२७२. दीघावुवत्थु

४५८. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे, बाराणसियं [वजिरबुद्धिटीका ओलोकेतब्बा] ब्रह्मदत्तो नाम कासिराजा अहोसि अड्ढो महद्धनो महाभोगो महब्बलो महावाहनो महाविजितो परिपुण्णकोसकोट्ठागारो. दीघीति नाम कोसलराजा अहोसि दलिद्दो अप्पधनो अप्पभोगो अप्पबलो अप्पवाहनो अप्पविजितो अपरिपुण्णकोसकोट्ठागारो. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नय्हित्वा दीघीतिं कोसलराजानं अब्भुय्यासि. अस्सोसि खो, भिक्खवे, दीघीति कोसलराजा – ‘‘ब्रह्मदत्तो किर कासिराजा चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नय्हित्वा ममं अब्भुय्यातो’’ति. अथ खो, भिक्खवे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो एतदहोसि – ‘‘ब्रह्मदत्तो खो कासिराजा अड्ढो महद्धनो महाभोगो महब्बलो महावाहनो महाविजितो परिपुण्णकोसकोट्ठागारो, अहं पनम्हि दलिद्दो अप्पधनो अप्पभोगो अप्पबलो अप्पवाहनो अप्पविजितो अपरिपुण्णकोसकोट्ठागारो, नाहं पटिबलो ब्रह्मदत्तेन कासिरञ्ञा एकसङ्घातम्पि सहितुं. यंनूनाहं पटिकच्चेव नगरम्हा निप्पतेय्य’’न्ति.

अथ खो, भिक्खवे, दीघीति कोसलराजा महेसिं आदाय पटिकच्चेव नगरम्हा निप्पति. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो बलञ्च वाहनञ्च जनपदञ्च कोसञ्च कोट्ठागारञ्च अभिविजिय अज्झावसति. अथ खो, भिक्खवे, दीघीति कोसलराजा सपजापतिको येन वाराणसी तेन पक्कामि. अनुपुब्बेन येन बाराणसी तदवसरि. तत्र सुदं, भिक्खवे, दीघीति कोसलराजा सपजापतिको बाराणसियं अञ्ञतरस्मिं पच्चन्तिमे ओकासे कुम्भकारनिवेसने अञ्ञातकवेसेन परिब्बाजकच्छन्नेन पटिवसति. अथ खो, भिक्खवे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो महेसी नचिरस्सेव गब्भिनी अहोसि. तस्सा एवरूपो दोहळो उप्पन्नो होति – ‘‘इच्छति सूरियस्स उग्गमनकाले चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नद्धं वम्मिकं सुभूमे ठितं पस्सितुं, खग्गानञ्च धोवनं पातुं’’. अथ खो, भिक्खवे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो महेसी दीघीतिं कोसलराजानं एतदवोच – ‘‘गब्भिनीम्हि, देव. तस्सा मे एवरूपो दोहळो उप्पन्नो – इच्छामि सूरियस्स उग्गमनकाले चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नद्धं वम्मिकं [वम्मितं (सी.)] सुभूमे ठितं पस्सितुं, खग्गानञ्च धोवनं पातु’’न्ति. ‘‘कुतो, देवि, अम्हाकं दुग्गतानं चतुरङ्गिनी सेना सन्नद्धा वम्मिका सुभूमे ठिता, खग्गानञ्च धोवनं पातु’’न्ति [खग्गानञ्च धोवनन्ति (सी. स्या.)] ‘‘सचाहं, देव, न लभिस्सामि, मरिस्सामी’’ति.

