१४. अन्तेवासिकवत्तकथा

३८१. तेन खो पन समयेन आचरिया अन्तेवासिकेसु न सम्मा वत्तन्ति. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आचरिया अन्तेवासिकेसु न सम्मा वत्तिस्सन्ती’’ति! अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अथ खो भगवा एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा भिक्खू पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे, आचरिया अन्तेवासिकेसु न सम्मा वत्तन्ती’’ति? ‘‘सच्चं भगवा’’ति…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि –

३८२. ‘‘तेन हि, भिक्खवे, आचरियानं अन्तेवासिकेसु वत्तं पञ्ञपेस्सामि यथा आचरियेहि अन्तेवासिकेसु सम्मा वत्तितब्बं. [महाव. ७९] आचरियेन, भिक्खवे, अन्तेवासिकम्हि सम्मा वत्तितब्बं. तत्रायं सम्मावत्तना –

‘‘आचरियेन, भिक्खवे, अन्तेवासिको सङ्गहेतब्बो अनुग्गहेतब्बो उद्देसेन परिपुच्छाय ओवादेन अनुसासनिया. सचे आचरियस्स पत्तो होति, अन्तेवासिकस्स पत्तो न होति, आचरियेन अन्तेवासिकस्स पत्तो दातब्बो, उस्सुक्कं वा कातब्बं – किन्ति नु खो अन्तेवासिकस्स पत्तो उप्पज्जियेथाति. सचे आचरियस्स चीवरं होति, अन्तेवासिकस्स चीवरं न होति, आचरियेन अन्तेवासिकस्स चीवरं दातब्बं, उस्सुक्कं वा कातब्बं – किन्ति नु खो अन्तेवासिकस्स चीवरं उप्पज्जियेथाति. सचे आचरियस्स परिक्खारो होति, अन्तेवासिकस्स परिक्खारो न होति, आचरियेन अन्तेवासिकस्स परिक्खारो दातब्बो, उस्सुक्कं वा कातब्बं – किन्ति नु खो अन्तेवासिकस्स परिक्खारो उप्पज्जियेथाति.

‘‘सचे अन्तेवासिको गिलानो होति, कालस्सेव उट्ठाय दन्तकट्ठं दातब्बं, मुखोदकं दातब्बं, आसनं पञ्ञपेतब्बं. सचे यागु होति, भाजनं धोवित्वा यागु उपनामेतब्बा. यागुं पीतस्स उदकं दत्वा भाजनं पटिग्गहेत्वा नीचं कत्वा साधुकं अप्पटिघंसन्तेन धोवित्वा पटिसामेतब्बं. अन्तेवासिकम्हि वुट्ठिते आसनं उद्धरितब्बं. सचे सो देसो उक्लापो होति, सो देसो सम्मज्जितब्बो.

‘‘सचे अन्तेवासिको गामं पविसितुकामो होति, निवासनं दातब्बं, पटिनिवासनं पटिग्गहेतब्बं, कायबन्धनं दातब्बं, सगुणं कत्वा सङ्घाटियो दातब्बा, धोवित्वा पत्तो सोदको दातब्बो.

‘‘एत्तावता निवत्तिस्सतीति आसनं पञ्ञपेतब्बं, पादोदकं पादपीठं पादकथलिकं उपनिक्खिपितब्बं, पच्चुग्गन्त्वा पत्तचीवरं पटिग्गहेतब्बं, पटिनिवासनं दातब्बं, निवासनं पटिग्गहेतब्बं. सचे चीवरं सिन्नं होति, मुहुत्तं उण्हे ओतापेतब्बं, न च उण्हे चीवरं निदहितब्बं. चीवरं सङ्घरितब्बं. चीवरं सङ्घरन्तेन चतुरङ्गुलं कण्णं उस्सारेत्वा चीवरं सङ्घरितब्बं – मा मज्झे भङ्गो अहोसीति. ओभोगे कायबन्धनं कातब्बं.

‘‘सचे पिण्डपातो होति, अन्तेवासिको च भुञ्जितुकामो होति, उदकं दत्वा पिण्डपातो उपनामेतब्बो. अन्तेवासिको पानीयेन पुच्छितब्बो. भुत्ताविस्स उदकं दत्वा पत्तं पटिग्गहेत्वा नीचं कत्वा साधुकं अप्पटिघंसन्तेन धोवित्वा वोदकं कत्वा मुहुत्तं उण्हे ओतापेतब्बो, न च उण्हे पत्तो निदहितब्बो. पत्तचीवरं निक्खिपितब्बं. पत्तं निक्खिपन्तेन…पे… चीवरं निक्खिपन्तेन…पे… पारतो अन्तं ओरतो भोगं कत्वा चीवरं निक्खिपितब्बं. अन्तेवासिकम्हि उट्ठिते आसनं उद्धरितब्बं, पादोदकं पादपीठं पादकथलिकं पटिसामेतब्बं. सचे सो देसो उक्लापो होति, सो देसो सम्मज्जितब्बो.

