१२. सत्तसतिकक्खन्धकं
दसवत्थुकथावण्णना
४४६. सत्तसतिकक्खन्धके निक्खित्तमणिसुवण्णाति रूपियसिक्खापदेनेव पटिक्खित्तमणिसुवण्णा. तत्थ मणिग्गहणेन सब्बं दुक्कटवत्थु, सुवण्णग्गहणेन सब्बं पाचित्तियवत्थु गहितं होति. भिक्खग्गेनाति भिक्खुगणनाय.
४४७. उपक्किलेसाति विरोचितुं अदत्वा उपक्किलिट्ठभावकरणेन उपक्किलेसा. महिकाति हिमं. धूमो च रजो च धूमरजो. एत्थ पुरिमा तयो असम्पत्तउपक्किलेसा, राहु पन सम्पत्तउपक्किलेसवसेन कथितोति वेदितब्बो. समणब्राह्मणा न तपन्ति न भासन्ति न विरोचन्तीति गुणपतापेन न तपन्ति गुणोभासेन न भासन्ति गुणविरोचनेन न विरोचन्ति. सुरामेरयपाना अप्पटिविरताति पञ्चविधाय सुराय चतुब्बिधस्स च मेरयस्स पानतो अविरता.
अविज्जानिवुटाति अविज्जाय निवारिता पिहिता. पियरूपाभिनन्दिनोति पियरूपं सातरूपं अभिनन्दमाना तुस्समाना. सादियन्तीति गण्हन्ति. अविद्दसूति अन्धबाला. सरजाति सकिलेसरजा. मगाति मिगसदिसा. तस्मिं तस्मिं विसये भवे वा नेतीति नेत्ति, तण्हायेतं अधिवचनं. ताय सह वत्तन्तीति सनेत्तिका.
४४८. तं परिसं एतदवोचाति (सं. नि. अट्ठ. ३.४.३६२) तस्स किर एवं अहोसि ‘‘कुलपुत्ता पब्बजन्ता पुत्तदारञ्चेव जातरूपरजतञ्च पहायेव पब्बजन्ति, न च सक्का यं पहाय पब्बजिता तं एतेहि गाहेतु’’न्ति नयग्गाहे ठत्वा एतं ‘‘मा अय्या’’तिआदिवचनं अवोच. एकंसेनेतन्ति एतं पञ्चकामगुणकप्पनं ‘‘अस्समणधम्मो असक्यपुत्तियधम्मो’’ति एकंसेन धारेय्यासि.
तिणन्ति सेनासनच्छदनतिणं. परियेसितब्बन्ति तिणच्छदने वा इट्ठकच्छदने वा गेहे पलुज्जन्ते येहि तं कारितं, तेसं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘तुम्हेहि कारितं सेनासनं ओवस्सति, न सक्का तत्थ वसितु’’न्ति आचिक्खितब्बं. मनुस्सा सक्कोन्ता करिस्सन्ति, असक्कोन्ता ‘‘तुम्हे वड्ढकी गहेत्वा कारापेथ, मयं ते सञ्ञापेस्सामा’’ति वक्खन्ति. एवं वुत्ते कारेत्वा तेसं आचिक्खितब्बं, मनुस्सा वड्ढकीनं दातब्बं दस्सन्ति. सचे आवाससामिका नत्थि, अञ्ञेसम्पि भिक्खाचारवत्तेन आरोचेत्वा कारेतुं वट्टति. इमं सन्धाय ‘‘परियेसितब्ब’’न्ति वुत्तं.
दारूति सेनासने गोपानसिआदीसु पलुज्जमानेसु तदत्थाय दारु परियेसितब्बं. सकटन्ति गिहिविकटं वा तावकालिकं वा कत्वा सकटं परियेसितब्बं. न केवलञ्च सकटमेव, अञ्ञम्पि वासिफरसुकुदालादिउपकरणं एवं परियेसितुं वट्टति. पुरिसोति हत्थकम्मवसेन पुरिसो परियेसितब्बो. यं कञ्चि हि पुरिसं ‘‘हत्थकम्मं आवुसो दस्ससी’’ति वत्वा ‘‘दस्सामि भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘इमस्मिं इदञ्चिदञ्च करोही’’ति यं इच्छति, तं कारेतुं वट्टति. न त्वेवाहं गामणि केनचि परियायेनाति जातरूपरजतं पनाहं केनचिपि कारणेन परियेसितब्बन्ति न वदामि.
४४९. पापकं कतन्ति असुन्दरं कतं.
४५०. अहोगङ्गोति तस्स पब्बतस्स नामं.
४५१. पटिकच्चेव गच्छेय्यन्ति यत्थ तं अधिकरणं वूपसमेतुं भिक्खू सन्निपतन्ति, तत्थ पठममेव गच्छेय्यं. सम्भावेसुन्ति पापुणिंसु.
४५२. अलोणकं भविस्सतीति अलोणकं भत्तं वा ब्यञ्जनं वा भविस्सति. आसुताति सब्बसम्भारसज्जिता. ‘‘असुत्ता’’ति वा पाठो.
४५३. उज्जविंसूति नावं आरुय्ह पटिसोतेन गच्छिंसु. पाचीनकाति पाचीनदेसवासिनो.
