२०२. जीवकवत्थु

३२६. तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन खो पन समयेन वेसाली इद्धा चेव होति फिता [फीता (बहूसु)] च बहुजना च आकिण्णमनुस्सा च सुभिक्खा च; सत्त च पासादसहस्सानि सत्त च पासादसतानि सत्त च पासादा; सत्त च कूटागारसहस्सानि सत्त च कूटागारसतानि सत्त च कूटागारानि; सत्त च आरामसहस्सानि सत्त च आरामसतानि सत्त च आरामा; सत्त च पोक्खरणीसहस्सानि सत्त च पोक्खरणीसतानि सत्त च पोक्खरणियो; अम्बपाली च गणिका अभिरूपा होति दस्सनीया पासादिका परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागता, पदक्खिणा [पदक्खा (स्या.)] नच्चे च गीते च वादिते च, अभिसटा अत्थिकानं अत्थिकानं मनुस्सानं पञ्ञासाय च रत्तिं गच्छति; ताय च वेसाली भिय्योसोमत्ताय उपसोभति. अथ खो राजगहको नेगमो वेसालिं अगमासि केनचिदेव करणीयेन. अद्दसा खो राजगहको नेगमो वेसालिं इद्धञ्चेव फितञ्च बहुजनञ्च आकिण्णमनुस्सञ्च सुभिक्खञ्च; सत्त च पासादसहस्सानि सत्त च पासादसतानि सत्त च पासादे; सत्त च कूटागारसहस्सानि सत्त च कूटागारसतानि सत्त च कूटागारानि; सत्त च आरामसहस्सानि सत्त च आरामसतानि सत्त च आरामे; सत्त च पोक्खरणीसहस्सानि सत्त च पोक्खरणीसतानि सत्त च पोक्खरणियो; अम्बपालिञ्च गणिकं अभिरूपं दस्सनीयं पासादिकं परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतं, पदक्खिणं [पदक्खं (स्या.)] नच्चे च गीते च वादिते च, अभिसटं अत्थिकानं अत्थिकानं मनुस्सानं पञ्ञासाय च रत्तिं गच्छन्तिं, ताय च वेसालिं भिय्योसोमत्ताय उपसोभन्तिं.

३२७. अथ खो राजगहको नेगमो वेसालियं तं करणीयं तीरेत्वा पुनदेव राजगहं पच्चागञ्छि. येन राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा राजानं मागधं सेनियं बिम्बिसारं एतदवोच – ‘‘वेसाली, देव, इद्धा चेव फिता च बहुजना च आकिण्णमनुस्सा च सुभिक्खा च; सत्त च पासादसहस्सानि…पे… ताय च वेसाली भिय्योसोमत्ताय उपसोभति. साधु, देव, मयम्पि गणिकं वुट्ठापेस्सामा’’ति [वुट्ठापेय्याम (क.)]. ‘‘तेन हि, भणे, तादिसिं कुमारिं जानाथ यं तुम्हे गणिकं वुट्ठापेय्याथा’’ति. तेन खो पन समयेन राजगहे सालवती नाम कुमारी अभिरूपा होति दस्सनीया पासादिका परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागता. अथ खो राजगहको नेगमो सालवतिं कुमारिं गणिकं वुट्ठापेसि. अथ खो सालवती गणिका नचिरस्सेव पदक्खिणा अहोसि नच्चे च गीते च वादिते च, अभिसटा अत्थिकानं अत्थिकानं मनुस्सानं पटिसतेन च रत्तिं गच्छति. अथ खो सालवती गणिका नचिरस्सेव गब्भिनी अहोसि. अथ खो सालवतिया गणिकाय एतदहोसि – ‘‘इत्थी खो गब्भिनी पुरिसानं अमनापा. सचे मं कोचि जानिस्सति सालवती गणिका गब्भिनीति, सब्बो मे सक्कारो भञ्जिस्सति [परिहायिस्सति (सी. स्या.)]. यंनूनाहं गिलानं पटिवेदेय्य’’न्ति. अथ खो सालवती गणिका दोवारिकं आणापेसि – ‘‘मा, भणे दोवारिक, कोचि पुरिसो पाविसि. यो च मं पुच्छति, ‘गिलाना’ति पटिवेदेही’’ति. ‘‘एवं, अय्ये’’ति खो सो दोवारिको सालवतिया गणिकाय पच्चस्सोसि. अथ खो सालवती गणिका तस्स गब्भस्स परिपाकमन्वाय पुत्तं विजायि. अथ खो सालवती गणिका दासिं आणापेसि – ‘‘हन्द, जे, इमं दारकं कत्तरसुप्पे पक्खिपित्वा नीहरित्वा सङ्कारकूटे छड्डेही’’ति. ‘‘एवं, अय्ये’’ति खो सा दासी सालवतिया गणिकाय पटिस्सुत्वा तं दारकं कत्तरसुप्पे पक्खिपित्वा नीहरित्वा सङ्कारकूटे छड्डेसि.

