१८०. मेण्डकगहपतिवत्थु

२९६. तेन खो पन समयेन भद्दियनगरे मेण्डको गहपति पटिवसति. तस्स एवरूपो इद्धानुभावो होति – सीसं नहायित्वा धञ्ञागारं सम्मज्जापेत्वा बहिद्वारे निसीदति, अन्तलिक्खा धञ्ञस्स धारा ओपतित्वा धञ्ञागारं पूरेति. भरियाय एवरूपो इद्धानुभावो होति – एकंयेव आळ्हकथालिकं उपनिसीदित्वा एकञ्च सूपभिञ्जनकं [सूपभिञ्जरकं (सी.)] दासकम्मकरपोरिसं भत्तेन परिविसति, न ताव तं खिय्यति [खीयति (सी. स्या.)] याव सा न वुट्ठाति. पुत्तस्स एवरूपो इद्धानुभावो होति – एकंयेव सहस्सथविकं गहेत्वा दासकम्मकरपोरिसस्स छमासिकं वेतनं देति, न ताव तं खिय्यति यावस्स हत्थगता. सुणिसाय एवरूपो इद्धानुभावो होति – एकंयेव चतुदोणिकं पिटकं उपनिसीदित्वा दासकम्मकरपोरिसस्स छमासिकं भत्तं देति, न ताव तं खिय्यति याव सा न वुट्ठाति. दासस्स एवरूपो इद्धानुभावो होति – एकेन नङ्गलेन कसन्तस्स सत्त सीतायो गच्छन्ति.

अस्सोसि खो राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो – ‘‘अम्हाकं किर विजिते भद्दियनगरे मेण्डको गहपति पटिवसति. तस्स एवरूपो इद्धानुभावो – सीसं नहायित्वा धञ्ञागारं सम्मज्जापेत्वा बहिद्वारे निसीदति, अन्तलिक्खा धञ्ञस्स धारा ओपतित्वा धञ्ञागारं पूरेति. भरियाय एवरूपो इद्धानुभावो – एकंयेव आळ्हकथालिकं उपनिसीदित्वा एकञ्च सूपभिञ्जनकं दासकम्मकरपोरिसं भत्तेन परिविसति, न ताव तं खिय्यति याव सा न वुट्ठाति. पुत्तस्स एवरूपो इद्धानुभावो – एकंयेव सहस्सथविकं गहेत्वा दासकम्मकरपोरिसस्स छमासिकं वेतनं देति, न ताव तं खिय्यति यावस्स हत्थगता. सुणिसाय एवरूपो इद्धानुभावो – एकंयेव चतुदोणिकं पिटकं उपनिसीदित्वा दासकम्मकरपोरिसस्स छमासिकं भत्तं देति, न ताव तं खिय्यति याव सा न वुट्ठाति. दासस्स एवरूपो इद्धानुभावो – एकेन नङ्गलेन कसन्तस्स सत्त सीतायो गच्छन्ती’’ति. अथ खो राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो अञ्ञतरं सब्बत्थकं महामत्तं आमन्तेसि – ‘‘अम्हाकं किर, भणे, विजिते भद्दियनगरे मेण्डको गहपति पटिवसति. तस्स एवरूपो इद्धानुभावो – सीसं नहायित्वा धञ्ञागारं सम्मज्जापेत्वा बहिद्वारे निसीदति, अन्तलिक्खा धञ्ञस्स धारा ओपतित्वा धञ्ञागारं पूरेति. भरियाय…पे… पुत्तस्स… सुणिसाय… दासस्स एवरूपो इद्धानुभावो, एकेन नङ्गलेन कसन्तस्स सत्त सीतायो गच्छन्तीति. गच्छ, भणे, जानाहि. यथा मया सामं दिट्ठो, एवं तव दिट्ठो भविस्सती’’ति.

