१६१. मूलादिभेसज्जकथा

२६३. तेन खो पन समयेन गिलानानं भिक्खूनं मूलेहि भेसज्जेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, मूलानि भेसज्जानि – हलिद्दिं, सिङ्गिवेरं, वचं, वचत्थं [वचत्थं (सी. स्या.)], अतिविसं, कटुकरोहिणिं, उसीरं, भद्दमुत्तकं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि मूलानि भेसज्जानि, नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति, न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ति, तानि – पटिग्गहेत्वा यावजीवं परिहरितुं; सति पच्चये परिभुञ्जितुं. असति पच्चये परिभुञ्जन्तस्स आपत्ति दुक्कटस्साति.

तेन खो पन समयेन गिलानानं भिक्खूनं मूलेहि भेसज्जेहि पिट्ठेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, निसदं निसदपोतकन्ति.

तेन खो पन समयेन गिलानानं भिक्खूनं कसावेहि भेसज्जेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, कसावानि [कसावभेसज्जानि (क.)] भेसज्जानि – निम्बकसावं, कुटजकसावं, पटोलकसावं, फग्गवकसावं, नत्तमालकसावं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि कसावानि भेसज्जानि नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति, न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ति, तानि – पटिग्गहेत्वा यावजीवं परिहरितुं; सति पच्चये परिभुञ्जितुं. असति पच्चये परिभुञ्जन्तस्स आपत्ति दुक्कटस्साति.

तेन खो पन समयेन गिलानानं भिक्खूनं पण्णेहि भेसज्जेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, पण्णानि भेसज्जानि – निम्बपण्णं, कुटजपण्णं, पटोलपण्णं, सुलसिपण्णं, कप्पासपण्णं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि पण्णानि भेसज्जानि, नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति, न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ति…पे….

तेन खो पन समयेन गिलानानं भिक्खूनं फलेहि भेसज्जेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, फलानि भेसज्जानि – बिलङ्गं, पिप्पलिं, मरिचं, हरीतकं, विभीतकं, आमलकं, गोट्ठफलं [गोठफलं (स्या.), कोट्ठफलं (क.)], यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि फलानि भेसज्जानि, नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति, न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ति…पे….

तेन खो पन समयेन गिलानानं भिक्खूनं जतूहि भेसज्जेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, जतूनि भेसज्जानि – हिङ्गुं, हिङ्गुजतुं, हिङ्गुसिपाटिकं, तकं, तकपत्तिं, तकपण्णिं, सज्जुलसं, यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि जतूनि भेसज्जानि, नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति…पे….

तेन खो पन समयेन गिलानानं भिक्खूनं लोणेहि भेसज्जेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, लोणानि भेसज्जानि – सामुद्दं, काळलोणं, सिन्धवं, उब्भिदं [उब्भिरं (क.)], बिलं [बिळालं (सी.)], यानि वा पनञ्ञानिपि अत्थि लोणानि भेसज्जानि, नेव खादनीये खादनीयत्थं फरन्ति, न भोजनीये भोजनीयत्थं फरन्ति, तानि – पटिग्गहेत्वा यावजीवं परिहरितुं; सति पच्चये परिभुञ्जितुं. असति पच्चये परिभुञ्जन्तस्स आपत्ति दुक्कटस्साति.

२६४. तेन खो पन समयेन आयस्मतो आनन्दस्स उपज्झायस्स आयस्मतो बेलट्ठसीसस्स थुल्लकच्छाबाधो होति. तस्स लसिकाय चीवरानि काये लग्गन्ति, तानि भिक्खू उदकेन तेमेत्वा तेमेत्वा अपकड्ढन्ति. अद्दसा खो भगवा सेनासनचारिकं आहिण्डन्तो ते भिक्खू तानि चीवरानि उदकेन तेमेत्वा तेमेत्वा अपकड्ढन्ते, दिस्वान येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ते भिक्खू एतदवोच – ‘‘किं इमस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो आबाधो’’ति? ‘‘इमस्स, भन्ते, आयस्मतो थुल्लकच्छाबाधो, लसिकाय चीवरानि काये लग्गन्ति, तानि मयं उदकेन तेमेत्वा तेमेत्वा अपकड्ढामा’’ति. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, यस्स कण्डु वा, पिळका वा, अस्सावो वा, थुल्लकच्छु वा आबाधो, कायो वा दुग्गन्धो, चुण्णानि भेसज्जानि; अगिलानस्स छकणं मत्तिकं रजननिप्पक्कं. अनुजानामि, भिक्खवे, उदुक्खलं मुसल’’न्ति.

