपरम्परभोजने नपरम्परभोजनसञ्ञी, अनापत्ति.
२२९. अनापत्ति समये, विकप्पेत्वा भुञ्जति, द्वे तयो निमन्तने एकतो भुञ्जति, निमन्तनपटिपाटिया भुञ्जति, सकलेन गामेन निमन्तितो तस्मिं गामे यत्थ कत्थचि भुञ्जति, सकलेन पूगेन निमन्तितो तस्मिं पूगे यत्थ कत्थचि भुञ्जति, निमन्तियमानो भिक्खं गहेस्सामीति भणति, निच्चभत्ते, सलाकभत्ते, पक्खिके, उपोसथिके, पाटिपदिके, पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ अनापत्ति, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.
परम्परभोजनसिक्खापदं निट्ठितं ततियं.
४. काणमातुसिक्खापदं
२३०. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन काणमाता उपासिका सद्धा होति पसन्ना. काणा गामके अञ्ञतरस्स पुरिसस्स दिन्ना होति. अथ खो काणा मातुघरं अगमासि केनचिदेव करणीयेन. अथ खो काणाय सामिको काणाय सन्तिके दूतं पाहेसि – ‘‘आगच्छतु काणा, इच्छामि काणाय आगत’’न्ति. अथ खो काणमाता उपासिका ‘‘किस्मिं विय रित्तहत्थं गन्तु’’न्ति पूवं [पूपं (ण्वादि)] पचि. पक्के पूवे अञ्ञतरो पिण्डचारिको भिक्खु काणमाताय उपासिकाय निवेसनं पाविसि. अथ खो काणमाता उपासिका तस्स भिक्खुनो पूवं दापेसि. सो निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि. तस्सपि पूवं दापेसि. सोपि निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि. तस्सपि पूवं दापेसि. यथापटियत्तं पूवं परिक्खयं अगमासि. दुतियम्पि खो काणाय सामिको काणाय सन्तिके दूतं पाहेसि – ‘‘आगच्छतु काणा, इच्छामि काणाय आगत’’न्ति. दुतियम्पि खो काणमाता उपासिका ‘‘किस्मिं विय रित्तहत्तं गन्तु’’न्ति पूवं पचि. पक्के पूवे अञ्ञतरो पिण्डचारिको भिक्खु काणमाताय उपासिकाय निवेसनं पाविसि. अथ खो काणमाता उपासिका तस्स भिक्खुनो पूवं दापेसि. सो निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि. तस्सपि पूवं दापेसि. सोपि निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि. तस्सपि पूवं दापेसि. यथापटियत्तं पूवं परिक्खयं अगमासि. ततियम्पि खो काणाय सामिको काणाय सन्तिके दूतं पाहेसि – ‘‘आगच्छतु काणा, इच्छामि काणाय आगतं. सचे काणा नागच्छिस्सति, अहं अञ्ञं पजापतिं आनेस्सामी’’ति. ततियम्पि खो काणमाता उपासिका किस्मिं विय रित्तहत्थं गन्तुन्ति पूवं पचि. पक्के पूवे अञ्ञतरो पिण्डचारिको भिक्खु काणमाताय उपासिकाय निवेसनं पाविसि. अथ खो काणमाता उपासिका तस्स भिक्खुनो पूवं दापेसि. सो निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि. तस्सपि पूवं दापेसि. सोपि निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि. तस्सपि पूवं दापेसि. यथापटियत्तं पूवं परिक्खयं अगमासि. अथ खो काणाय सामिको अञ्ञं पजापतिं आनेसि.
अस्सोसि खो काणा – ‘‘तेन किर पुरिसेन अञ्ञा पजापति आनीता’’ति. सा रोदन्ती अट्ठासि. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन काणमाताय उपासिकाय निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो काणमाता उपासिका येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो काणमातरं उपासिकं भगवा एतदवोच – ‘‘किस्सायं काणा रोदती’’ति? अथ खो काणमाता उपासिका भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. अथ खो भगवा काणमातरं उपासिकं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि.