४५४. ननु त्वं आवुसो वुड्ढो वीसतिवस्सोसीति ननु त्वं आवुसो वीसतिवस्सो, न निस्सयपटिबद्धो, कस्मा तं थेरो पणामेतीति दीपेन्ति. गरुनिस्सयं गण्हामाति किञ्चापि मयं महल्लका, एतं पन थेरं गरुं कत्वा वसिस्सामाति अधिप्पायो.
४५५. मेत्ताय रूपावचरसमाधिमत्तभावतो ‘‘कुल्लकविहारेना’’ति वुत्तं, खुद्दकेन विहारेनाति अत्थो, खुद्दकता चस्स अगम्भीरभावतोति आह ‘‘उत्तानविहारेना’’ति. सुञ्ञताविहारेनाति सुञ्ञतामुखेन अधिगतफलसमापत्तिं सन्धाय वुत्तं.
४५७. सुत्तविभङ्गेति पदभाजनीये. तेन सद्धिन्ति पुरेपटिग्गहितलोणेन सद्धिं. न हि एत्थ यावजीविकं तदहुपटिग्गहितन्ति ‘‘कप्पति सिङ्गिलोणकप्पो’’ति एत्थ वुत्तसिङ्गिलोणं सन्धाय वुत्तं. तञ्हि पुरे पटिग्गहेत्वा सिङ्गेन परिहटं न तदहुपटिग्गहितं. यावकालिकमेव तदहुपटिग्गहितन्ति सिङ्गिलोणेन मिस्सेत्वा भुञ्जितब्बं अलोणामिसं सन्धाय वुत्तं. उपोसथसंयुत्तेति उपोसथपटिसंयुत्ते, उपोसथक्खन्धकेति वुत्तं होति. अतिसरणं अतिसारो, अतिक्कमो. विनयस्स अतिसारो विनयातिसारो. तं पमाणं करोन्तस्साति दसाय सद्धिं निसीदने यं पमाणं वुत्तं, दसाय विना तं पमाणं करोन्तस्स. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.
सत्तसतिकक्खन्धकवण्णना निट्ठिता.
द्विवग्गसङ्गहाति चूळवग्गमहावग्गसङ्खातेहि द्वीहि वग्गेहि सङ्गहिता. द्वावीसतिपभेदनाति महावग्गे दस, चूळवग्गे द्वादसाति एवं द्वावीसतिप्पभेदा. सासनेति सत्थुसासने. ये खन्धका वुत्ताति योजेतब्बं.
इति समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय सारत्थदीपनियं
चूळवग्गवण्णना निट्ठिता.
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
परिवार-टीका
सोळसमहावारो
पञ्ञत्तिवारवण्णना
विसुद्धपरिवारस्साति सब्बसो परिसुद्धखीणासवपरिवारस्स. धम्मक्खन्धसरीरस्साति सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनसङ्खातधम्मक्खन्धसरीरस्स सासनेति सम्बन्धो. तस्साति ‘‘परिवारो’’ति यो सङ्गहं आरुळ्हो, तस्स. पुब्बागतं नयन्ति पुब्बे आगतं विनिच्छयं.
१. पकतत्थपटिनिद्देसो त-सद्दोति तस्स ‘‘भगवता’’तिआदीहि पदेहि समानाधिकरणभावेन वुत्तत्थस्स याय विनयपञ्ञत्तिया भगवा पकतो अधिकतो सुपाकटो च, तं विनयपञ्ञत्तिं सद्धिं याचनाय अत्थभावेन दस्सेन्तो ‘‘यो सो…पे… विनयपञ्ञत्तिं पञ्ञपेसी’’ति आह. तत्थ विनयपञ्ञत्तिन्ति विनयभूतं पञ्ञत्तिं.
‘‘जानता पस्सता’’ति इमेसं पदानं विनयस्स अधिकतत्ता तत्थ वुत्तनयेन ताव अत्थं योजेत्वा इदानि सुत्तन्तनयेन दस्सेन्तो सतिपि ञाणदस्सन-सद्दानं पञ्ञावेवचनभावे तेन तेन विसेसेन तेसं विसयविसेसपवत्तिदस्सनत्थं विज्जत्तयवसेन अभिञ्ञानावरणञाणवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमंसचक्खुवसेन पटिवेधदेसनाञाणवसेन च अत्थं योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. तत्थ पुब्बेनिवासादीहीति पुब्बेनिवासासवक्खयञाणेहि. पटिवेधपञ्ञायाति अरियमग्गपञ्ञाय. देसनापञ्ञाय पस्सताति देसेतब्बधम्मानं देसेतब्बप्पकारं बोधनेय्यपुग्गलानञ्च आसयानुसयचरिताधिमुत्तिआदिभेदं धम्मं देसनापञ्ञाय याथावतो पस्सता. अरहताति अरीनं, अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनञ्च अरहत्ता अरहता. सम्मासम्बुद्धेनाति सम्मा सामञ्च सच्चानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धेन. अथ वा अन्तरायिकधम्मे जानता, निय्यानिकधम्मे पस्सता, किलेसारीनं हतत्ता अरहता, सम्मा सामं सब्बधम्मानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धेनाति एवं चतुवेसारज्जवसेनपेत्थ योजना वेदितब्बा.
