१. आगन्तुकवत्तकथा

३५६. तेन समयेन बुद्धो भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन आगन्तुका भिक्खू सउपाहनापि आरामं पविसन्ति, छत्तपग्गहितापि आरामं पविसन्ति, ओगुण्ठितापि आरामं पविसन्ति, सीसेपि चीवरं करित्वा आरामं पविसन्ति, पानीयेनपि पादे धोवन्ति, वुड्ढतरेपि आवासिके भिक्खू न अभिवादेन्ति, नपि सेनासनं पुच्छन्ति. अञ्ञतरोपि आगन्तुको भिक्खु अनज्झावुट्ठं विहारं घटिकं उग्घाटेत्वा कवाटं पणामेत्वा सहसा पाविसि. तस्स उपरिपिट्ठितो [उपरिपिट्ठतो (?)] अहि खन्धे पपति. सो भीतो विस्सरमकासि. भिक्खू उपधावित्वा तं भिक्खुं एतदवोचुं – ‘‘किस्स त्वं, आवुसो, विस्सरमकासी’’ति? अथ खो सो भिक्खु भिक्खूनं एतमत्थं आरोचेसि. ये ते भिक्खू अप्पिच्छा…पे… ते उज्झायन्ति खिय्यन्ति विपाचेन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम आगन्तुका भिक्खू सउपाहनापि आरामं पविसिस्सन्ति, छत्तपग्गहितापि आरामं पविसिस्सन्ति, ओगुण्ठितापि आरामं पविसिस्सन्ति, सीसेपि चीवरं करित्वा आरामं पविसिस्सन्ति, पानीयेनपि पादे धोविस्सन्ति, वुड्ढतरेपि आवासिके भिक्खू न अभिवादेस्सन्ति, नपि सेनासनं पुच्छिस्सन्ती’’ति! अथ खो ते भिक्खू भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं…पे… ‘‘सच्चं किर, भिक्खवे, ‘‘आगन्तुका भिक्खू सउपाहनापि आरामं पविसन्ति, छत्तपग्गहितापि आरामं पविसन्ति, ओगुण्ठितापि आरामं पविसन्ति, सीसेपि चीवरं करित्वा आरामं पविसन्ति, पानीयेनिपि पादे धोवन्ति, वुड्ढतरेपि आवासिके भिक्खू न अभिवादेन्ति, नपि सेनासनं पुच्छन्तीति. सच्चं भगवाति. विगरहि बुद्धो भगवा…पे… कथञ्हि नाम भिक्खवे आगन्तुका भिक्खू सउपाहनापि आरामं पविसिस्सन्ति, छत्तपग्गहितापि आरामं पविसिस्सन्ति, ओगुण्ठितापि आरामं पविसिस्सन्ति, सीसेपि चीवरं करित्वा आरामं पविसिस्सन्ति, पानीयेनपि पादे धोविस्सन्ति, वुड्ढतरेपि आवासिके भिक्खू न अभिवादेस्सन्ति, नपि सेनासनं पुच्छिस्सन्ति, नेतं भिक्खवे अप्पसन्नानं वा पसादाय…पे… विगरहित्वा…पे… धम्मिं कथं कत्वा भिक्खू आमन्तेसि –