२३१. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो सत्थो राजगहा पटियालोकं गन्तुकामो होति. अञ्ञतरो पिण्डचारिको भिक्खु तं सत्थं पिण्डाय पाविसि. अञ्ञतरो उपासको तस्स भिक्खुनो सत्तुं दापेसि. सो निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि. तस्सपि सत्तुं दापेसि. सो निक्खमित्वा अञ्ञस्स आचिक्खि. तस्सपि सत्तुं दापेसि. यथापटियत्तं पाथेय्यं परिक्खयं अगमासि. अथ खो सो उपासको ते मनुस्से एतदवोच – ‘‘अज्जण्हो, अय्या, आगमेथ, यथापटियत्तं पाथेय्यं अय्यानं दिन्नं. पाथेय्यं पटियादेस्सामी’’ति. ‘‘नाय्यो [नाय्य (स्या.)] सक्का आगमेतुं, पयातो सत्थो’’ति अगमंसु. अथ खो तस्स उपासकस्स पाथेय्यं पटियादेत्वा पच्छा गच्छन्तस्स चोरा अच्छिन्दिंसु. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया न मत्तं जानित्वा पटिग्गहेस्सन्ति! अयं इमेसं दत्वा पच्छा गच्छन्तो चोरेहि अच्छिन्नो’’ति. अस्सोसुं खो भिक्खू तेसं मनुस्सानं उज्झायन्तानं खिय्यन्तानं विपाचेन्तानं. अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामि दस अत्थवसे पटिच्च – सङ्घसुट्ठुताय, सङ्घफासुताय…पे… विनयानुग्गहाय. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
२३२. ‘‘भिक्खुं पनेव कुलं उपगतं पूवेहि वा मन्थेहि वा अभिहट्ठुं पवारेय्य, आकङ्खमानेन भिक्खुना द्वत्तिपत्तपूरा पटिग्गहेतब्बा ततो चे उत्तरि पटिग्गण्हेय्य पाचित्तियं. द्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गहेत्वा ततो नीहरित्वा भिक्खूहि सद्धिं संविभजितब्बं. अयं तत्थ सामीची’’ति.
२३३. भिक्खुं पनेव कुलं उपगतन्ति कुलं नाम चत्तारि कुलानि – खत्तियकुलं, ब्राह्मणकुलं, वेस्सकुलं, सुद्दकुलं.
उपगतन्ति तत्थ गतं.
पूवं नाम यंकिञ्चि पहेणकत्थाय पटियत्तं.
मन्थं नाम यंकिञ्चि पाथेय्यत्थाय पटियत्तं.
अभिहट्ठुं पवारेय्याति यावतकं इच्छसि तावतकं गण्हाहीति.
आकङ्खमानेनाति इच्छमानेन.
द्वत्तिपत्तपूरा पटिग्गहेतब्बाति द्वेतयो पत्तपूरा पटिग्गहेतब्बा.
ततो चे उत्तरि पटिगण्हेय्याति ततुत्तरि पटिग्गण्हाति, आपत्ति पाचित्तियस्स.
द्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गहेत्वा ततो निक्खमन्तेन भिक्खुं पस्सित्वा आचिक्खितब्बं – ‘‘अमुत्र मया द्वत्तिपत्तपूरा पटिग्गहिता, मा खो तत्थ पटिग्गण्ही’’ति. सचे पस्सित्वा न आचिक्खति, आपत्ति दुक्कटस्स. सचे आचिक्खिते पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स.
ततो नीहरित्वा भिक्खूहि सद्धिं संविभजितब्बन्ति पटिक्कमनं नीहरित्वा संविभजितब्बं.
अयं तत्थ सामीचीति अयं तत्थ अनुधम्मता.