तेन खो पन समयेन गिलानानं भिक्खूनं चुण्णेहि भेसज्जेहि चालितेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, चुण्णचालिनिन्ति. सण्हेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, दुस्सचालिनिन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो अमनुस्सिकाबाधो होति. तं आचरियुपज्झाया उपट्ठहन्ता नासक्खिंसु अरोगं कातुं. सो सूकरसूनं गन्त्वा आमकमंसं खादि, आमकलोहितं पिवि. तस्स सो अमनुस्सिकाबाधो पटिप्पस्सम्भि. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अमनुस्सिकाबाधे आमकमंसं आमकलोहितन्ति.

२६५. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो चक्खुरोगाबाधो होति. तं भिक्खू परिग्गहेत्वा उच्चारम्पि पस्सावम्पि निक्खामेन्ति. अद्दसा खो भगवा सेनासनचारिकं आहिण्डन्तो ते भिक्खू तं भिक्खुं परिग्गहेत्वा उच्चारम्पि पस्सावम्पि निक्खामेन्ते, दिस्वान येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ते भिक्खू एतदवोच – ‘‘किं इमस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो आबाधो’’ति? ‘‘इमस्स, भन्ते, आयस्मतो चक्खुरोगाबाधो. इमं मयं परिग्गहेत्वा उच्चारम्पि पस्सावम्पि निक्खामेमा’’ति. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अञ्जनं – काळञ्जनं, रसञ्जनं, सोतञ्जनं, गेरुकं, कपल्ल’’न्ति. अञ्जनूपपिसनेहि अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, चन्दनं, तगरं, काळानुसारियं, तालीसं, भद्दमुत्तकन्ति. तेन खो पन समयेन भिक्खू पिट्ठानि अञ्जनानि चरुकेसुपि [थालकेसुपि (सी. स्या.)] सरावकेसुपि निक्खिपन्ति; तिणचुण्णेहिपि पंसुकेहिपि ओकिरियन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अञ्जनिन्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचा अञ्जनियो धारेन्ति – सोवण्णमयं, रूपियमयं. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘सेय्यथापि गिही कामभोगिनो’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. न, भिक्खवे, उच्चावचा अञ्जनी धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठिमयं, दन्तमयं, विसाणमयं, नळमयं, वेळुमयं, कट्ठमयं, जतुमयं, फलमयं, लोहमयं, सङ्खनाभिमयन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्जनियो अपारुता होन्ति, तिणचुण्णेहिपि पंसुकेहिपि ओकिरियन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अपिधानन्ति. अपिधानं निपतति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सुत्तकेन बन्धित्वा अञ्जनिया बन्धितुन्ति. अञ्जनी फलति [निपतति (क.)]. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सुत्तकेन सिब्बेतुन्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू अङ्गुलिया अञ्जन्ति, अक्खीनि दुक्खानि होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अञ्जनिसलाकन्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचा अञ्जनिसलाकायो धारेन्ति – सोवण्णमयं रूपियमयं. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति, ‘‘सेय्यथापि गिही कामभोगिनो’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. न, भिक्खवे, उच्चावचा अञ्जनिसलाका धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठिमयं…पे… सङ्खनाभिमयन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्जनिसलाका भूमियं पतिता फरुसा होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सलाकठानियन्ति [सलाकोधानियन्ति (सी. स्या.)].

तेन खो पन समयेन भिक्खू अञ्जनिम्पि अञ्जनिसलाकम्पि हत्थेन परिहरन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अञ्जनित्थविकन्ति. अंसबद्धको न होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अंसबद्धकं बन्धनसुत्तकन्ति.

२६६. तेन खो पन समयेन आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स सीसाभितापो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, मुद्धनि तेलकन्ति. नक्खमनियो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, नत्थुकम्मन्ति. नत्थु गलति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, नत्थुकरणिन्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचा नत्थुकरणियो धारेन्ति – सोवण्णमयं रूपियमयं. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति, ‘‘सेय्यथापि गिही कामभोगिनो’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. न, भिक्खवे, उच्चावचा नत्थुकरणी धारेतब्बा. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठिमयं…पे… सङ्खनाभिमयन्ति. नत्थुं विसमं आसिञ्चन्ति [नत्थु विसमं आसिञ्चियति (सी. स्या.)]. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, यमकनत्थुकरणिन्ति. नक्खमनियो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, धूमं पातुन्ति. तञ्ञेव वट्टिं आलिम्पेत्वा पिवन्ति, कण्ठो दहति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, धूमनेत्तन्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू उच्चावचानि धूमनेत्तानि धारेन्ति – सोवण्णमयं रूपियमयं. मनुस्सा उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – सेय्यथापि गिही कामभोगिनोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. न, भिक्खवे, उच्चावचानि धूमनेत्तानि धारेतब्बानि. यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. अनुजानामि, भिक्खवे, अट्ठिमयं…पे… सङ्खनाभिमयन्ति.