३५७. ‘‘तेन हि, भिक्खवे, आगन्तुकानं भिक्खूनं वत्तं पञ्ञपेस्सामि यथा आगन्तुकेहि भिक्खूहि सम्मा वत्तितब्बं. आगन्तुकेन, भिक्खवे, भिक्खुना ‘इदानि आरामं पविसिस्सामी’ति उपाहना ओमुञ्चित्वा नीचं कत्वा पप्फोटेत्वा गहेत्वा छत्तं अपनामेत्वा सीसं विवरित्वा सीसे चीवरं [विवरित्वा चीवरं (क.)] खन्धे कत्वा साधुकं अतरमानेन आरामो पविसितब्बो. आरामं पविसन्तेन सल्लक्खेतब्बं – ‘कत्थ आवासिका भिक्खू पटिक्कमन्ती’ति? यत्थ आवासिका भिक्खू पटिक्कमन्ति – उपट्ठानसालाय वा मण्डपे वा रुक्खमूले वा – तत्थ गन्त्वा एकमन्तं पत्तो निक्खिपितब्बो; एकमन्तं चीवरं निक्खिपितब्बं; पतिरूपं आसनं गहेत्वा निसीदितब्बं; पानीयं पुच्छितब्बं, परिभोजनीयं पुच्छितब्बं – ‘कतमं पानीयं, कतमं परिभोजनीय’न्ति? सचे पानीयेन अत्थो होति, पानीयं गहेत्वा पातब्बं. सचे परिभोजनीयेन अत्थो होति, परिभोजनीयं गहेत्वा पादा धोवितब्बा. पादे धोवन्तेन एकेन हत्थेन उदकं आसिञ्चितब्बं, एकेन हत्थेन पादा धोवितब्बा. तेनेव उदकं आसिञ्चितब्बं [येन हत्थेन उदकं आसिञ्चितब्बं (स्या.)] न तेनेव हत्थेन पादा धोवितब्बा. उपाहनपुञ्छनचोळकं पुच्छित्वा उपाहना पुञ्छितब्बा. उपाहना पुञ्छन्तेन पठमं सुक्खेन चोळकेन पुञ्छितब्बा, पच्छा अल्लेन. उपाहनापुञ्छनचोळकं धोवित्वा [पीळेत्वा (स्या.)] एकमन्तं विस्सज्जेतब्बं.

‘‘सचे आवासिको भिक्खु वुड्ढो होति, अभिवादेतब्बो. सचे नवको होति, अभिवादापेतब्बो. सेनासनं पुच्छितब्बं – ‘कतमं मे सेनासनं पापुणाती’ति? अज्झावुट्ठं वा अनज्झावुट्ठं वा पुच्छितब्बं, गोचरो पुच्छितब्बो, अगोचरो पुच्छितब्बो, सेक्खसम्मतानि [सेखसम्मतानि (क.)] कुलानि पुच्छितब्बानि, वच्चट्ठानं पुच्छितब्बं, पस्सावट्ठानं पुच्छितब्बं, पानीयं पुच्छितब्बं, परिभोजनीयं पुच्छितब्बं, कत्तरदण्डो पुच्छितब्बो, सङ्घस्स कतिकसण्ठानं पुच्छितब्बं – ‘कं कालं पविसितब्बं, कं कालं निक्खमितब्ब’न्ति? सचे विहारो अनज्झावुट्ठो होति, कवाटं आकोटेत्वा मुहुत्तं आगमेत्वा घटिकं उग्घाटेत्वा कवाटं पणामेत्वा बहि ठितेन निल्लोकेतब्बो.

‘‘सचे विहारो उक्लापो होति, मञ्चे वा मञ्चो आरोपितो होति, पीठे वा पीठं आरोपितं होति, सेनासनं उपरि पुञ्जीकतं [पुञ्जकितं (क.)] होति, सचे उस्सहति, सोधेतब्बो. [महाव. ६६-६७ (थोकं विसदिसं)] विहारं सोधेन्तेन पठमं भूमत्थरणं नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बं; मञ्चपटिपादका नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बा; भिसिबिब्बोहनं नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बं; निसीदनपच्चत्थरणं नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बं; मञ्चो नीचं कत्वा साधुकं अप्पटिघंसन्तेन, असङ्घट्टेन्तेन कवाटपिट्ठं, नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बो; पीठं नीचं कत्वा साधुकं अप्पटिघंसन्तेन, असङ्घट्टेन्तेन कवाटपिट्ठं, नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बं; खेळमल्लको नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बो; अपस्सेनफलकं नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बं. सचे विहारे सन्तानकं होति, उल्लोका पठमं ओहारेतब्बं, आलोकसन्धिकण्णभागा पमज्जितब्बा. सचे गेरुकपरिकम्मकता भित्ति कण्णकिता होति, चोळकं तेमेत्वा पीळेत्वा पमज्जितब्बा. सचे काळवण्णकता भूमि कण्णकिता होति, चोळकं तेमेत्वा पीळेत्वा पमज्जितब्बा. सचे अकता होति भूमि, उदकेन परिप्फोसित्वा सम्मज्जितब्बा – मा विहारो रजेन उहञ्ञीति [ऊहञ्ञीति (सी. स्या.)]. सङ्कारं विचिनित्वा एकमन्तं छड्डेतब्बं.