२९७. एवं, देवाति खो सो महामत्तो रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स पटिस्सुणित्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय येन भद्दियं तेन पायासि. अनुपुब्बेन येन भद्दियं येन मेण्डको गहपति तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा मेण्डकं गहपतिं एतदवोच – ‘‘अहञ्हि, गहपति, रञ्ञा आणत्तो ‘अम्हाकं किर, भणे, विजिते भद्दियनगरे मेण्डको गहपति पटिवसति, तस्स एवरूपो इद्धानुभावो, सीसं नहायित्वा…पे… भरियाय… पुत्तस्स… सुणिसाय… दासस्स एवरूपो इद्धानुभावो, एकेन नङ्गलेन कसन्तस्स सत्त सीतायो गच्छन्ती’ति, गच्छ, भणे, जानाहि. यथा मया सामं दिट्ठो, एवं तव दिट्ठो भविस्सती’ति. पस्साम ते, गहपति, इद्धानुभाव’’न्ति. अथ खो मेण्डको गहपति सीसं नहायित्वा धञ्ञागारं सम्मज्जापेत्वा बहिद्वारे निसीदि, अन्तलिक्खा धञ्ञस्स धारा ओपतित्वा धञ्ञागारं पूरेसि. ‘‘दिट्ठो ते, गहपति, इद्धानुभावो. भरियाय ते इद्धानुभावं पस्सिस्सामा’’ति. अथ खो मेण्डको गहपति भरियं आणापेसि – ‘‘तेन हि चतुरङ्गिनिं सेनं भत्तेन परिविसा’’ति. अथ खो मेण्डकस्स गहपतिस्स भरिया एकंयेव आळ्हकथालिकं उपनिसीदित्वा एकञ्च सूपभिञ्जनकं चतुरङ्गिनिं सेनं भत्तेन परिविसि, न ताव तं खिय्यति, याव सा न वुट्ठाति. ‘‘दिट्ठो ते, गहपति, भरियायपि इद्धानुभावो. पुत्तस्स ते इद्धानुभावं पस्सिस्सामा’’ति. अथ खो मेण्डको गहपति पुत्तं आणापेसि – ‘‘तेन हि चतुरङ्गिनिया सेनाय छमासिकं वेतनं देही’’ति. अथ खो मेण्डकस्स गहपतिस्स पुत्तो एकंयेव सहस्सथविकं गहेत्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय छमासिकं वेतनं अदासि, न ताव तं खिय्यति, यावस्स हत्थगता. ‘‘दिट्ठो ते, गहपति, पुत्तस्सपि इद्धानुभावो. सुणिसाय ते इद्धानुभावं पस्सिस्सामा’’ति. अथ खो मेण्डको गहपति सुणिसं आणापेसि – ‘‘तेन हि चतुरङ्गिनिया सेनाय छमासिकं भत्तं देही’’ति. अथ खो मेण्डकस्स गहपतिस्स सुणिसा एकंयेव चतुदोणिकं पिटकं उपनिसीदित्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय छमासिकं भत्तं अदासि, न ताव तं खिय्यति याव सा न वुट्ठाति. ‘‘दिट्ठो ते, गहपति, सुणिसायपि इद्धानुभावो. दासस्स ते इद्धानुभावं पस्सिस्सामा’’ति. ‘‘मय्हं खो, सामि, दासस्स इद्धानुभावो खेत्ते पस्सितब्बो’’ति. ‘‘अलं, गहपति, दिट्ठो ते दासस्सपि इद्धानुभावो’’ति. अथ खो सो महामत्तो चतुरङ्गिनिया सेनाय पुनदेव राजगहं पच्चागञ्छि. येन राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा रञ्ञो मागधस्स सेनियस्स बिम्बिसारस्स एतमत्थं आरोचेसि.

२९८. अथ खो भगवा वेसालियं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन भद्दियं तेन चारिकं पक्कामि महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं अड्ढतेलसेहि भिक्खुसतेहि. अथ खो भगवा अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन भद्दियं तदवसरि. तत्र सुदं भगवा भद्दिये विहरति जातिया वने. अस्सोसि खो मेण्डको गहपति – ‘‘समणो खलु भो गोतमो सक्यपुत्तो सक्यकुला पब्बजितो भद्दियं अनुप्पत्तो भद्दिये विहरति जातिया वने. तं खो पन भगवन्तं गोतमं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो – ‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्था देवमनुस्सानं बुद्धो भगवा’ [भगवाति (क.)]. सो इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सस्समणब्राह्मणिं पजं सदेवमनुस्सं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेति. सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेति. साधु खो पन तथारूपानं अरहतं दस्सनं होती’’ति. अथ खो मेण्डको गहपति भद्रानि भद्रानि यानानि योजापेत्वा भद्रं भद्रं यानं अभिरुहित्वा भद्रेहि भद्रेहि यानेहि भद्दिया निय्यासि भगवन्तं दस्सनाय. अद्दसंसु खो सम्बहुला तित्थिया मेण्डकं गहपतिं दूरतोव आगच्छन्तं, दिस्वान मेण्डकं गहपतिं एतदवोचुं – ‘‘कहं त्वं, गहपति, गच्छसी’’ति? ‘‘गच्छामहं, भन्ते, भगवन्तं [इदं पदं सी. स्या. पोत्थकेसु नत्थि] समणं गोतमं दस्सनाया’’ति. ‘‘किं पन त्वं, गहपति, किरियवादो समानो अकिरियवादं समणं गोतमं दस्सनाय उपसङ्कमिस्ससि? समणो हि, गहपति, गोतमो अकिरियवादो अकिरियाय धम्मं देसेति, तेन च सावके विनेती’’ति. अथ खो मेण्डकस्स गहपतिस्स एतदहोसि – ‘‘निस्संसयं, खो सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो भविस्सति, यथयिमे तित्थिया उसूयन्ती’’ति. यावतिका यानस्स भूमि, यानेन गन्त्वा याना पच्चोरोहित्वा पत्तिकोव येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नस्स खो मेण्डकस्स गहपतिस्स भगवा अनुपुब्बिं कथं कथेसि, सेय्यथिदं – दानकथं…पे… अपरप्पच्चयो सत्थुसासने भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते…पे… उपासकं मं भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गतं. अधिवासेतु च मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो मेण्डको गहपति भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

अथ खो मेण्डको गहपति तस्सा रत्तिया अच्चयेन पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन मेण्डकस्स गहपतिस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ खो मेण्डकस्स गहपतिस्स भरिया च पुत्तो च सुणिसा च दासो च येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. तेसं भगवा अनुपुब्बिं कथं कथेसि, सेय्यथिदं – दानकथं…पे… अपरप्पच्चया सत्थुसासने भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते…पे… एते मयं, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छाम धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्च. उपासके नो भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेते सरणं गते’’ति. अथ खो मेण्डको गहपति बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेत्वा सम्पवारेत्वा भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो मेण्डको गहपति भगवन्तं एतदवोच – ‘‘याव, भन्ते, भगवा भद्दिये विहरति ताव अहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स धुवभत्तेना’’ति. अथ खो भगवा मेण्डकं गहपतिं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि.

मेण्डकगहपतिवत्थ निट्ठितं.