४५९. तेन खो पन समयेन, ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पुरोहितो ब्राह्मणो दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो सहायो होति. अथ खो, भिक्खवे, दीघीति कोसलराजा येन ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पुरोहितो ब्राह्मणो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पुरोहितं ब्राह्मणं एतदवोच – ‘‘सखी ते, सम्म, गब्भिनी. तस्सा एवरूपो दोहळो उप्पन्नो – इच्छति सूरियस्स उग्गमनकाले चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नद्धं वम्मिकं सुभूमे ठितं पस्सितुं, खग्गानञ्च धोवनं पातु’’न्ति. ‘‘तेन हि, देव, मयम्पि देविं पस्सामा’’ति. अथ खो, भिक्खवे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो महेसी येन ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पुरोहितो ब्राह्मणो तेनुपसङ्कमि. अद्दसा खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पुरोहितो ब्राह्मणो दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो महेसिं दूरतोव आगच्छन्तिं, दिस्वान उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो महेसी तेनञ्जलिं पणामेत्वा तिक्खत्तुं उदानं उदानेसि – ‘‘कोसलराजा वत भो कुच्छिगतो, कोसलराजा वत भो कुच्छिगतो’’ति. अत्तमना [अविमना (सी. स्या. कत्थचि], देवि, होहि. लच्छसि सूरियस्स उग्गमनकाले चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नद्धं वम्मिकं सुभूमे ठितं पस्सितुं, खग्गानञ्च धोवनं पातुन्ति.

अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पुरोहितो ब्राह्मणो येन ब्रह्मदत्तो कासिराजा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ब्रह्मदत्तं कासिराजानं एतदवोच – ‘‘तथा, देव, निमित्तानि दिस्सन्ति, स्वे सूरियुग्गमनकाले चतुरङ्गिनी सेना सन्नद्धा वम्मिका सुभूमे तिट्ठतु, खग्गा च धोवियन्तू’’ति. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा मनुस्से आणापेसि – ‘‘यथा, भणे, पुरोहितो ब्राह्मणो आह तथा करोथा’’ति. अलभि खो, भिक्खवे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो महेसी सूरियस्स उग्गमनकाले चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नद्धं वम्मिकं सुभूमे ठितं पस्सितुं, खग्गानञ्च धोवनं पातुं. अथ खो, भिक्खवे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो महेसी तस्स गब्भस्स परिपाकमन्वाय पुत्तं विजायि. तस्स दीघावूति नामं अकंसु. अथ खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो नचिरस्सेव विञ्ञुतं पापुणि. अथ खो, भिक्खवे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो एतदहोसि – ‘‘अयं खो ब्रह्मदत्तो कासिराजा बहुनो अम्हाकं अनत्थस्स कारको, इमिना अम्हाकं बलञ्च वाहनञ्च जनपदो च कोसो च कोट्ठागारञ्च अच्छिन्नं, सचायं अम्हे जानिस्सति, सब्बेव तयो घातापेस्सति, यंनूनाहं दीघावुं कुमारं बहिनगरे वासेय्य’’न्ति. अथ खो भिक्खवे दीघीति कोसलराजा दीघावुं कुमारं बहिनगरे वासेसि. अथ खो भिक्खवे दीघावु कुमारो बहिनगरे पटिवसन्तो नचिरस्सेव सब्बसिप्पानि सिक्खि.

४६०. तेन खो पन समयेन दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो कप्पको ब्रह्मदत्ते कासिरञ्ञे पटिवसति. अद्दसा खो, भिक्खवे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो कप्पको दीघीतिं कोसलराजानं सपजापतिकं बाराणसियं अञ्ञतरस्मिं पच्चन्तिमे ओकासे कुम्भकारनिवेसने अञ्ञातकवेसेन परिब्बाजकच्छन्नेन पटिवसन्तं, दिस्वान येन ब्रह्मदत्तो कासिराजा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ब्रह्मदत्तं कासिराजानं एतदवोच – ‘‘दीघीति, देव, कोसलराजा सपजापतिको बाराणसियं अञ्ञतरस्मिं पच्चन्तिमे ओकासे कुम्भकारनिवेसने अञ्ञातकवेसेन परिब्बाजकच्छन्नेन पटिवसती’’ति. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा मनुस्से आणापेसि – ‘‘तेन हि, भणे, दीघीतिं कोसलराजानं सपजापतिकं आनेथा’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो, भिक्खवे, ते मनुस्सा ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पटिस्सुत्वा दीघीतिं कोसलराजानं सपजापतिकं आनेसुं. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा मनुस्से आणापेसि – ‘‘तेन हि, भणे, दीघीतिं कोसलराजानं सपजापतिकं दळ्हाय रज्जुया पच्छाबाहं गाळ्हबन्धनं बन्धित्वा खुरमुण्डं करित्वा खरस्सरेन पणवेन रथिकाय रथिकं सिङ्घाटकेन सिङ्घाटकं परिनेत्वा दक्खिणेन द्वारेन निक्खामेत्वा दक्खिणतो नगरस्स चतुधा छिन्दित्वा चतुद्दिसा बिलानि निक्खिपथा’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो, भिक्खवे, ते मनुस्सा ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पटिस्सुत्वा दीघीतिं कोसलराजानं सपजापतिकं दळ्हाय रज्जुया पच्छाबाहं गाळ्हबन्धनं बन्धित्वा खुरमुण्डं करित्वा खरस्सरेन पणवेन रथिकाय रथिकं सिङ्घाटकेन सिङ्घाटकं परिनेन्ति.