‘‘सचे अन्तेवासिको नहायितुकामो होति, नहानं पटियादेतब्बं. सचे सीतेन अत्थो होति, सीतं पटियादेतब्बं. सचे उण्हेन अत्थो होति, उण्हं पटियादेतब्बं.

‘‘सचे अन्तेवासिको जन्ताघरं पविसितुकामो होति, चुण्णं सन्नेतब्बं, मत्तिका तेमेतब्बा, जन्ताघरपीठं आदाय [आदाय अन्तेवासिकस्स पिट्ठितो पिट्ठितो (क.)] गन्त्वा जन्ताघरपीठं दत्वा चीवरं पटिग्गहेत्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बं, चुण्णं दातब्बं, मत्तिका दातब्बा. सचे उस्सहति जन्ताघरं पविसितब्बं. जन्ताघरं पविसन्तेन मत्तिकाय मुखं मक्खेत्वा पुरतो च पच्छतो च पटिच्छादेत्वा जन्ताघरं पविसितब्बं. न थेरे भिक्खू अनुपखज्ज निसीदितब्बं. न नवा भिक्खू आसनेन पटिबाहितब्बा. जन्ताघरे अन्तेवासिकस्स परिकम्मं कातब्बं. जन्ताघरा निक्खमन्तेन जन्ताघरपीठं आदाय पुरतो च पच्छतो च पटिच्छादेत्वा जन्ताघरा निक्खमितब्बं.

‘‘उदकेपि अन्तेवासिकस्स परिकम्मं कातब्बं. नहातेन पठमतरं उत्तरित्वा अत्तनो गत्तं वोदकं कत्वा निवासेत्वा अन्तेवासिकस्स गत्ततो उदकं पमज्जितब्बं, निवासनं दातब्बं, सङ्घाटि दातब्बा, जन्ताघरपीठं आदाय पठमतरं आगन्त्वा आसनं पञ्ञपेतब्बं, पादोदकं पादपीठं पादकथलिकं उपनिक्खिपितब्बं, अन्तेवासिको पानीयेन पुच्छितब्बो.

‘‘यस्मिं विहारे अन्तेवासिको विहरति, सचे सो विहारो उक्लापो होति, सचे उस्सहति, सोधेतब्बो. विहारं सोधेन्तेन पठमं पत्तचीवरं नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बं…पे… आचमनकुम्भिया उदकं न होति, आचमनकुम्भिया उदकं आसिञ्चितब्बं.

‘‘सचे अन्तेवासिकस्स अनभिरति उप्पन्ना होति, आचरियेन वूपकासेतब्बो, वूपकासापेतब्बो, धम्मकथा वास्स कातब्बा. सचे अन्तेवासिकस्स कुक्कुच्चं उप्पन्नं होति, आचरियेन विनोदेतब्बं, विनोदापेतब्बं, धम्मकथा वास्स कातब्बा. सचे अन्तेवासिकस्स दिट्ठिगतं उप्पन्नं होति, आचरियेन विवेचेतब्बं, विवेचापेतब्बं, धम्मकथा वास्स कातब्बा. सचे अन्तेवासिको गरुधम्मं अज्झापन्नो होति, परिवासारहो, आचरियेन उस्सुक्कं कातब्बं – किन्ति नु खो सङ्घो अन्तेवासिकस्स परिवासं ददेय्याति. सचे अन्तेवासिको मूलायपटिकस्सनारहो होति, आचरियेन उस्सुक्कं कातब्बं – किन्ति नु खो सङ्घो अन्तेवासिकं मूलाय पटिकस्सेय्याति. सचे अन्तेवासिको मानत्तारहो होति, आचरियेन उस्सुक्कं कातब्बं – किन्ति नु खो सङ्घो अन्तेवासिकस्स मानत्तं ददेय्याति. सचे अन्तेवासिको अब्भानारहो होति, आचरियेन उस्सुक्कं कातब्बं – किन्ति नु खो सङ्घो अन्तेवासिकं अब्भेय्याति. सचे सङ्घो अन्तेवासिकस्स कम्मं कत्तुकामो होति, तज्जनीयं वा नियस्सं वा पब्बाजनीयं वा पटिसारणीयं वा उक्खेपनीयं वा, आचरियेन उस्सुक्कं कातब्बं – किन्ति नु खो सङ्घो अन्तेवासिकस्स कम्मं न करेय्य, लहुकाय वा परिणामेय्याति. कतं वा पनस्स होति, सङ्घेन कम्मं, तज्जनीयं वा नियस्सं वा पब्बाजनीयं वा पटिसारणीयं वा उक्खेपनीयं वा, आचरियेन उस्सुक्कं कातब्बं – किन्ति नु खो अन्तेवासिको सम्मा वत्तेय्य, लोमं पातेय्य, नेत्थारं वत्तेय्य, सङ्घो तं कम्मं पटिप्पस्सम्भेय्याति.