अपिच ठानाट्ठानादिविभागं जानता, यथाकम्मूपगे सत्ते पस्सता, सवासनआसवानं छिन्नत्ता अरहता, अभिञ्ञेय्यादिभेदे धम्मे अभिञ्ञेय्यादितो अविपरीतावबोधतो सम्मासम्बुद्धेन. अथ वा तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणताय जानता, कायकम्मादिवसेन तिण्णम्पि कम्मानं ञाणानुपरिवत्तितो सम्मा कारिताय पस्सता, दवादीनं अभावसाधिकाय पहानसम्पदाय अरहता, छन्दादीनं अहानिहेतुभूताय अक्खयपटिभानसाधिकाय सब्बञ्ञुताय सम्मासम्बुद्धेनाति एवं दसबलअट्ठारसावेणिकबुद्धधम्मवसेनपि योजना कातब्बा.
२. पुच्छाविस्सज्जनेति पुच्छाय विस्सज्जने. एत्थाति एतस्मिं पुच्छाविस्सज्जने. मज्झिमदेसेयेव पञ्ञत्तीति तस्मिंयेव देसे यथावुत्तवत्थुवीतिक्कमे आपत्तिसम्भवतो. विनीतकथाति विनीतवत्थुकथा, अयमेव वा पाठो.
कायेन पन आपत्तिं आपज्जतीति पुब्बभागे सेवनचित्तं अङ्गं कत्वा कायद्वारसङ्खातविञ्ञत्तिं जनयित्वा पवत्तचित्तुप्पादसङ्खातं आपत्तिं आपज्जति. किञ्चापि हि चित्तेन समुट्ठापिता विञ्ञत्ति, तथापि चित्तेन अधिप्पेतस्स अत्थस्स कायविञ्ञत्तिया साधितत्ता ‘‘कायद्वारेन आपत्तिं आपज्जती’’ति वुच्चति. इममत्थं सन्धायाति आपन्नाय आपत्तिया अनापत्तिभावापादनस्स असक्कुणेय्यतासङ्खातमत्थं सन्धाय, न भण्डनादिवूपसमं.
३. पोराणकेहि महाथेरेहीति सीहळदीपवासीहि महाथेरेहि. ठपिताति पोत्थकसङ्गहारोहनकाले ठपिता. चतुत्थसङ्गीतिसदिसा हि पोत्थकारोहसङ्गीति. उभतोविभङ्गे द्वत्तिंस वारा सुविञ्ञेय्याव.
समुट्ठानसीसवण्णना
२५७. समुट्ठानकथाय पन करुणासीतलभावेन चन्दसदिसत्ता ‘‘बुद्धचन्दे’’ति वुत्तं, किलेसतिमिरपहानतो ‘‘बुद्धादिच्चे’’ति वुत्तं. पिटके तीणि देसयीति यस्मा ते देसयन्ति, तस्मा अङ्गिरसोपि पिटकानि तीणि देसयि. तानि कतमानीति आह ‘‘सुत्तन्त’’न्तिआदि. महागुणन्ति महानिसंसं. एवं नीयति सद्धम्मो, विनयो यदि तिट्ठतीति यदि विनयपरियत्ति अनन्तरहिता तिट्ठति पवत्तति, एवं सति पटिपत्तिपटिवेधसद्धम्मो नीयति पवत्तति. विनयपरियत्ति पन कथं तिट्ठतीति आह ‘‘उभतोचा’’तिआदि. परिवारेन गन्थिता तिट्ठन्तीति योजेतब्बं. तस्सेव परिवारस्साति तस्मिंयेव परिवारे.
नियतकतन्ति कतनियतं, नियमितन्ति अत्थो. अञ्ञेहि सद्धिन्ति सेससिक्खापदेहि सद्धिं. असम्भिन्नसमुट्ठानानीति असङ्करसमुट्ठानानि.
तस्मा सिक्खेति यस्मा विनये सति सद्धम्मो तिट्ठति, विनयो च परिवारेन गन्थितो तिट्ठति, परिवारे च समुट्ठानादीनि दिस्सन्ति, तस्मा सिक्खेय्य परिवारं, उग्गण्हेय्याति अत्थो.
आदिम्हि ताव पुरिमनयेति ‘‘छन्नं आपत्तिसमुट्ठानानं कतिहि समुट्ठानेहि समुट्ठातीति एकेन समुट्ठानेन समुट्ठाति, कायतो च चित्ततो च समुट्ठाती’’तिआदिना (परि. १८७) पञ्ञत्तिवारे सकिं आगतनयं सन्धायेतं वुत्तं.
२५८. नानुबन्धे पवत्तिनिन्ति ‘‘या पन भिक्खुनी वुट्ठापितं पवत्तिनिं द्वे वस्सानि नानुबन्धेय्या’’ति (पाचि. ११११) वुत्तसिक्खापदं.
२७०. अकतन्ति अञ्ञेहि अमिस्सीकतं, नियतसमुट्ठानन्ति वुत्तं होति.
अन्तरपेय्यालं
कतिपुच्छावारवण्णना
२७१. वेरं मणतीति रागादिवेरं मणति विनासेति. एतायाति विरतिया. निय्यानन्ति मग्गं. कायपागब्बियन्ति कायपागब्बियवसेन पवत्तं कायदुच्चरितं.