अथ खो, भिक्खवे, दीघावुस्स कुमारस्स एतदहोसि – ‘‘चिरंदिट्ठा खो मे मातापितरो. यंनूनाहं मातापितरो पस्सेय्य’’न्ति. अथ खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो बाराणसिं पविसित्वा अद्दस मातापितरो दळ्हाय रज्जुया पच्छाबाहं गाळ्हबन्धनं बन्धित्वा खुरमुण्डं करित्वा खरस्सरेन पणवेन रथिकाय रथिकं सिङ्घाटकेन सिङ्घाटकं परिनेन्ते, दिस्वान येन मातापितरो तेनुपसङ्कमि. अद्दसा खो, भिक्खवे, दीघीति कोसलराजा दीघावुं कुमारं दूरतोव आगच्छन्तं; दिस्वान दीघावुं कुमारं एतदवोच – ‘‘मा खो त्वं, तात दीघावु, दीघं पस्स, मा रस्सं. न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’’ति. एवं वुत्ते, भिक्खवे, ते मनुस्सा दीघीतिं कोसलराजानं एतदवोचुं – ‘‘उम्मत्तको अयं दीघीति कोसलराजा विप्पलपति. को इमस्स दीघावु? कं अयं एवमाह – ‘मा खो त्वं, तात दीघावु, दीघं पस्स, मा रस्सं. न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’’ति. ‘‘नाहं, भणे, उम्मत्तको विप्पलपामि, अपि च यो विञ्ञू सो विभावेस्सती’’ति. दुतियम्पि खो, भिक्खवे…पे… ततियम्पि खो, भिक्खवे, दीघीति कोसलराजा दीघावुं कुमारं एतदवोच – ‘‘मा खो त्वं, तात दीघावु, दीघं पस्स, मा रस्सं. न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’’ति. ततियम्पि खो, भिक्खवे, ते मनुस्सा दीघीतिं कोसलराजानं एतदवोचुं – ‘‘उम्मत्तको अयं दीघीति कोसलराजा विप्पलपति. को इमस्स दीघावु? कं अयं एवमाह – मा खो त्वं, तात दीघावु, दीघं पस्स, मा रस्सं. न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’’ति. ‘‘नाहं, भणे, उम्मत्तको विप्पलपामि, अपि च यो विञ्ञू सो विभावेस्सती’’ति. अथ खो, भिक्खवे, ते मनुस्सा दीघीतिं कोसलराजानं सपजापतिकं रथिकाय रथिकं सिङ्घाटकेन सिङ्घाटकं परिनेत्वा दक्खिणेन द्वारेन निक्खामेत्वा दक्खिणतो नगरस्स चतुधा छिन्दित्वा चतुद्दिसा बिलानि निक्खिपित्वा गुम्बं ठपेत्वा पक्कमिंसु. अथ खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो बाराणसिं पविसित्वा सुरं नीहरित्वा गुम्बिये पायेसि. यदा ते मत्ता अहेसुं पतिता, अथ कट्ठानि संकड्ढित्वा चितकं करित्वा मातापितूनं सरीरं चितकं आरोपेत्वा अग्गिं दत्वा पञ्जलिको तिक्खत्तुं चितकं पदक्खिणं अकासि.