२३४. अतिरेकद्वत्तिपत्तपूरे अतिरेकसञ्ञी पटिग्गण्हाति, आपत्ति पाचित्तियस्स. अतिरेकद्वत्तिपत्तपूरे वेमतिको पटिग्गण्हाति, आपत्ति पाचित्तियस्स. अतिरेकद्वत्तिपत्तपूरे ऊनकसञ्ञी पटिग्गण्हाति, आपत्ति पाचित्तियस्स.
ऊनकद्वत्तिपत्तपूरे अतिरेकसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. ऊनकद्वत्तिपत्तपूरे वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. ऊनकद्वत्तिपत्तपूरे ऊनकसञ्ञी, अनापत्ति.
२३५. अनापत्ति द्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गण्हाति, ऊनकद्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गण्हाति, न पहेणकत्थाय न पाथेय्यत्थाय पटियत्तं देन्ति, पहेणकत्थाय वा पाथेय्यत्थाय वा पटियत्तसेसकं देन्ति, गमने पटिप्पस्सद्धे देन्ति, ञातकानं पवारितानं, अञ्ञस्सत्थाय, अत्तनो धनेन, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.
काणमातुसिक्खापदं निट्ठितं चतुत्थं.
५. पठमपवारणासिक्खापदं
२३६. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो ब्राह्मणो भिक्खू निमन्तेत्वा भोजेसि. भिक्खू भुत्तावी पवारिता ञातिकुलानि गन्त्वा एकच्चे भुञ्जिंसु एकच्चे पिण्डपातं आदाय अगमंसु. अथ खो सो ब्राह्मणो पटिविस्सके [पटिविसके (योजना)] एतदवोच – ‘‘भिक्खू मया अय्या सन्तप्पिता. एथ, तुम्हेपि सन्तप्पेस्सामी’’ति. ते एवमाहंसु – ‘‘किं त्वं, अय्यो [अय्य (स्या.)], अम्हे सन्तप्पेस्ससि? येपि तया निमन्तिता तेपि अम्हाकं घरानि आगन्त्वा एकच्चे भुञ्जिंसु एकच्चे पिण्डपातं आदाय अगमंसू’’ति!
अथ खो सो ब्राह्मणो उज्झायति खिय्यति विपाचेति – ‘‘कथञ्हि नाम भदन्ता अम्हाकं घरे भुञ्जित्वा अञ्ञत्र भुञ्जिस्सन्ति! न चाहं पटिबलो यावदत्थं दातु’’न्ति! अस्सोसुं खो भिक्खू तस्स ब्राह्मणस्स उज्झायन्तस्स खिय्यन्तस्स विपाचेन्तस्स. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम भिक्खू भुत्तावी पवारिता अञ्ञत्र भुञ्जिस्सन्ती’’ति…पे… सच्चं किर, भिक्खवे, भिक्खू भुत्तावी पवारिता अञ्ञत्र भुञ्जन्तीति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम ते, भिक्खवे, मोघपुरिसा भुत्तावी पवारिता अञ्ञत्र भुञ्जिस्सन्ति! नेतं, भिक्खवे, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
‘‘यो पन भिक्खु भुत्तावी पवारितो खादनीयं वा भोजनीयं वा खादेय्य वा भुञ्जेय्य वा, पाचित्तिय’’न्ति.
एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होति.
२३७. तेन खो पन समयेन भिक्खू गिलानानं भिक्खूनं पणीते पिण्डपाते नीहरन्ति. गिलाना न चित्तरूपं भुञ्जन्ति. तानि भिक्खू छट्टेन्ति. अस्सोसि खो भगवा उच्चासद्दं महासद्दं काकोरवसद्दं. सुत्वान आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘किं नु खो सो, आनन्द, उच्चासद्दो महासद्दो काकोरवसद्दो’’ति? अथ खो आयस्मा आनन्दो भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. ‘‘भुञ्जेय्युं पनानन्द, भिक्खू गिलानातिरित्त’’न्ति. ‘‘न भुञ्जेय्युं, भगवा’’ति. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि भिक्खवे, गिलानस्स च अगिलानस्स च अतिरित्तं भुञ्जितुं. एवञ्च पन, भिक्खवे, अतिरित्तं कातब्बं – ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति. एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
२३८. ‘‘यो पन भिक्खु भुत्तावी पवारितो अनतिरित्तं खादनीयं वा भोजनीयं वा खादेय्य वा भुञ्जेय्य वा, पाचित्तिय’’न्ति.
