२१९. विसाखावत्थु

३४९. अथ खो भगवा बाराणसियं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन सावत्थि तेन चारिकं पक्कामि. अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन सावत्थि तदवसरि. तत्र सुदं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. अथ खो विसाखा मिगारमाता येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो विसाखं मिगारमातरं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो विसाखा मिगारमाता, भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सिता समादपिता समुत्तेजिता सम्पहंसिता, भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो विसाखा मिगारमाता भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

तेन खो पन समयेन तस्सा रत्तिया अच्चयेन चातुद्दीपिको महामेघो पावस्सि. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘यथा, भिक्खवे, जेतवने वस्सति एवं चतूसु दीपेसु वस्सति. ओवस्सापेथ, भिक्खवे, कायं. अयं पच्छिमको चातुद्दीपिको महामेघो’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो ते भिक्खू भगवतो पटिस्सुणित्वा निक्खित्तचीवरा कायं ओवस्सापेन्ति. अथ खो विसाखा मिगारमाता पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा दासिं आणापेसि – ‘‘गच्छ, जे. आरामं गन्त्वा कालं आरोचेहि – कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति. ‘‘एवं, अय्ये’’ति खो सा दासी विसाखाय मिगारमातुया पटिस्सुणित्वा आरामं गन्त्वा अद्दस भिक्खू निक्खित्तचीवरे कायं ओवस्सापेन्ते, दिस्वान ‘नत्थि आरामे भिक्खू, आजीवका कायं ओवस्सापेन्ती’ति येन विसाखा मिगारमाता तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा विसाखं मिगारमातरं एतदवोच – ‘‘नत्थय्ये, आरामे भिक्खू, आजीवका कायं ओवस्सापेन्ती’’ति. अथ खो विसाखाय मिगारमातुया पण्डिताय वियत्ताय मेधाविनिया एतदहोसि – ‘‘निस्संसयं खो अय्या निक्खित्तचीवरा कायं ओवस्सापेन्ति. सायं बाला मञ्ञित्थ – नत्थि आरामे भिक्खू, आजीवका कायं ओवस्सापेन्ती’’ति, पुन दासिं आणापेसि – ‘‘गच्छ, जे. आरामं गन्त्वा कालं आरोचेहि – कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति. अथ खो ते भिक्खू गत्तानि सीतिं करित्वा [सीतीकरित्वा (स्या.)] कल्लकाया चीवरानि गहेत्वा यथाविहारं पविसिंसु. अथ खो सा दासी आरामं गन्त्वा भिक्खू अपस्सन्ती ‘नत्थि आरामे भिक्खू, सुञ्ञो आरामो’ति येन विसाखा मिगारमाता तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा विसाखं मिगारमातरं एतदवोच – ‘‘नत्थय्ये, आरामे भिक्खू, सुञ्ञो आरामो’’ति. अथ खो विसाखाय मिगारमातुया पण्डिताय वियत्ताय मेधाविनिया एतदहोसि – ‘‘निस्संसयं खो अय्या गत्तानि सीतिं करित्वा कल्लकाया चीवरानि गहेत्वा यथाविहारं पविट्ठा. सायं बाला मञ्ञित्थ – नत्थि आरामे भिक्खू, सुञ्ञो आरामो’’ति, पुन दासिं आणापेसि – ‘‘गच्छ, जे. आरामं गन्त्वा कालं आरोचेहि – कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति.

३५०. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘सन्दहथ [सन्नहथ (सी. स्या.)], भिक्खवे, पत्तचीवरं; कालो भत्तस्सा’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय – सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो सम्मिञ्जितं वा बाहं पसारेय्य, पसारितं वा बाहं समिञ्जेय्य, एवमेव – जेतवने अन्तरहितो विसाखाय मिगारमातुया कोट्ठके पातुरहोसि. निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ खो विसाखा मिगारमाता – ‘‘अच्छरियं वत भो! अब्भुतं वत भो! तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता, यत्र हि नाम जण्णुकमत्तेसुपि ओघेसु पवत्तमानेसु, कटिमत्तेसुपि ओघेसु पवत्तमानेसु, न हि नाम एकभिक्खुस्सपि [पवत्तमानेसु न एकभिक्खुस्सपि (?)] पादा वा चीवरानि वा अल्लानि भविस्सन्ती’’ति – हट्ठा उदग्गा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेत्वा सम्पवारेत्वा भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्ना खो विसाखा मिगारमाता भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अट्ठाहं, भन्ते, भगवन्तं वरानि याचामी’’ति. ‘‘अतिक्कन्तवरा खो, विसाखे, तथागता’’ति. ‘‘यानि च, भन्ते, कप्पियानि यानि च अनवज्जानी’’ति. ‘‘वदेहि, विसाखे’’ति. ‘‘इच्छामहं, भन्ते, सङ्घस्स यावजीवं वस्सिकसाटिकं दातुं, आगन्तुकभत्तं दातुं, गमिकभत्तं दातुं, गिलानभत्तं दातुं, गिलानुपट्ठाकभत्तं दातुं, गिलानभेसज्जं दातुं, धुवयागुं दातुं, भिक्खुनिसङ्घस्स उदकसाटिकं दातु’’न्ति. ‘‘किं पन त्वं, विसाखे, अत्थवसं सम्पस्समाना तथागतं अट्ठ वरानि याचसी’’ति?