४६१. तेन खो पन समयेन ब्रह्मदत्तो कासिराजा उपरिपासादवरगतो होति. अद्दसा खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दीघावुं कुमारं पञ्जलिकं तिक्खत्तुं चितकं पदक्खिणं करोन्तं, दिस्वानस्स एतदहोसि – ‘‘निस्संसयं खो सो मनुस्सो दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो ञाति वा सालोहितो वा, अहो मे अनत्थतो, न हि नाम मे कोचि आरोचेस्सती’’ति. अथ खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो अरञ्ञं गन्त्वा यावदत्थं कन्दित्वा रोदित्वा खप्पं [बप्पं (सी. स्या.)] पुञ्छित्वा बाराणसिं पविसित्वा अन्तेपुरस्स सामन्ता हत्थिसालं गन्त्वा हत्थाचरियं एतदवोच – ‘‘इच्छामहं, आचरिय, सिप्पं सिक्खितु’’न्ति. ‘‘तेन हि, भणे माणवक, सिक्खस्सू’’ति. अथ खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय हत्थिसालायं मञ्जुना सरेन गायि, वीणञ्च वादेसि. अस्सोसि खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय हत्थिसालायं मञ्जुना सरेन गीतं वीणञ्च वादितं, सुत्वान मनुस्से पुच्छि – ‘‘को, भणे, रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय हत्थिसालायं मञ्जुना सरेन गायि, वीणञ्च वादेसी’’ति? ‘‘अमुकस्स, देव, हत्थाचरियस्स अन्तेवासी माणवको रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय हत्थिसालायं मञ्जुना सरेन गायि, वीणञ्च वादेसी’’ति. ‘‘तेन हि, भणे, तं माणवकं आनेथा’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो, भिक्खवे, ते मनुस्सा ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पटिस्सुत्वा दीघावुं कुमारं आनेसुं. ‘‘त्वं भणे माणवक, रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय हत्थिसालायं मञ्जुना सरेन गायि, वीणञ्च वादेसी’’ति? ‘‘एवं, देवा’’ति. ‘‘तेन हि त्वं, भणे माणवक, गायस्सु, वीणञ्च वादेही’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पटिस्सुत्वा आराधापेक्खो मञ्जुना सरेन गायि, वीणञ्च वादेसि. ‘‘त्वं, भणे माणवक, मं उपट्ठहा’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पच्चस्सोसि. अथ खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पुब्बुट्ठायी अहोसि पच्छानिपाती किङ्कारपटिस्सावी मनापचारी पियवादी. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दीघावुं कुमारं नचिरस्सेव अब्भन्तरिमे विस्सासिकट्ठाने ठपेसि.