२७४. सारणीयाति सरितब्बयुत्ता अनुस्सरणारहा अद्धाने अतिक्कन्तेपि न सम्मुस्सितब्बा. मिज्जति सिनिय्हति एतायाति मेत्ता, मित्तभावो. मेत्ता एतस्स अत्थीति मेत्तं कायकम्मं, तं पन यस्मा मेत्तासहगतचित्तसमुट्ठानं, तस्मा वुत्तं ‘‘मेत्तचित्तेन कतं कायकम्म’’न्ति. आवीति पकासं. पकासभावो चेत्थ यं उद्दिस्स तं कायकम्मं करीयति, तस्स सम्मुखभावतोति आह ‘‘सम्मुखा’’ति. रहोति अपकासं. अपकासता च यं उद्दिस्स तं कम्मं करीयति, तस्स अपच्चक्खभावतोति आह ‘‘परम्मुखा’’ति. उभयेहीति नवकेहि थेरेहि च. पियं पियायितब्बं करोतीति पियकरणो. गरुं गरुट्ठानियं करोतीति गरुकरणो. सङ्गहायाति सङ्गहवत्थुविसेसभावतो सब्रह्मचारीनं सङ्गहणत्थाय. अविवादायाति सङ्गहवत्थुभावतो एव न विवादाय. सति च अविवादहेतुभूतसङ्गहकत्ते तेसं वसेन सब्रह्मचारीनं समग्गभावो भेदाभावो सिद्धोयेवाति आह ‘‘समग्गभावाया’’तिआदि.
पग्गय्ह वचनन्ति केवलं ‘‘देवो’’ति अवत्वा ‘‘देवत्थेरो’’ति गुणेहि थिरभावजोतनं पग्गण्हित्वा उच्चं कत्वा वचनं. ममत्तबोधनवचनं ममायनवचनं. एकन्ततिरोक्खस्स मनोकम्मस्स सम्मुखता नाम विञ्ञत्तिसमुट्ठापनवसेनेव होति, तञ्च खो लोके कायकम्मन्ति पाकटं पञ्ञातं हत्थविकारादिं अनामसित्वायेव दस्सेन्तो ‘‘नयनानि उम्मीलेत्वा’’तिआदिमाह. कामञ्चेत्थ मेत्तासिनेहसिनिद्धानं नयनानं उम्मीलना पसन्नेन मुखेन ओलोकनञ्च मेत्तं कायकम्ममेव, यस्स पन चित्तस्स वसेन नयनानं मेत्तासिनेहसिनिद्धता मुखस्स च पसन्नता, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘मेत्तं मनोकम्मं नामा’’ति.
इमानि (दी. नि. अट्ठ. २.१४१; म. नि. अट्ठ. १.४९२; अ. नि. अट्ठ. ३.६.११) च मेत्तकायकम्मादीनि पाळियं भिक्खूनं वसेन आगतानि गिहीसुपि लब्भन्तियेव. भिक्खूनञ्हि मेत्तचित्तेन आचरियुपज्झायवत्तादिआभिसमाचारिकधम्मपूरणं मेत्तं कायकम्मं नाम. सब्बञ्च अनवज्जकायकम्मं आभिसमाचारिककम्मन्तोगधमेवाति वेदितब्बं. गिहीनं चेतियवन्दनत्थाय बोधिवन्दनत्थाय सङ्घनिमन्तनत्थाय गमनं, गामं वा पिण्डाय पविट्ठे भिक्खू दिस्वा पच्चुग्गमनं, पत्तपटिग्गहणं, आसनपञ्ञापनं, अनुगमनन्ति एवमादिकं मेत्तं कायकम्मं नाम. भिक्खूनं मेत्तचित्तेन आचारपञ्ञत्तिसिक्खापन कम्मट्ठानकथन धम्मदेसना परिपुच्छन अट्ठकथाकथनवसेन पवत्तियमानं तेपिटकम्पि बुद्धवचनं मेत्तं वचीकम्मं नाम. गिहीनं ‘‘चेतियवन्दनत्थाय गच्छाम, बोधिवन्दनत्थाय गच्छाम, धम्मस्सवनं करिस्साम, दीपमालापुप्फपूजं करिस्साम, तीणि सुचरितानि समादाय वत्तिस्साम, सलाकभत्तादीनि दस्साम, वस्सावासिकं दस्साम, अज्ज सङ्घस्स चत्तारो पच्चये दस्साम, सङ्घं निमन्तेत्वा खादनीयादीनि संविदहथ, आसनानि पञ्ञपेथ, पानीयं उपट्ठापेथ, सङ्घं पच्चुग्गन्त्वा आनेथ, पञ्ञत्तासने निसीदापेथ, छन्दजाता उस्साहजाता वेय्यावच्चं करोथा’’तिआदिकथनकाले मेत्तं वचीकम्मं नाम. भिक्खूनं पातोव उट्ठाय सरीरपटिजग्गनं चेतियङ्गणवत्तादीनि च कत्वा विवित्तासने निसीदित्वा ‘‘इमस्मिं विहारे भिक्खू सुखी होन्तु अवेरा अब्यापज्जा’’ति चिन्तनं मेत्तं मनोकम्मं नाम. गिहीनं ‘‘अय्या सुखी होन्तु अवेरा अब्यापज्जा’’ति चिन्तनं मेत्तं मनोकम्मं नाम.