‘‘सचे अन्तेवासिकस्स चीवरं धोवितब्बं होति, आचरियेन आचिक्खितब्बं – एवं धोवेय्यासीति, उस्सुक्कं वा कातब्बं – किन्ति नु खो अन्तेवासिकस्स चीवरं धोवियेथाति. सचे अन्तेवासिकस्स चीवरं कातब्बं होति, आचरियेन आचिक्खितब्बं – एवं करेय्यासीति, उस्सुक्कं वा कातब्बं – किन्ति नु खो अन्तेवासिकस्स चीवरं करियेथाति. सचे अन्तेवासिकस्स रजनं पचितब्बं होति, आचरियेन आचिक्खितब्बं – एवं पचेय्यासीति, उस्सुक्कं वा कातब्बं – किन्ति नु खो अन्तेवासिकस्स रजनं पचियेथाति. सचे अन्तेवासिकस्स चीवरं रजितब्बं होति, आचरियेन आचिक्खितब्बं – एवं रजेय्यासीति, उस्सुक्कं वा कातब्बं – किन्ति नु खो अन्तेवासिकस्स चीवरं रजियेथाति. चीवरं रजन्तेन साधुकं सम्परिवत्तकं सम्परिवत्तकं रजितब्बं. न च अच्छिन्ने थेवे पक्कमितब्बं. सचे अन्तेवासिको गिलानो होति, यावजीवं उपट्ठातब्बो, वुट्ठानमस्स आगमेतब्बं. इदं खो, भिक्खवे, आचरियानं अन्तेवासिकेसु वत्तं यथा आचरियेहि अन्तेवासिकेसु सम्मा वत्तितब्ब’’न्ति.

वत्तक्खन्धको अट्ठमो.

इमम्हि खन्धके वत्थू एकूनवीसति, वत्ता चुद्दस.

तस्सुद्दानं –

सउपाहना छत्ता च, ओगुण्ठि सीसं पानीयं;

नाभिवादे न पुच्छन्ति, अहि उज्झन्ति पेसला.

ओमुञ्चि छत्तं खन्धे च, अतरञ्च पटिक्कमं;

पत्तचीवरं निक्खिपा, पतिरूपञ्च पुच्छिता.

आसिञ्चेय्य धोवितेन, सुक्खेनल्लेनुपाहना;

वुड्ढो नवको पुच्छेय्य, अज्झावुट्ठञ्च गोचरा.

सेक्खा वच्चा पानी परि, कत्तरं कतिकं ततो;

कालं मुहुत्तं उक्लापो, भूमत्थरणं नीहरे.

पटिपादो भिसिबिब्बो, मञ्चपीठञ्च मल्लकं;

अपस्सेनुल्लोककण्णा, गेरुका काळ अकता.

सङ्कारञ्च भूमत्थरणं, पटिपादकं मञ्चपीठं;

भिसि निसीदनम्पि, मल्लकं अपस्सेन च.

पत्तचीवरं भूमि च, पारन्तं ओरतो भोगं;

पुरत्थिमा पच्छिमा च, उत्तरा अथ दक्खिणा.

सीतुण्हे च दिवारत्तिं, परिवेणञ्च कोट्ठको;

उपट्ठानग्गि साला च, वत्तं वच्चकुटीसु च.

पानी परिभोजनिया, कुम्भि आचमनेसु च;

अनोपमेन पञ्ञत्तं, वत्तं आगन्तुकेहिमे [वे (क. एवमुपरिपि)].

नेवासनं न उदकं, न पच्चु न च पानियं;

नाभिवादे नपञ्ञपे, उज्झायन्ति च पेसला.

वुड्ढासनञ्च उदकं, पच्चुग्गन्त्वा च पानियं;

उपाहने एकमन्तं, अभिवादे च पञ्ञपे.

वुत्थं गोचरसेक्खो च, ठानं पानियभोजनं;

कत्तरं कतिकं कालं, नवकस्स निसिन्नके.