४६२. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दीघावुं कुमारं एतदवोच – ‘‘तेन हि, भणे माणवक, रथं योजेहि, मिगवं गमिस्सामा’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पटिस्सुत्वा रथं योजेत्वा ब्रह्मदत्तं कासिराजानं एतदवोच – ‘‘युत्तो खो ते, देव, रथो, यस्स दानि कालं मञ्ञसी’’ति. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा रथं अभिरुहि. दीघावु कुमारो रथं पेसेसि. तथा तथा रथं पेसेसि यथा यथा अञ्ञेनेव सेना अगमासि अञ्ञेनेव रथो. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दूरं गन्त्वा दीघावुं कुमारं एतदवोच – ‘‘तेन हि, भणे माणवक, रथं मुञ्चस्सु, किलन्तोम्हि, निपज्जिस्सामी’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पटिस्सुत्वा रथं मुञ्चित्वा पथवियं पल्लङ्केन निसीदि. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दीघावुस्स कुमारस्स उच्छङ्गे सीसं कत्वा सेय्यं कप्पेसि. तस्स किलन्तस्स मुहुत्तकेनेव निद्दा ओक्कमि. अथ खो, भिक्खवे, दीघावुस्स कुमारस्स एतदहोसि – ‘‘अयं खो ब्रह्मदत्तो कासिराजा बहुनो अम्हाकं अनत्थस्स कारको. इमिना अम्हाकं बलञ्च वाहनञ्च जनपदो च कोसो च कोट्ठागारञ्च अच्छिन्नं. इमिना च मे मातापितरो हता. अयं ख्वस्स कालो योहं वेरं अप्पेय्य’’न्ति कोसिया खग्गं निब्बाहि. अथ खो, भिक्खवे, दीघावुस्स कुमारस्स एतदहोसि – ‘‘पिता खो मं मरणकाले अवच ‘मा खो त्वं, तात दीघावु, दीघं पस्स, मा रस्सं. न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’ति. न खो मेतं पतिरूपं, य्वाहं पितुवचनं अतिक्कमेय्य’’न्ति कोसिया खग्गं पवेसेसि. दुतियम्पि खो, भिक्खवे, दीघावुस्स कुमारस्स एतदहोसि – ‘‘अयं खो ब्रह्मदत्तो कासिराजा बहुनो अम्हाकं अनत्थस्स कारको, इमिनो अम्हाकं बलञ्च वाहनञ्च जनपदो च कोसो च कोट्ठागारञ्च अच्छिन्नं, इमिना च मे मातापितरो हता, अयं ख्वस्स कालो योहं वेरं अप्पेय्य’’न्ति कोसिया खग्गं निब्बाहि. दुतियम्पि खो, भिक्खवे, दीघावुस्स कुमारस्स एतदहोसि – ‘‘पिता खो मं मरणकाले अवच ‘मा खो त्वं तात दीघावु, दीघं पस्स, मा रस्सं, न हि तात दीघावु वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’ति. न खो मेतं पतिरूपं, य्वाहं पितुवचनं अतिक्कमेय्य’’न्ति. पुनदेव कोसिया खग्गं पवेसेसि. ततियम्पि खो, भिक्खवे, दीघावुस्स कुमारस्स एतदहोसि – ‘‘अयं खो ब्रह्मदत्तो कासिराजा बहुनो अम्हाकं अनत्थस्स कारको. इमिना अम्हाकं बलञ्च वाहनञ्च जनपदो च कोसो च कोट्ठागारञ्च अच्छिन्नं. इमिना च मे मातापितरो हता. अयं ख्वस्स कालो योहं वेरं अप्पेय्य’’न्ति कोसिया खग्गं निब्बाहि. ततियम्पि खो, भिक्खवे, दीघावुस्स कुमारस्स एतदहोसि – ‘‘पिता खो मं मरणकाले अवच ‘मा खो त्वं, तात दीघावु, दीघं पस्स, मा रस्सं. न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’ति. न खो मेतं पतिरूपं, य्वाहं पितुवचनं अतिक्कमेय्य’’’न्ति पुनदेव कोसिया खग्गं पवेसेसि. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा भीतो उब्बिग्गो उस्सङ्की उत्रस्तो सहसा वुट्ठासि. अथ खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो ब्रह्मदत्तं कासिराजानं एतदवोच – ‘‘किस्स त्वं, देव, भीतो उब्बिग्गो उस्सङ्की उत्रस्तो सहसा वुट्ठासी’’ति? इध मं, भणे माणवक, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो पुत्तो दीघावु कुमारो सुपिनन्तेन खग्गेन परिपातेसि. तेनाहं भीतो उब्बिग्गो उस्सङ्की उत्रस्तो सहसा वुट्ठासिन्ति. अथ खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो वामेन हत्थेन ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो सीसं परामसित्वा दक्खिणेन हत्थेन खग्गं निब्बाहेत्वा ब्रह्मदत्तं कासिराजानं एतदवोच – ‘‘अहं खो सो, देव, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो पुत्तो दीघावु कुमारो. बहुनो त्वं अम्हाकं अनत्थस्स कारको. तया अम्हाकं बलञ्च वाहनञ्च जनपदो च कोसो च कोट्ठागारञ्च अच्छिन्नं. तया च मे मातापितरो हता. अयं ख्वस्स कालो य्वाहं वेरं अप्पेय्य’’न्ति. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दीघावुस्स कुमारस्स पादेसु सिरसा निपतित्वा दीघावुं कुमारं एतदवोच – ‘‘जीवितं मे, तात दीघावु, देहि. जीवितं मे, तात दीघावु, देही’’ति. ‘‘क्याहं उस्सहामि देवस्स जीवितं दातुं? देवो खो मे जीवितं ददेय्या’’ति. ‘‘तेन हि, तात दीघावु, त्वञ्चेव मे जीवितं देहि, अहञ्च ते जीवितं दम्मी’’ति. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो च कासिराजा दीघावु च कुमारो अञ्ञमञ्ञस्स जीवितं अदंसु, पाणिञ्च अग्गहेसुं, सपथञ्च अकंसु अद्दूभाय [अद्रूभाय, अदुब्भाय (क.)].

अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दीघावुं कुमारं एतदवोच – ‘‘तेन हि, तात दीघावु, रथं योजेहि, गमिस्सामा’’ति. ‘‘एवं, देवा’’ति खो, भिक्खवे, दीघावु कुमारो ब्रह्मदत्तस्स कासिरञ्ञो पटिस्सुत्वा रथं योजेत्वा ब्रह्मदत्तं कासिराजानं एतदवोच – ‘‘युत्तो खो ते, देव, रथो, यस्स दानि कालं मञ्ञसी’’ति. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा रथं अभिरुहि. दीघावु कुमारो रथं पेसेसि. तथा तथा रथं पेसेसि यथा यथा नचिरस्सेव सेनाय समागञ्छि. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा बाराणसिं पविसित्वा अमच्चे पारिसज्जे सन्निपातापेत्वा एतदवोच – ‘‘सचे, भणे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो पुत्तं दीघावुं कुमारं पस्सेय्याथ, किन्ति नं करेय्याथा’’ति? एकच्चे एवमाहंसु – ‘‘मयं, देव, हत्थे छिन्देय्याम. मयं, देव, पादे छिन्देय्याम. मयं, देव, हत्थपादे छिन्देय्याम. मयं, देव, कण्णे छिन्देय्याम. मयं, देव, नासं छिन्देय्याम. मयं, देव, कण्णनासं छिन्देय्याम. मयं, देव, सीसं छिन्देय्यामा’’ति. ‘‘अयं खो, भणे, दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो पुत्तो दीघावु कुमारो. नायं लब्भा किञ्चि कातुं. इमिना च मे जीवितं दिन्नं, मया च इमस्स जीवितं दिन्न’’न्ति.