लाभाति चीवरादयो लद्धपच्चया. धम्मिकाति कुहनादिभेदं मिच्छाजीवं वज्जेत्वा धम्मेन समेन भिक्खाचरियवत्तेन उप्पन्ना. अन्तमसो पत्तपरियापन्नमत्तम्पीति पच्छिमकोटिया पत्ते परियापन्नं पत्तस्स अन्तोगतं द्वत्तिकटच्छुभिक्खामत्तम्पि. देय्यं दक्खिणेय्यञ्च अप्पटिविभत्तं कत्वा भुञ्जतीति अप्पटिविभत्तभोगी. एत्थ हि द्वे पटिविभत्तानि नाम आमिसपटिविभत्तं पुग्गलपटिविभत्तञ्च. तत्थ ‘‘एत्तकं दस्सामि, एत्तकं न दस्सामी’’ति एवं चित्तेन विभजनं आमिसपटिविभत्तं नाम. ‘‘असुकस्स दस्सामि, असुकस्स न दस्सामी’’ति एवं चित्तेन विभजनं पन पुग्गलपटिविभत्तं नाम. तदुभयम्पि अकत्वा यो अप्पटिविभत्तं भुञ्जति, अयं अप्पटिविभत्तभोगी नाम. तेनाह ‘‘नेव आमिसं पटिविभजित्वा भुञ्जती’’तिआदि. अदातुम्पीति पि-सद्देन दातुम्पि वट्टतीति दस्सेति. दानञ्हि नाम न कस्सचि निवारितं, तेन दुस्सीलस्सपि अत्थिकस्स सति सम्भवे दातब्बं, तञ्च खो करुणायनवसेन, न वत्तपूरणवसेन. सारणीयधम्मपूरकस्स अप्पटिविभत्तभोगिताय ‘‘सब्बेसं दातब्बमेवा’’ति वुत्तं. गिलानादीनं पन ओदिस्सकं कत्वा दानं अप्पटिविभागपक्खिकं ‘‘असुकस्स न दस्सामी’’ति पटिक्खेपस्स अभावतो. ब्यतिरेकप्पधानो हि पटिविभागो. तेनाह ‘‘गिलानगिलानुपट्ठाक…पे… विचेय्य दातुम्पि वट्टती’’ति.
साधारणभोगीति एत्थ साधारणभोगिनो इदं लक्खणं – यं यं पणीतं लभति, तं तं नेव लाभेन लाभं निजिगीसनमुखेन गिहीनं देति अत्तनो आजीवसुद्धिं रक्खमानो, न अत्तनाव परिभुञ्जति ‘‘मय्हं असाधारणभोगिता मा होतू’’ति. तं पटिग्गण्हन्तो च ‘‘सङ्घेन साधारणं होतू’’ति गहेत्वा घण्टिं पहरित्वा परिभुञ्जितब्बं सङ्घसन्तकं विय पस्सति. इमिना च तस्स लाभस्स तीसुपि कालेसु साधारणतो ठपनं दस्सितं. ‘‘तं पटिग्गण्हन्तो च सङ्घेन साधारणं होतू’’ति इमिना पटिग्गहणकालो दस्सितो, ‘‘गहेत्वा…पे… पस्सती’’ति इमिना पटिग्गहितकालो. तदुभयं पन तादिसेन पुब्बभागेन विना न होतीति अत्थसिद्धो पुरिमकालो. तयिदम्पि पटिग्गहणतो पुब्बेवस्स होति ‘‘सङ्घेन साधारणं होतूति पटिग्गहेस्सामी’’ति, पटिग्गण्हन्तस्स होति ‘‘सङ्घेन साधारणं होतूति पटिग्गण्हामी’’ति, पटिग्गहेत्वा होति ‘‘सङ्घेन साधारणं होतूति पटिग्गहितं मया’’ति एवं तिलक्खणसम्पन्नं कत्वा लद्धलाभं ओसानलक्खणं अविकोपेत्वा परिभुञ्जन्तो साधारणभोगी अप्पटिविभत्तभोगी च होति.
इमं (दी. नि. अट्ठ. २.१४१; म. नि. अट्ठ. १.४९२; अ. नि. अट्ठ. ३.६.११) पन सारणीयधम्मं को पूरेति, को न पूरेति? दुस्सीलो ताव न पूरेति. न हि तस्स सन्तकं सीलवन्तो गण्हन्ति. परिसुद्धसीलो पन वत्तं अखण्डेन्तो पूरेति. तत्रिदं वत्तं – यो ओदिस्सकं कत्वा मातु वा पितु वा आचरियुपज्झायादीनं वा देति, सो दातब्बं देतु, सारणीयधम्मो पनस्स न होति, पलिबोधजग्गनं नाम होति. सारणीयधम्मो हि मुत्तपलिबोधस्सेव वट्टति. तेन पन ओदिस्सकं देन्तेन गिलानगिलानुपट्ठाकआगन्तुकगमिकानञ्चेव नवपब्बजितस्स च सङ्घाटिपत्तग्गहणं अजानन्तस्स दातब्बं. एतेसं दत्वा अवसेसं थेरासनतो पट्ठाय थोकं थोकं अदत्वा यो यत्तकं गण्हाति, तस्स तत्तकं दातब्बं. अवसिट्ठे असति पुन पिण्डाय चरित्वा थेरासनतो पट्ठाय यं यं पणीतं, तं तं दत्वा सेसं भुञ्जितब्बं.