अभिवादये आचिक्खे, यथा हेट्ठा तथा नये;

निद्दिट्ठं सत्थवाहेन वत्तं आवासिकेहिमे.

गमिका दारुमत्ति च, विवरित्वा न पुच्छिय;

नस्सन्ति च अगुत्तञ्च, उज्झायन्ति च पेसला.

पटिसामेत्वा थकेत्वा, आपुच्छित्वाव पक्कमे;

भिक्खु वा सामणेरो वा, आरामिको उपासको.

पासाणकेसु च पुञ्जं, पटिसामे थकेय्य च;

सचे उस्सहति उस्सुक्कं, अनोवस्से तथेव च.

सब्बो ओवस्सति गामं, अज्झोकासे तथेव च;

अप्पेवङ्गानि सेसेय्युं, वत्तं गमिकभिक्खुना.

नानुमोदन्ति थेरेन, ओहाय चतुपञ्चहि;

वच्चितो मुच्छितो आसि, वत्तानुमोदनेसुमे.

छब्बग्गिया दुन्निवत्था, अथोपि च दुप्पारुता;

अनाकप्पा च वोक्कम्म, थेरे अनुपखज्जने.

नवे भिक्खू च सङ्घाटि, उज्झायन्ति च पेसला;

तिमण्डलं निवासेत्वा, कायसगुणगण्ठिका.

न वोक्कम्म पटिच्छन्नं, सुसंवुतोक्खित्तचक्खु;

उक्खित्तोज्जग्घिकासद्दो, तयो चेव पचालना.

खम्भोगुण्ठिउक्कुटिका, पटिच्छन्नं सुसंवुतो;

ओक्खित्तुक्खित्तउज्जग्घि, अप्पसद्दो तयो चला.

खम्भोगुण्ठिपल्लत्थि च, अनुपखज्ज नासने;

ओत्थरित्वान उदके, नीचं कत्वान सिञ्चिया.

पटि सामन्ता सङ्घाटि, ओदने च पटिग्गहे;

सूपं उत्तरिभङ्गेन, सब्बेसं समतित्थि च.

सक्कच्चं पत्तसञ्ञी च, सपदानञ्च सूपकं;

न थूपतो पटिच्छादे, विञ्ञत्तुज्झानसञ्ञिना.

महन्तमण्डलद्वारं, सब्बहत्थो न ब्याहरे;

उक्खेपो छेदनागण्ड, धुनं सित्थावकारकं.

जिव्हानिच्छारकञ्चेव, चपुचपु सुरुसुरु;

हत्थपत्तोट्ठनिल्लेहं, सामिसेन पटिग्गहे.

याव न सब्बे उदके, नीचं कत्वान सिञ्चियं;

पटि सामन्ता सङ्घाटि, नीचं कत्वा छमाय च.

ससित्थकं निवत्तन्ते, सुप्पटिच्छन्नमुक्कुटि;

धम्मराजेन पञ्ञत्तं, इदं भत्तग्गवत्तनं.

दुन्निवत्था अनाकप्पा, असल्लेक्खेत्वा च सहसा;

दूरे अच्च चिरं लहुं, तथेव पिण्डचारिको.

पटिच्छन्नोव गच्छेय्य, सुंसवुतोक्खित्तचक्खु;

उक्खित्तोज्जग्घिकासद्दो, तयो चेव पचालना.

खम्भोगुण्ठिउक्कुटिका, सल्लक्खेत्वा च सहसा;

दूरे अच्च चिरं लहुं, आसनकं कटच्छुका.

भाजनं वा ठपेति च, उच्चारेत्वा पणामेत्वा;

पटिग्गहे न उल्लोके, सूपेसुपि तथेव तं.

भिक्खु सङ्घाटिया छादे, पटिच्छन्नेव गच्छियं;

संवुतोक्खित्तचक्खु च, उक्खित्तोज्जग्घिकाय च;

अप्पसद्दो तयो चाला, खम्भोगुण्ठिकउक्कुटि.

पठमासनवक्कार, पानियं परिभोजनी;

पच्छाकङ्खति भुञ्जेय्य, ओपिलापेय्य उद्धरे.

पटिसामेय्य सम्मज्जे, रित्तं तुच्छं उपट्ठपे;

हत्थविकारे भिन्देय्य, वत्तिदं पिण्डचारिके.

पानी परि अग्गिरणि, नक्खत्तदिसचोरा च;

सब्बं नत्थीति कोट्टेत्वा, पत्तंसे चीवरं ततो.

इदानि अंसे लग्गेत्वा, तिमण्डलं परिमण्डलं;

यथा पिण्डचारिवत्तं, नये आरञ्ञकेसुपि.