२३९. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.
भुत्तावी नाम पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं अन्तमसो कुसग्गेनपि भुत्तं होति.
पवारितो नाम असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायति.
अनतिरित्तं नाम अकप्पियकतं होति, अप्पटिग्गहितकतं होति, अनुच्चारितकतं होति, अहत्थपासे कतं होति, अभुत्ताविना कतं होति, भुत्ताविना पवारितेन आसना वुट्ठितेन कतं होति, ‘‘अलमेतं सब्बन्ति अवुत्तं होति, न गिलानातिरित्तं होति’’ – एतं अनतिरित्तं नाम.
अतिरित्तं नाम कप्पियकतं होति, पटिग्गहितकतं होति, उच्चारितकतं होति, हत्थपासे कतं होति, भुत्ताविना कतं होति, भुत्ताविना पवारितेन आसना अवुट्ठितेन कतं होति, ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति वुत्तं होति, गिलानातिरित्तं होति – एतं अतिरित्तं नाम.
खादनीयं नाम पञ्च भोजनानि – यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं ठपेत्वा अवसेसं खादनीयं नाम.
भोजनीयं नाम पञ्च भोजनानि – ओदनो, कुम्मासो, सत्तु, मच्छो, मंसं.
‘‘खादिस्सामि भुञ्जिस्सामी’’ति पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति पाचित्तियस्स.
२४०. अनतिरित्ते अनतिरित्तसञ्ञी खादनीयं वा भोजनीयं वा खादति वा भुञ्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. अनतिरित्ते वेमतिको खादनीयं वा भोजनीयं वा खादति वा भुञ्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. अनतिरित्ते अतिरित्तसञ्ञी खादनीयं वा भोजनीयं वा खादति वा भुञ्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स.
यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं आहारत्थाय पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति दुक्कटस्स. अतिरित्ते अनतिरित्तसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. अतिरित्ते वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. अतिरित्ते अतिरित्तसञ्ञी, अनापत्ति.
२४१. अनापत्ति अतिरित्तं कारापेत्वा भुञ्जति, ‘‘अतिरित्तं कारापेत्वा भुञ्जिस्सामी’’ति पटिग्गण्हाति, अञ्ञस्सत्थाय हरन्तो गच्छति, गिलानस्स सेसकं भुञ्जति, यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं सति पच्चये परिभुञ्जति, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.
पठमपवारणासिक्खापदं निट्ठितं पञ्चमं.
६. दुतियपवारणासिक्खापदं
२४२. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन द्वे भिक्खू कोसलेसु जनपदे सावत्थिं अद्धानमग्गप्पटिपन्ना होन्ति. एको भिक्खु अनाचारं आचरति. दुतियो भिक्खु तं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘मावुसो, एवरूपमकासि, नेतं कप्पती’’ति. सो तस्मिं उपनन्धि. अथ खो ते भिक्खू सावत्थिं अगमंसु. तेन खो पन समयेन सावत्थियं अञ्ञतरस्स पूगस्स सङ्घभत्तं होति. दुतियो भिक्खु भुत्तावी पवारितो होति. उपनद्धो [उपनन्धो (क.)] भिक्खु ञातिकुलं गन्त्वा पिण्डपातं आदाय येन सो भिक्खु तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘भुञ्जाहि, आवुसो’’ति. ‘‘अलं, आवुसो, परिपुण्णोम्ही’’ति. ‘‘सुन्दरो, आवुसो, पिण्डपातो, भुञ्जाही’’ति. अथ खो सो भिक्खु तेन भिक्खुना निप्पीळियमानो तं पिण्डपातं भुञ्जि. उपनद्धो भिक्खु तं भिक्खुं एतदवोच – ‘‘त्वम्पि [त्वं हि (स्या.)] नाम, आवुसो, मं वत्तब्बं मञ्ञसि यं त्वं भुत्तावी पवारितो अनतिरित्तं भोजनं भुञ्जसी’’ति. ‘‘ननु, आवुसो, आचिक्खितब्ब’’न्ति. ‘‘ननु, आवुसो, पुच्छितब्ब’’न्ति.