अयं पन सारणीयधम्मो सारणीयधम्मपूरणविधिम्हि सुसिक्खिताय परिसाय सुपूरो होति. सुसिक्खिताय हि परिसाय यो अञ्ञतो लभति, सो न गण्हाति. अञ्ञतो अलभन्तोपि पमाणयुत्तमेव गण्हाति, न अतिरेकं. अयञ्च पन सारणीयधम्मो एवं पुनप्पुनं पिण्डाय चरित्वा लद्धं लद्धं देन्तस्सपि द्वादसहि वस्सेहि पूरति, न ततो ओरं. सचे हि द्वादसमेपि वस्से सारणीयधम्मपूरको पिण्डपातपूरं पत्तं आसनसालायं ठपेत्वा नहायितुं गच्छति, सङ्घत्थेरो च ‘‘कस्सेसो पत्तो’’ति वत्वा ‘‘सारणीयधम्मपूरकस्सा’’ति वुत्ते ‘‘आहरथ न’’न्ति सब्बं पिण्डपातं विचारेत्वा भुञ्जित्वाव रित्तपत्तं ठपेति. अथ सो भिक्खु रित्तपत्तं दिस्वा ‘‘मय्हं अनवसेसेत्वाव परिभुञ्जिंसू’’ति दोमनस्सं उप्पादेति, सारणीयधम्मो भिज्जति, पुन द्वादस वस्सानि पूरेतब्बो होति. तित्थियपरिवाससदिसो हेस, सकिं खण्डे जाते पुन पूरेतब्बोव. यो पन ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, यस्स मे पत्तगतं अनापुच्छाव सब्रह्मचारिनो परिभुञ्जन्ती’’ति सोमनस्सं जनेति, तस्स पुण्णो नाम होति.
एवं पूरितसारणीयधम्मस्स पन नेव इस्सा, न मच्छरियं होति, मनुस्सानं पियो होति सुलभपच्चयो, पत्तगतमस्स दिय्यमानम्पि न खीयति, भाजनीयभण्डट्ठाने अग्गभण्डं लभति, भये वा छातके वा सम्पत्ते देवता उस्सुक्कं आपज्जन्ति.
तत्रिमानि वत्थूनि – लेणगिरिवासी तिस्सत्थेरो किर महाखीरगामं उपनिस्साय वसति. पञ्ञासमत्ता थेरा नागदीपं चेतियवन्दनत्थाय गच्छन्ता खीरगामे पिण्डाय चरित्वा किञ्चि अलद्धा निक्खमिंसु. थेरो पविसन्तो ते दिस्वा पुच्छि ‘‘लद्धं, भन्ते’’ति. विचरिम्ह, आवुसोति. सो अलद्धभावं ञत्वा आह ‘‘भन्ते, यावाहं आगच्छामि, ताव इधेव होथा’’ति. मयं, आवुसो, पञ्ञास जना पत्ततेमनमत्तम्पि न लभिम्हाति. भन्ते, नेवासिका नाम पटिबला होन्ति, अलभन्तापि भिक्खाचारमग्गसभागं जानन्तीति. थेरा आगमिंसु. थेरो गामं पाविसि. धुरगेहेयेव महाउपासिका खीरभत्तं सज्जेत्वा थेरं ओलोकयमाना ठिता थेरस्स द्वारं सम्पत्तस्सेव पत्तं पूरेत्वा अदासि. सो तं आदाय थेरानं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘गण्हथ, भन्ते’’ति सङ्घत्थेरं आह. थेरो ‘‘अम्हेहि एत्तकेहि किञ्चि न लद्धं, अयं सीघमेव गहेत्वा आगतो, किं नु खो’’ति सेसानं मुखं ओलोकेसि. थेरो ओलोकनाकारेनेव ञत्वा ‘‘भन्ते, धम्मेन समेन लद्धो पिण्डपातो, निक्कुक्कुच्चा गण्हथा’’तिआदितो पट्ठाय सब्बेसं यावदत्थं दत्वा अत्तनापि यावदत्थं भुञ्जि. अथ नं भत्तकिच्चावसाने थेरा पुच्छिंसु ‘‘कदा, आवुसो, लोकुत्तरधम्मं पटिविज्झी’’ति? नत्थि मे, भन्ते, लोकुत्तरधम्मोति. झानलाभीसि आवुसोति? एतम्पि मे, भन्ते, नत्थीति. ननु, आवुसो, पाटिहारियन्ति? सारणीयधम्मो मे, भन्ते, पूरितो, तस्स मे पूरितकालतो पट्ठाय सचेपि भिक्खुसतसहस्सं होति, पत्तगतं न खीयतीति. साधु साधु सप्पुरिस अनुच्छविकमिदं तुय्हन्ति. इदं ताव पत्तगतं न खीयतीति एत्थ वत्थु.