तेन खो पन समयेन धूमनेत्तानि अपारुतानि होन्ति, पाणका पविसन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अपिधानन्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खू धूमनेत्तानि हत्थेन परिहरन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, धूमनेत्तथविकन्ति. एकतो घंसियन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, यमकथविकन्ति. अंसबद्धको न होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अंसबद्धकं बन्धनसुत्तकन्ति.

२६७. तेन खो पन समयेन आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स वाताबाधो होति. वेज्जा एवमाहंसु – ‘‘तेलं पचितब्ब’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, तेलपाकन्ति. तस्मिं खो पन तेलपाके मज्जं पक्खिपितब्बं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, तेलपाके मज्जं पक्खिपितुन्ति.

तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया भिक्खू अतिपक्खित्तमज्जानि [अतिखित्तमज्जानि (क.)] तेलानि पचन्ति, तानि पिवित्वा मज्जन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. न, भिक्खवे, अतिपक्खित्तमज्जं तेलं पातब्बं. यो पिवेय्य, यथाधम्मो कारेतब्बो. अनुजानामि, भिक्खवे, यस्मिं तेलपाके मज्जस्स न वण्णो न गन्धो न रसो पञ्ञायति, एवरूपं मज्जपक्खित्तं तेलं पातुन्ति.

तेन खो पन समयेन भिक्खूनं बहुं अतिपक्खित्तमज्जं तेलं पक्कं होति. अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘कथं नु खो अतिपक्खित्तमज्जे तेले पटिपज्जितब्ब’’न्ति? भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अब्भञ्जनं अधिट्ठातुन्ति.

तेन खो पन समयेन आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स बहुतरं तेलं पक्कं होति, तेलभाजनं न विज्जति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, तीणि तुम्बानि – लोहतुम्बं, कट्ठतुम्बं, फलतुम्बन्ति.

तेन खो पन समयेन आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स अङ्गवातो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सेदकम्मन्ति. नक्खमनियो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सम्भारसेदन्ति. नक्खमनियो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, महासेदन्ति. नक्खमनियो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, भङ्गोदकन्ति. नक्खमनियो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, उदककोट्ठकन्ति.

तेन खो पन समयेन आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स पब्बवातो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, लोहितं मोचेतुन्ति. नक्खमनियो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, लोहितं मोचेत्वा विसाणेन गाहेतुन्ति [गहेतुन्ति (सी. स्या.)].

तेन खो पन समयेन आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स पादा फलिता [फालिता (क.)] होन्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, पादब्भञ्जनन्ति. नक्खमनियो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, पज्जं अभिसङ्खरितुन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो गण्डाबाधो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सत्थकम्मन्ति. कसावोदकेन अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, कसावोदकन्ति. तिलकक्केन अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, तिलकक्कन्ति. कबळिकाय अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, कबळिकन्ति. वणबन्धनचोळेन अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, वणबन्धनचोळन्ति. वणो कण्डुवति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सासपकुट्टेन [सासपकुड्डेन (सी. स्या.)] फोसितुन्ति. वणो किलिज्जित्थ. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, धूमं कातुन्ति. वड्ढमंसं वुट्ठाति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, लोणसक्खरिकाय छिन्दितुन्ति. वणो न रुहति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, वणतेलन्ति. तेलं गलति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, विकासिकं सब्बं वणपटिकम्मन्ति.

२६८. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु अहिना दट्ठो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, चत्तारि महाविकटानि दातुं – गूथं, मुत्तं, छारिकं, मत्तिकन्ति. अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘अप्पटिग्गहितानि नु खो उदाहु पटिग्गहेतब्बानी’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सति कप्पियकारके पटिग्गहापेतुं, असति कप्पियकारके सामं गहेत्वा परिभुञ्जितुन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरेन भिक्खुना विसं पीतं होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि भिक्खवे गूथं पायेतुन्ति. अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘अप्पटिग्गहितं नु खो उदाहु पटिग्गहेतब्बो’’ति? भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, यं करोन्तो पटिग्गण्हाति, स्वेव पटिग्गहो कतो, न पुन [कतो पन (?)] पटिग्गहेतब्बोति.

२६९. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो घरदिन्नकाबाधो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, सीतालोळिं पायेतुन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु दुट्ठगहणिको होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, आमिसखारं पायेतुन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो पण्डुरोगाबाधो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, मुत्तहरीतकं पायेतुन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो छविदोसाबाधो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, गन्धालेपं कातुन्ति.

तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु अभिसन्नकायो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, विरेचनं पातुन्ति. अच्छकञ्जिया अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अच्छकञ्जिन्ति. अकटयूसेन अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, अकटयूसन्ति. कटाकटेन अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, कटाकटन्ति. पटिच्छादनीयेन अत्थो होति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, पटिच्छादनीयन्ति.

मूलादिभेसज्जकथा निट्ठिता.