४६३. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा दीघावुं कुमारं एतदवोच – ‘‘यं खो ते, तात दीघावु, पिता मरणकाले अवच ‘मा खो त्वं, तात दीघावु, दीघं पस्स, मा रस्सं. न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’ति, किं ते पिता सन्धाय अवचा’’ति? ‘‘यं खो मे, देव, पिता मरणकाले अवच ‘मा दीघ’न्ति मा चिरं वेरं अकासीति. इमं खो मे, देव, पिता मरणकाले अवच मा दीघन्ति. यं खो मे, देव, पिता मरणकाले अवच ‘मा रस्स’न्ति मा खिप्पं मित्तेहि भिज्जित्था’’ति. इमं खो मे, देव, पिता मरणकाले अवच मा रस्सन्ति. यं खो मे, देव, पिता मरणकाले अवच ‘‘न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति, अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’’ति देवेन मे मातापितरो हताति. सचाहं देवं जीविता वोरोपेय्यं, ये देवस्स अत्थकामा ते मं जीविता वोरोपेय्युं, ये मे अत्थकामा ते ते जीविता वोरोपेय्युं – एवं तं वेरं वेरेन न वूपसमेय्य. इदानि च पन मे देवेन जीवितं दिन्नं, मया च देवस्स जीवितं दिन्नं. एवं तं वेरं अवेरेन वूपसन्तं. इमं खो मे, देव, पिता मरणकाले अवच – न हि, तात दीघावु, वेरेन वेरा सम्मन्ति; अवेरेन हि, तात दीघावु, वेरा सम्मन्ती’’ति. अथ खो, भिक्खवे, ब्रह्मदत्तो कासिराजा – ‘‘अच्छरियं वत भो! अब्भुतं वत भो! याव पण्डितो अयं दीघावु कुमारो, यत्र हि नाम पितुनो संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं आजानिस्सती’’ति पेत्तिकं बलञ्च वाहनञ्च जनपदञ्च कोसञ्च कोट्ठागारञ्च पटिपादेसि, धीतरञ्च अदासि. तेसञ्हि नाम, भिक्खवे, राजूनं आदिन्नदण्डानं आदिन्नसत्थानं एवरूपं खन्तिसोरच्चं भविस्सति. इध खो पन तं, भिक्खवे, सोभेथ यं तुम्हे एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजिता समाना खमा च भवेय्याथ सोरता चाति? ततियम्पि खो भगवा ते भिक्खू एतदवोच – ‘‘अलं, भिक्खवे, मा भण्डनं मा कलहं मा विग्गहं मा विवाद’’न्ति. ततियम्पि खो सो अधम्मवादी भिक्खु भगवन्तं एतदवोच – ‘‘आगमेतु, भन्ते, भगवा धम्मस्सामी; अप्पोस्सुक्को, भन्ते, भगवा दिट्ठधम्मसुखविहारमनुयुत्तो विहरतु. मयमेतेन भण्डनेन कलहेन विग्गहेन विवादेन पञ्ञायिस्सामा’’ति. अथ खो भगवा – परियादिन्नरूपा खो इमे मोघपुरिसा, नयिमे सुकरा सञ्ञापेतुन्ति – उट्ठायासना पक्कामि.

दीघावुभाणवारो निट्ठितो पठमो.

४६४. [म. नि. ३.२३६] अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय कोसम्बिं पिण्डाय पाविसि. कोसम्बियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरमादाय सङ्घमज्झे ठितकोव इमा गाथायो अभासि –

[म. नि. ३.२३७] ‘‘पुथुसद्दो समजनो, न बालो कोचि मञ्ञथ;

सङ्घस्मिं भिज्जमानस्मिं, नाञ्ञं भिय्यो अमञ्ञरुं.

[म. नि. ३.२३७] ‘‘परिमुट्ठा पण्डिताभासा, वाचागोचरभाणिनो;

याविच्छन्ति मुखायामं, येन नीता न तं विदू.

[म. नि. ३.२३७] ‘‘अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे;

ये च तं उपनय्हन्ति, वेरं तेसं न सम्मति.

[म. नि. ३.२३७] ‘‘अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे;

ये च तं नुपनय्हन्ति, वेरं तेसूपसम्मति.

[म. नि. ३.२३७] ‘‘न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं;

अवेरेन च सम्मन्ति, एसधम्मो सनन्तनो.

[म. नि. ३.२३७] ‘‘परे च न विजानन्ति, मयमेत्थ यमामसे;

ये च तत्थ विजानन्ति, ततो सम्मन्ति मेधगा.

[म. नि. ३.२३७] ‘‘अट्ठिच्छिन्ना पाणहरा, गवास्सधनहारिनो;

रट्ठं विलुम्पमानानं, तेसम्पि होति सङ्गति.

‘‘कस्मा तुम्हाक नो सिया;

[म. नि. ३.२३७] ‘‘सचे लभेथ निपकं सहायं;

सद्धिंचरं साधुविहारि धीरं;

अभिभुय्य सब्बानि परिस्सयानि;

चरेय्य तेनत्तमनो सतीमा.

[म. नि. ३.२३७] ‘‘नो चे लभेथ निपकं सहायं;

सद्धिं चरं साधुविहारि धीरं;

राजाव रट्ठं विजितं पहाय;

एको चरे मातङ्गरञ्ञेव नागो.

[म. नि. ३.२३७] ‘‘एकस्स चरितं सेय्यो;

नत्थि बाले सहायता;

एको चरे न च पापानि कयिरा;

अप्पोस्सुक्को मातङ्गरञ्ञेव नागो’’ति.

दीघावुवत्थु निट्ठितं.