पत्तंसे चीवरं सीसे, आरोहित्वा च पानियं;

परिभोजनियं अग्गि, अरणी चापि कत्तरं.

नक्खत्तं सप्पदेसं वा, दिसापि कुसलो भवे;

सत्तुत्तमेन पञ्ञत्तं, वत्तं आरञ्ञकेसुमे.

अज्झोकासे ओकिरिंसु, उज्झायन्ति च पेसला;

सचे विहारो उक्लापो, पठमं पत्तचीवरं.

भिसिबिब्बोहनं मञ्चं, पीठञ्च खेळमल्लकं;

अपस्सेनुल्लोककण्णा, गेरुका काळ अकता.

सङ्कारं भिक्खुसामन्ता, सेनाविहारपानियं;

परिभोजनसामन्ता, पटिवाते च अङ्गणे.

अधोवाते अत्थरणं, पटिपादकमञ्चो च;

पीठं भिसि निसीदनं, मल्लकं अपस्सेन च.

पत्तचीवरं भूमि च, पारन्तं ओरतो भोगं;

पुरत्थिमा च पच्छिमा, उत्तरा अथ दक्खिणा.

सीतुण्हे च दिवा रत्तिं, परिवेणञ्च कोट्ठको;

उपट्ठानग्गिसाला च, वच्चकुटी च पानियं.

आचमनकुम्भि वुड्ढे च, उद्देसपुच्छना सज्झा;

धम्मो पदीपं विज्झापे, न विवरे नपि थके.

येन वुड्ढो परिवत्ति, कण्णेनपि न घट्टये;

पञ्ञपेसि महावीरो, वत्तं सेनासनेसु तं.

निवारियमाना द्वारं, मुच्छितुज्झन्ति पेसला;

छारिकं छड्डये जन्ता, परिभण्डं तथेव च.

परिवेणं कोट्ठको साला, चुण्णमत्तिकदोणिका;

मुखं पुरतो न थेरे, न नवे उस्सहति सचे.

पुरतो उपरिमग्गो, चिक्खल्लं मत्ति पीठकं;

विज्झापेत्वा थकेत्वा च, वत्तं जन्ताघरेसुमे.

नाचमेति यथावुड्ढं, पटिपाटि च सहसा;

उब्भजि नित्थुनो कट्ठं, वच्चं पस्साव खेळकं.

फरुसा कूप सहसा, उब्भजि चपु सेसेन;

बहि अन्तो च उक्कासे, रज्जु अतरमानञ्च.

सहसा उब्भजि ठिते, नित्थुने कट्ठ वच्चञ्च;

पस्साव खेळ फरुसा, कूपञ्च वच्चपादुके.

नातिसहसा उब्भजि, पादुकाय चपुचपु;

न सेसये पटिच्छादे, उहतपिधरेन च.

वच्चकुटी परिभण्डं, परिवेणञ्च कोट्ठको;

आचमने च उदकं, वत्तं वच्चकुटीसुमे.

उपाहना दन्तकट्ठं, मुखोदकञ्च आसनं;

यागु उदकं धोवित्वा, उद्धारुक्लाप गाम च.

निवासना कायबन्धा, सगुणं पत्तसोदकं;

पच्छा तिमण्डलो चेव, परिमण्डल बन्धनं.

सगुणं धोवित्वा पच्छा, नातिदूरे पटिग्गहे;

भणमानस्स आपत्ति, पठमागन्त्वान आसनं.

उदकं पीठकथलि, पच्चुग्गन्त्वा निवासनं;

ओतापे निदहि भङ्गो, ओभोगे भुञ्जितु नमे.

पानीयं उदकं नीचं, मुहुत्तं न च निदहे;

पत्तचीवरं भूमि च, पारन्तं ओरतो भोगं.

उद्धरे पटिसामे च, उक्लापो च नहायितुं;

सीतं उण्हं जन्ताघरं, चुण्णं मत्तिक पिट्ठितो.

पीठञ्च चीवरं चुण्णं, मत्तिकुस्सहति मुखं;

पुरतो थेरे नवे च, परिकम्मञ्च निक्खमे.

पुरतो उदके न्हाते, निवासेत्वा उपज्झायं;

निवासनञ्च सङ्घाटि, पीठकं आसनेन च.

पादो पीठं कथलिञ्च, पानीयुद्देसपुच्छना;

उक्लापं सुसोधेय्य, पठमं पत्तचीवरं.

निसीदनपच्चत्थरणं, भिसि बिब्बोहनानि च;

मञ्चो पीठं पटिपादं, मल्लकं अपस्सेन च.