अथ खो सो भिक्खु भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम भिक्खु भिक्खुं भुत्ताविं पवारितं अनतिरित्तेन भोजनेन अभिहट्ठुं पवारेस्सती’’ ति…पे… सच्चं किर त्वं, भिक्खु, भिक्खुं भुत्ताविं पवारितं अनतिरित्तेन भोजनेन अभिहट्ठुं पवारेसीति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम त्वं, मोघपुरिस, भिक्खुं भुत्ताविं पवारितं अनतिरित्तेन भोजनेन अभिहट्ठुं पवारेस्ससि! नेतं, मोघपुरिस, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन भिक्खवे इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
२४३. ‘‘यो पन भिक्खु भिक्खुं भुत्ताविं पवारितं अनतिरित्तेन खादनीयेन वा भोजनीयेन वा अभिहट्ठुं पवारेय्य – ‘हन्द, भिक्खु, खाद वा भुञ्ज वा’ति, जानं आसादनापेक्खो, भुत्तस्मिं, पाचित्तिय’’न्ति.
२४४. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.
भिक्खुन्ति अञ्ञं भिक्खुं.
भुत्तावी नाम पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं, अन्तमसो कुसग्गेनपि भुत्तं होति.
पवारितो नाम असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायति.
अनतिरित्तं नाम अकप्पियकतं होति, अप्पटिग्गहितकतं होति, अनुच्चारितकतं होति, अहत्थपासे कतं होति, अभुत्ताविना कतं होति, भुत्ताविना पवारितेन आसना वुट्ठितेन कतं होति, ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति अवुत्तं होति, न गिलानातिरित्तं होति – एतं अनतिरित्तं नाम.
खादनीयं नाम पञ्च भोजनानि – यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं ठपेत्वा अवसेसं खादनीयं नाम.
भोजनीयं नाम पञ्च भोजनानि – ओदनो, कुम्मासो, सत्तु, मच्छो, मंसं.
अभिहट्ठुं पवारेय्याति यावतकं इच्छसि तावतकं गण्हाहीति.
जानाति नाम सामं वा जानाति, अञ्ञे वा तस्स आरोचेन्ति, सो वा आरोचेति.
आसादनापेक्खोति ‘‘इमिना इमं चोदेस्सामि सारेस्सामि पटिचोदेस्सामि पटिसारेस्सामि मङ्कु करिस्सामी’’ति अभिहरति, आपत्ति दुक्कटस्स. तस्स वचनेन ‘‘खादिस्सामि भुञ्जिस्सामी’’ति पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति दुक्कटस्स. भोजनपरियोसाने आपत्ति पाचित्तियस्स.
२४५. पवारिते पवारितसञ्ञी अनतिरित्तेन खादनीयेन वा भोजनीयेन वा अभिहट्ठुं पवारेति, आपत्ति पाचित्तियस्स. पवारिते वेमतिको अनतिरित्तेन खादनीयेन वा भोजनीयेन वा अभिहट्ठुं पवारेति, आपत्ति दुक्कटस्स. पवारिते अप्पवारितसञ्ञी अनतिरित्तेन खादनीयेन वा भोजनीयेन वा अभिहट्ठुं पवारेति, अनापत्ति. यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं आहारत्थाय अभिहरति, आपत्ति दुक्कटस्स. तस्स वचनेन ‘‘खादिस्सामि भुञ्जिस्सामी’’ति पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति दुक्कटस्स. अप्पवारिते पवारितसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. अप्पवारिते वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. अप्पवारिते अप्पवारितसञ्ञी, अनापत्ति.