‘‘इधाहं, भन्ते, दासिं आणापेसिं – ‘गच्छ, जे. आरामं गन्त्वा कालं आरोचेहि – कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’’न्ति. अथ खो सा, भन्ते, दासी आरामं गन्त्वा अद्दस भिक्खू निक्खित्तचीवरे कायं ओवस्सापेन्ते, दिस्वान ‘‘नत्थि आरामे भिक्खू, आजीवका कायं ओवस्सापेन्ती’’ति येनाहं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा मं एतदवोच – ‘‘नत्थय्ये, आरामे भिक्खू, आजीवका कायं ओवस्सापेन्ती’’ति. असुचि, भन्ते, नग्गियं जेगुच्छं पटिकूलं. इमाहं, भन्ते, अत्थवसं सम्पस्समाना इच्छामि सङ्घस्स यावजीवं वस्सिकसाटिकं दातुं.

‘‘पुन चपरं, भन्ते, आगन्तुको भिक्खु न वीथिकुसलो न गोचरकुसलो किलन्तो पिण्डाय चरति. सो मे आगन्तुकभत्तं भुञ्जित्वा वीथिकुसलो गोचरकुसलो अकिलन्तो पिण्डाय चरिस्सति. इमाहं, भन्ते, अत्थवसं सम्पस्समाना इच्छामि सङ्घस्स यावजीवं आगन्तुकभत्तं दातुं.

‘‘पुन चपरं, भन्ते, गमिको भिक्खु अत्तनो भत्तं परियेसमानो सत्था वा विहायिस्सति, यत्थ वा वासं गन्तुकामो भविस्सति तत्थ विकाले उपगच्छिस्सति, किलन्तो अद्धानं गमिस्सति. सो मे गमिकभत्तं भुञ्जित्वा सत्था न विहायिस्सति, यत्थ वासं गन्तुकामो भविस्सति तत्थ काले उपगच्छिस्सति, अकिलन्तो अद्धानं गमिस्सति. इमाहं, भन्ते, अत्थवसं सम्पस्समाना इच्छामि सङ्घस्स यावजीवं गमिकभत्तं दातुं.

‘‘पुन चपरं, भन्ते, गिलानस्स भिक्खुनो सप्पायानि भोजनानि अलभन्तस्स आबाधो वा अभिवड्ढिस्सति, कालंकिरिया वा भविस्सति. तस्स मे गिलानभत्तं भुत्तस्स आबाधो न अभिवड्ढिस्सति, कालंकिरिया न भविस्सति. इमाहं, भन्ते, अत्थवसं सम्पस्समाना इच्छामि सङ्घस्स यावजीवं गिलानभत्तं दातुं. ‘‘पुन चपरं, भन्ते, गिलानुपट्ठाको भिक्खु अत्तनो भत्तं परियेसमानो गिलानस्स उस्सूरे भत्तं नीहरिस्सति, भत्तच्छेदं करिस्सति. सो मे गिलानुपट्ठाकभत्तं भुञ्जित्वा गिलानस्स कालेन भत्तं नीहरिस्सति, भत्तच्छेदं न करिस्सति. इमाहं, भन्ते, अत्थवसं सम्पस्समाना इच्छामि सङ्घस्स यावजीवं गिलानुपट्ठाकभत्तं दातुं.

‘‘पुन चपरं, भन्ते, गिलानस्स भिक्खुनो सप्पायानि भेसज्जानि अलभन्तस्स आबाधो वा अभिवड्ढिस्सति, कालंकिरिया वा भविस्सति. तस्स मे गिलानभेसज्जं परिभुत्तस्स आबाधो न अभिवड्ढिस्सति, कालंकिरिया न भविस्सति. इमाहं, भन्ते, अत्थवसं सम्पस्समाना इच्छामि सङ्घस्स यावजीवं गिलानभेसज्जं दातुं.