अयमेव पन थेरो चेतियपब्बते गिरिभण्डमहापूजाय दानट्ठानं गन्त्वा ‘‘इमस्मिं दाने किं वरभण्ड’’न्ति पुच्छि. द्वे साटका, भन्तेति. एते मय्हं पापुणिस्सन्तीति. तं सुत्वा अमच्चो रञ्ञो आरोचेसि ‘‘एको दहरो एवं वदती’’ति. ‘‘दहरस्स एवं चित्तं, महाथेरानं पन सुखुमा साटका वट्टन्ती’’ति वत्वा ‘‘महाथेरानं दस्सामी’’ति ठपेसि. तस्स भिक्खुसङ्घे पटिपाटिया ठिते देन्तस्स मत्थके ठपितापि ते साटका हत्थं नारोहन्ति, अञ्ञेव आरोहन्ति. दहरस्स दानकाले पन हत्थं आरुळ्हा. सो तस्स हत्थे ठपेत्वा अमच्चस्स मुखं ओलोकेत्वा दहरं निसीदापेत्वा दानं दत्वा सङ्घं विस्सज्जेत्वा दहरस्स सन्तिके निसीदित्वा ‘‘भन्ते, इमं धम्मं कदा पटिविज्झित्था’’ति आह. सो परियायेनपि असन्तं अवदन्तो ‘‘नत्थि मय्हं, महाराज, लोकुत्तरधम्मो’’ति आह. ननु, भन्ते, पुब्बेव अवचुत्थाति. आम महाराज, सारणीयधम्मपूरको अहं, तस्स मे धम्मस्स पूरितकालतो पट्ठाय भाजनीयट्ठाने अग्गभण्डं पापुणातीति. ‘‘साधु साधु भन्ते, अनुच्छविकमिदं तुम्हाक’’न्ति वन्दित्वा पक्कामि. इदं भाजनीयट्ठाने अग्गभण्डं पापुणातीति एत्थ वत्थु.
चण्डालतिस्सभयेन पन भातरगामवासिनो नागत्थेरिया अनारोचेत्वाव पलायिंसु. थेरी पच्चूससमये ‘‘अति विय अप्पनिग्घोसो गामो, उपधारेथ तावा’’ति दहरभिक्खुनियो आह. ता गन्त्वा सब्बेसं गतभावं ञत्वा आगम्म थेरिया आरोचेसुं. सा सुत्वा ‘‘मा तुम्हे तेसं गतभावं चिन्तयित्थ, अत्तनो उद्देसपरिपुच्छायोनिसोमनसिकारेसुयेव योगं करोथा’’ति वत्वा भिक्खाचारवेलायं पारुपित्वा अत्तद्वादसमा गामद्वारे निग्रोधमूले अट्ठासि. रुक्खे अधिवत्था देवता द्वादसन्नम्पि भिक्खुनीनं पिण्डपातं दत्वा ‘‘अय्ये अञ्ञत्थ मा गच्छथ, निच्चं इधेव एथा’’ति आह. थेरिया पन कनिट्ठभाता नागत्थेरो नाम अत्थि, सो ‘‘महन्तं भयं, न सक्का यापेतुं, परतीरं गमिस्सामी’’ति अत्तद्वादसमो अत्तनो वसनट्ठाना निक्खन्तो ‘‘थेरिं दिस्वा गमिस्सामी’’ति भातरगामं आगतो. थेरी ‘‘थेरा आगता’’ति सुत्वा तेसं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं अय्या’’ति पुच्छि. सो तं पवत्तिं आचिक्खि. सा ‘‘अज्ज एकदिवसं विहारे वसित्वा स्वेव गमिस्सथा’’ति आह. थेरा विहारं आगमंसु.
थेरी पुनदिवसे रुक्खमूले पिण्डाय चरित्वा थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘इमं पिण्डपातं परिभुञ्जथा’’ति आह. थेरो ‘‘वट्टिस्सति थेरी’’ति वत्वा तुण्ही अट्ठासि. धम्मिको तात पिण्डपातो, कुक्कुच्चं अकत्वा परिभुञ्जथाति. वट्टिस्सति थेरीति. सा पत्तं गहेत्वा आकासे खिपि. पत्तो आकासे अट्ठासि. थेरो ‘‘सत्ततालमत्ते ठितम्पि भिक्खुनीभत्तमेव थेरी’’ति वत्वा ‘‘भयं नाम सब्बकालं न होति, भये वूपसन्ते अरियवंसं कथयमानो ‘भो पिण्डपातिक भिक्खुनीभत्तं भुञ्जित्वा वीतिनामयित्था’ति चित्तेन अनुवदियमानो सन्थम्भितुं न सक्खिस्सामि, अप्पमत्ता होथ थेरियो’’ति मग्गं आरुहि. रुक्खदेवतापि ‘‘सचे थेरो थेरिया हत्थतो पिण्डपातं परिभुञ्जिस्सति, न नं निवत्तेस्सामि, सचे न परिभुञ्जिस्सति, निवत्तेस्सामी’’ति चिन्तयमाना ठत्वा थेरस्स गमनं दिस्वा रुक्खा ओरुय्ह ‘‘पत्तं, भन्ते, देथा’’ति पत्तं गहेत्वा थेरं रुक्खमूलंयेव आनेत्वा आसनं पञ्ञपेत्वा पिण्डपातं दत्वा कतभत्तकिच्चं पटिञ्ञं कारेत्वा द्वादस भिक्खुनियो द्वादस च भिक्खू सत्त वस्सानि उपट्ठहि. इदं देवता उस्सुक्कं आपज्जन्तीति एत्थ वत्थु. तत्र हि थेरी सारणीयधम्मपूरिका अहोसि.