३२८. तेन खो पन समयेन अभयो नाम राजकुमारो कालस्सेव राजुपट्ठानं गच्छन्तो अद्दस तं दारकं काकेहि सम्परिकिण्णं, दिस्वान मनुस्से पुच्छि – ‘‘किं एतं, भणे, काकेहि सम्परिकिण्ण’’न्ति? ‘‘दारको, देवा’’ति. ‘‘जीवति, भणे’’ति? ‘‘जीवति, देवा’’ति. ‘‘तेन हि, भणे, तं दारकं अम्हाकं अन्तेपुरं नेत्वा धातीनं देथ पोसेतु’’न्ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो ते मनुस्सा अभयस्स राजकुमारस्स पटिस्सुत्वा तं दारकं अभयस्स राजकुमारस्स अन्तेपुरं नेत्वा धातीनं अदंसु – ‘‘पोसेथा’’ति. तस्स जीवतीति ‘जीवको’ति नामं अकंसु. कुमारेन पोसापितोति ‘कोमारभच्चो’ति नामं अकंसु. अथ खो जीवको कोमारभच्चो नचिरस्सेव विञ्ञुतं पापुणि. अथ खो जीवको कोमारभच्चो येन अभयो राजकुमारो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा अभयं राजकुमारं एतदवोच – ‘‘का मे, देव, माता, को पिता’’ति? ‘‘अहम्पि खो ते, भणे जीवक, मातरं न जानामि; अपि चाहं ते पिता; मयासि [मयापि (क.)] पोसापितो’’ति. अथ खो जीवकस्स कोमारभच्चस्स एतदहोसि – ‘‘इमानि खो राजकुलानि न सुकरानि असिप्पेन उपजीवितुं. यंनूनाहं सिप्पं सिक्खेय्य’’न्ति.

३२९. तेन खो पन समयेन तक्कसिलायं [तक्कसीलायं (क.)] दिसापामोक्खो वेज्जो पटिवसति. अथ खो जीवको कोमारभच्चो अभयं राजकुमारं अनापुच्छा येन तक्कसिला तेन पक्कामि. अनुपुब्बेन येन तक्कसिला, येन वेज्जो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तं वेज्जं एतदवोच – ‘‘इच्छामहं, आचरिय, सिप्पं सिक्खितु’’न्ति. ‘‘तेन हि, भणे जीवक, सिक्खस्सू’’ति. अथ खो जीवको कोमारभच्चो बहुञ्च गण्हाति लहुञ्च गण्हाति सुट्ठु च उपधारेति, गहितञ्चस्स न सम्मुस्सति [न पमुस्सति (सी. स्या.)]. अथ खो जीवकस्स कोमारभच्चस्स सत्तन्नं वस्सानं अच्चयेन एतदहोसि – ‘‘अहं, खो बहुञ्च गण्हामि लहुञ्च गण्हामि सुट्ठु च उपधारेमि, गहितञ्च मे न सम्मुस्सति, सत्त च मे वस्सानि अधीयन्तस्स, नयिमस्स सिप्पस्स अन्तो पञ्ञायति. कदा इमस्स सिप्पस्स अन्तो पञ्ञायिस्सती’’ति. अथ खो जीवको कोमारभच्चो येन सो वेज्जो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा तं वेज्जं एतदवोच – ‘‘अहं खो, आचरिय, बहुञ्च गण्हामि लहुञ्च गण्हामि सुट्ठु च उपधारेमि, गहितञ्च मे न सम्मुस्सति, सत्त च मे वस्सानि अधीयन्तस्स, नयिमस्स सिप्पस्स अन्तो पञ्ञायति. कदा इमस्स सिप्पस्स अन्तो पञ्ञायिस्सती’’ति? ‘‘तेन हि, भणे जीवक, खणित्तिं आदाय तक्कसिलाय समन्ता योजनं आहिण्डित्वा यं किञ्चि अभेसज्जं पस्सेय्यासि तं आहरा’’ति. ‘‘एवं, आचरिया’’ति खो जीवको कोमारभच्चो तस्स वेज्जस्स पटिस्सुत्वा खणित्तिं आदाय तक्कसिलाय समन्ता योजनं आहिण्डन्तो न किञ्चि अभेसज्जं अद्दस. अथ खो जीवको कोमारभच्चो येन सो वेज्जो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा तं वेज्जं एतदवोच – ‘‘आहिण्डन्तोम्हि, आचरिय, तक्कसिलाय समन्ता योजनं, न किञ्चि [आहिण्टन्तो न किञ्चि (क.)] अभेसज्जं अद्दस’’न्ति. ‘‘सुसिक्खितोसि, भणे जीवक. अलं ते एत्तकं जीविकाया’’ति जीवकस्स कोमारभच्चस्स परित्तं पाथेय्यं पादासि. अथ खो जीवको कोमारभच्चो तं परित्तं पाथेय्यं आदाय येन राजगहं तेन पक्कामि. अथ खो जीवकस्स कोमारभच्चस्स तं परित्तं पाथेय्यं अन्तरामग्गे साकेते परिक्खयं अगमासि. अथ खो जीवकस्स कोमारभच्चस्स एतदहोसि – ‘‘इमे खो मग्गा कन्तारा अप्पोदका अप्पभक्खा, न सुकरा अपाथेय्येन गन्तुं. यंनूनाहं पाथेय्यं परियेसेय्य’’न्ति.

जीवकवत्थु निट्ठितं.