‘‘भूमत्थरणं ओतापेत्वा सोधेत्वा पप्फोटेत्वा अतिहरित्वा यथाठाने [यथापञ्ञत्तं (सी. स्या.), यथाभागं (क.)] पञ्ञपेतब्बं. मञ्चपटिपादका ओतापेत्वा पमज्जित्वा अतिहरित्वा यथाठाने [यथाभागं (स्या. क.)] ठपेतब्बा. मञ्चो ओतापेत्वा सोधेत्वा पप्फोटेत्वा नीचं कत्वा साधुकं अप्पटिघंसन्तेन, असङ्घट्टेन्तेन कवाटपिट्ठं, अतिहरित्वा यथाठाने [यथाभागं (स्या. क.)] पञ्ञपेतब्बो. पीठं ओतापेत्वा सोधेत्वा पप्फोटेत्वा नीचं कत्वा साधुकं अप्पटिघंसन्तेन, असङ्घट्टेन्तेन कवाटपिट्ठं, अतिहरित्वा यथाठाने [यथाभागं (स्या. क.)] पञ्ञपेतब्बं. भिसिबिब्बोहनं ओतापेत्वा सोधेत्वा पप्फोटेत्वा अतिहरित्वा यथाभागं पञ्ञपेतब्बं. निसीदनपच्चत्थरणं ओतापेत्वा सोधेत्वा पप्फोटेत्वा अतिहरित्वा यथाभागं पञ्ञपेतब्बं. खेळमल्लको ओतापेत्वा पमज्जित्वा अतिहरित्वा यथाभागं ठपेतब्बो. अपस्सेनफलकं ओतापेत्वा पमज्जित्वा अतिहरित्वा यथाभागं ठपेतब्बं. पत्तचीवरं निक्खिपितब्बं. पत्तं निक्खिपन्तेन एकेन हत्थेन पत्तं गहेत्वा एकेन हत्थेन हेट्ठामञ्चं वा हेट्ठापीठं वा परामसित्वा पत्तो निक्खिपितब्बो. न च अनन्तरहिताय भूमिया पत्तो निक्खिपितब्बो. चीवरं निक्खिपन्तेन एकेन हत्थेन चीवरं गहेत्वा एकेन हत्थेन चीवरवंसं वा चीवररज्जुं वा पमज्जित्वा पारतो अन्तं ओरतो भोगं कत्वा चीवरं निक्खिपितब्बं.

‘‘सचे पुरत्थिमा सरजा वाता वायन्ति, पुरत्थिमा वातपाना थकेतब्बा. सचे पच्छिमा सरजा वाता वायन्ति, पच्छिमा वातपाना थकेतब्बा. सचे उत्तरा सरजा वाता वायन्ति, उत्तरा वातपाना थकेतब्बा. सचे दक्खिणा सरजा वाता वायन्ति, दक्खिणा वातपाना थकेतब्बा. सचे सीतकालो होति, दिवा वातपाना विवरितब्बा, रत्तिं थकेतब्बा. सचे उण्हकालो होति, दिवा वातपाना थकेतब्बा, रत्तिं विवरितब्बा.

‘‘सचे परिवेणं उक्लापं होति, परिवेणं सम्मज्जितब्बं. सचे कोट्ठको उक्लापो होति, कोट्ठको सम्मज्जितब्बो. सचे उपट्ठानसाला उक्लापा होति, उपट्ठानसाला सम्मज्जितब्बा. सचे अग्गिसाला उक्लापा होति, अग्गिसाला सम्मज्जितब्बा. सचे वच्चकुटि उक्लापा होति, वच्चकुटि सम्मज्जितब्बा. सचे पानीयं न होति, पानीयं उपट्ठापेतब्बं. सचे परिभोजनीयं न होति, परिभोजनीयं उपट्ठापेतब्बं. सचे आचमनकुम्भिया उदकं न होति, आचमनकुम्भिया उदकं आसिञ्चितब्बं. इदं खो, भिक्खवे, आगन्तुकानं भिक्खूनं वत्तं यथा आगन्तुकेहि भिक्खूहि सम्मा वत्तितब्ब’’न्ति.