२४६. अनापत्ति अतिरित्तं कारापेत्वा देति, ‘‘अतिरित्तं कारापेत्वा भुञ्जाही’’ति देति, अञ्ञस्सत्थाय हरन्तो गच्छाहीति देति, गिलानस्स सेसकं देति, ‘‘यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं सति पच्चये परिभुञ्जा’’ति देति, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.
दुतियपवारणासिक्खापदं निट्ठितं छट्ठं.
७. विकालभोजनसिक्खापदं
२४७. तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन खो पन समयेन राजगहे गिरग्गसमज्जो होति. सत्तरसवग्गिया भिक्खू गिरग्गसमज्जं दस्सनाय अगमंसु. मनुस्सा सत्तरसवग्गिये भिक्खू पस्सित्वा नहापेत्वा विलिम्पेत्वा भोजेत्वा खादनीयं अदंसु. सत्तरसवग्गिया भिक्खू खादनीयं आदाय आरामं गन्त्वा छब्बग्गिये भिक्खू एतदवोचुं – ‘‘गण्हाथावुसो, खादनीयं खादथा’’ति. ‘‘कुतो तुम्हेहि, आवुसो, खादनीयं लद्ध’’न्ति? सत्तरसवग्गिया भिक्खू छब्बग्गियानं भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसुं. ‘‘किं पन तुम्हे, आवुसो, विकाले भोजनं भुञ्जथा’’ति? ‘‘एवमावुसो’’ति. छब्बग्गिया भिक्खू उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम सत्तरसवग्गिया भिक्खू विकाले भोजनं भुञ्जिस्सन्ती’’ति! अथ खो छब्बग्गिया भिक्खू भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसुं. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम सत्तरसवग्गिया भिक्खू विकाले भोजनं भुञ्जिस्सन्ती’’ति…पे… सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, विकाले भोजनं भुञ्जथाति? ‘‘सच्चं, भगवा’’ति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम तुम्हे, मोघपुरिसा, विकाले भोजनं भुञ्जिस्सथ! नेतं, मोघपुरिसा, अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… एवञ्च पन, भिक्खवे, इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ –
२४८. यो पन भिक्खु विकाले खादनीयं वा भोजनीयं वा खादेय्य वा भुञ्जेय्य वा, पाचित्तिय’’न्ति.
२४९. यो पनाति यो यादिसो…पे… भिक्खूति…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खूति.
विकालो नाम मज्झन्हिके वीतिवत्ते याव अरुणुग्गमना.
खादनीयं नाम पञ्च भोजनानि – यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं ठपेत्वा अवसेसं खादनीयं नाम.
भोजनीयं नाम पञ्च भोजनानि – ओदनो, कुम्मासो, सत्तु, मच्छो, मंसं.
‘‘खादिस्सामि भुञ्जिस्सामी’’ति पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति पाचित्तियस्स.
२५०. विकाले विकालसञ्ञी खादनीयं वा भोजनीयं वा खादति वा भुञ्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. विकाले वेमतिको खादनीयं वा भोजनीयं वा खादति वा भुञ्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स. विकाले कालसञ्ञी खादनीयं वा भोजनीयं वा खादति वा भुञ्जति वा, आपत्ति पाचित्तियस्स.
यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं आहारत्थाय पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्स. अज्झोहारे अज्झोहारे आपत्ति दुक्कटस्स. काले विकालसञ्ञी, आपत्ति दुक्कटस्स. काले वेमतिको, आपत्ति दुक्कटस्स. काले कालसञ्ञी, अनापत्ति.
२५१. अनापत्ति यामकालिकं सत्ताहकालिकं यावजीविकं सति पच्चये परिभुञ्जति, उम्मत्तकस्स, आदिकम्मिकस्साति.
विकालभोजनसिक्खापदं निट्ठितं सत्तमं.