‘‘पुन चपरं, भन्ते, भगवता अन्धकविन्दे दसानिसंसे सम्पस्समानेन यागु अनुञ्ञाता. त्याहं, भन्ते, आनिसंसे सम्पस्समाना इच्छामि सङ्घस्स यावजीवं धुवयागुं दातुं.

‘‘इध, भन्ते, भिक्खुनियो अचिरवतिया नदिया वेसियाहि सद्धिं नग्गा एकतित्थे नहायन्ति. ता, भन्ते, वेसिया भिक्खुनियो उप्पण्डेसुं – ‘किं नु खो नाम तुम्हाकं, अय्ये, दहरानं [दहरानं दहरानं (सी.)] ब्रह्मचरियं चिण्णेन, ननु नाम कामा परिभुञ्जितब्बा; यदा जिण्णा भविस्सथ तदा ब्रह्मचरियं चरिस्सथ. एवं तुम्हाकं उभो अत्था परिग्गहिता भविस्सन्ती’ति. ता, भन्ते, भिक्खुनियो वेसियाहि उप्पण्डियमाना मङ्कू अहेसुं. असुचि, भन्ते, मातुगामस्स नग्गियं जेगुच्छं पटिकूलं. इमाहं, भन्ते, अत्थवसं सम्पस्समाना इच्छामि भिक्खुनिसङ्घस्स यावजीवं उदकसाटिकं दातु’’न्ति.

३५१. ‘‘किं पन त्वं, विसाखे, आनिसंसं सम्पस्समाना तथागतं अट्ठ वरानि याचसी’’ति? ‘‘इध, भन्ते, दिसासु वस्संवुट्ठा भिक्खू सावत्थिं आगच्छिस्सन्ति भगवन्तं दस्सनाय. ते भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छिस्सन्ति – ‘इत्थन्नामो, भन्ते, भिक्खु कालङ्कतो, तस्स का गति को अभिसम्परायो’ति? तं भगवा ब्याकरिस्सति सोतापत्तिफले वा सकदागामिफले वा अनागामिफले वा अरहत्ते वा. त्याहं उपसङ्कमित्वा पुच्छिस्सामि – ‘आगतपुब्बा नु खो, भन्ते, तेन अय्येन सावत्थी’ति? सचे मे वक्खन्ति – ‘आगतपुब्बा तेन भिक्खुना सावत्थी’ति निट्ठमेत्थ गच्छिस्सामि – निस्संसयं मे परिभुत्तं तेन अय्येन वस्सिकसाटिका वा आगन्तुकभत्तं वा गमिकभत्तं वा गिलानभत्तं वा गिलानुपट्ठाकभत्तं वा गिलानभेसज्जं वा धुवयागु वाति. तस्सा मे तदनुस्सरन्तिया पामुज्जं जायिस्सति, पमुदिताय पीति जायिस्सति, पीतिमनाय कायो पस्सम्भिस्सति, पस्सद्धकाया सुखं वेदियिस्सामि, सुखिनिया चित्तं समाधियिस्सति. सा मे भविस्सति इन्द्रियभावना बलभावना बोज्झङ्गभावना. इमाहं, भन्ते, आनिसंसं सम्पस्समाना तथागतं अट्ठ वरानि याचामी’’ति. ‘‘साधु साधु, विसाखे; साधु खो त्वं, विसाखे, इमं आनिसंसं सम्पस्समाना तथागतं अट्ठ वरानि याचसि. अनुजानामि ते, विसाखे, अट्ठ वरानी’’ति. अथ खो भगवा विसाखं मिगारमातरं इमाहि गाथाहि अनुमोदि –

‘‘या अन्नपानं ददतिप्पमोदिता;

सीलूपपन्ना सुगतस्स साविका;

ददाति दानं अभिभुय्य मच्छरं;

सोवग्गिकं सोकनुदं सुखावहं.

‘‘दिब्बं सा लभते आयुं [दिब्बं बलं सा लभते च आयुं (सी. स्या.)];

आगम्म मग्गं विरजं अनङ्गणं;

सा पुञ्ञकामा सुखिनी अनामया;

सग्गम्हि कायम्हि चिरं पमोदती’’ति.

३५२. अथ खो भगवा विसाखं मिगारमातरं इमाहि गाथाहि अनुमोदित्वा उट्ठायासना पक्कामि. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्सिकसाटिकं, आगन्तुकभत्तं, गमिकभत्तं, गिलानभत्तं, गिलानुपट्ठाकभत्तं, गिलानभेसज्जं, धुवयागुं, भिक्खुनिसङ्घस्स उदकसाटिक’’न्ति.

विसाखावत्थु निट्ठितं.

विसाखाभाणवारो निट्ठितो.