नत्थि एतेसं खण्डन्ति अखण्डानि, तं पन नेसं खण्डं दस्सेतुं ‘‘यस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उपसम्पन्नसीलानं उद्देसक्कमेन आदिअन्ता वेदितब्बा. तेनाह ‘‘सत्तसू’’तिआदि. अनुपसम्पन्नसीलानं पन समादानक्कमेनपि आदिअन्ता लब्भन्ति. परियन्ते छिन्नसाटको वियाति वत्थन्ते दसन्ते वा छिन्नवत्थं विय. विसदिसुदाहरणञ्चेतं ‘‘अखण्डानी’’ति इमस्स अधिकतत्ता. एवं सेसानिपि उदाहरणानि. खण्डन्ति खण्डवन्तं, खण्डितं वा. छिद्दन्तिआदीसुपि एसेव नयो. विसभागवण्णेन गावी वियाति सम्बन्धो. विसभागवण्णेन उपड्ढं ततियभागं वा सम्भिन्नवण्णं सबलं, विसभागवण्णेहेव पन बिन्दूहि अन्तरन्तरा विमिस्सं कम्मासं. अयं इमेसं विसेसो.
भुजिस्सभावकरणतोति तण्हादासब्यतो मोचेत्वा भुजिस्सभावकरणतो. सीलस्स च तण्हादासब्यतो मोचनं विवट्टूपनिस्सयभावापादनं, तेनस्स विवट्टूपनिस्सयता दस्सिता. ‘‘भुजिस्सभावकरणतो’’ति च इमिना भुजिस्सकरानि भुजिस्सानीति उत्तरपदलोपेनायं निद्देसोति दस्सेति. यस्मा च तंसमङ्गीपुग्गलो सेरी सयंवसी भुजिस्सो नाम होति, तस्मापि भुजिस्सानि. सुपरिसुद्धभावेन पासंसत्ता विञ्ञुपसत्थानि. अविञ्ञूनं पसंसाय अप्पमाणभावतो विञ्ञूगहणं कतं. तण्हादिट्ठीहि अपरामट्ठत्ताति ‘‘इमिनाहं सीलेन देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’ति तण्हापरामासेन ‘‘इमिनाहं सीलेन देवो हुत्वा तत्थ निच्चो धुवो सस्सतो भविस्सामी’’ति दिट्ठिपरामासेन च अपरामट्ठत्ता. अथ वा ‘‘अयं ते सीलेसु दासो’’ति चतूसु विपत्तीसु यं वा तं वा विपत्तिं दस्सेत्वा ‘‘इमं नाम त्वं आपन्नपुब्बो’’ति केनचि परामट्ठुं अनुद्धंसेतुं असक्कुणेय्यत्ता अपरामट्ठानीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. सीलं नाम अविप्पटिसारादिपारम्परियेन यावदेव समाधिसम्पादनत्थन्ति आह ‘‘समाधिसंवत्तनिकानी’’ति. समाधिसंवत्तनप्पयोजनानि समाधिसंवत्तनिकानि.
समानभावो सामञ्ञं, परिपुण्णचतुपारिसुद्धिभावेन मज्झे भिन्नसुवण्णस्स विय भेदाभावतो सीलेन सामञ्ञं सीलसामञ्ञं, तं गतो उपगतोति सीलसामञ्ञगतो. तेनाह ‘‘समानभावूपगतसीलो’’ति, सीलसम्पत्तिया समानभावं उपगतसीलो सभागवुत्तिकोति अत्थो. सोतापन्नादीनञ्हि सीलं समुद्दन्तरेपि देवलोकेपि वसन्तानं अञ्ञेसं सोतापन्नादीनं सीलेन समानमेव होति, नत्थि मग्गसीले नानत्तं. कामञ्हि पुथुज्जनानम्पि चतुपारिसुद्धिसीले नानत्तं न सिया, तं पन न एकन्तिकन्ति इध नाधिप्पेतं, मग्गसीलं पन एकन्तिकं नियतभावतोति तमेव सन्धाय ‘‘यानि तानि सीलानी’’तिआदि वुत्तं.
यायन्ति या अयं मय्हञ्चेव तुम्हाकञ्च पच्चक्खभूता. दिट्ठीति मग्गसम्मादिट्ठि. निद्दोसाति निद्धुतदोसा, समुच्छिन्नरागादिपापधम्माति अत्थो. निय्यातीति वट्टदुक्खतो निस्सरति निगच्छति. सयं नियन्तीयेव हि तंमग्गसमङ्गीपुग्गलं वट्टदुक्खतो निय्यापेतीति वुच्चति. या सत्थु अनुसिट्ठि, तं करोतीति तक्करो, तस्स, यथानुसिट्ठं पटिपज्जनकस्साति अत्थो. दिट्ठिसामञ्ञगतोति सच्चसम्पटिवेधेन समानदिट्ठिभावं उपगतो.
कतिपुच्छावारवण्णना निट्ठिता.
छआपत्तिसमुट्ठानवारकथावण्णना
२७६. पठमेन आपत्तिसमुट्ठानेनातिआदि सब्बं उद्देसनिद्देसादिवसेन पवत्तपाळिं अनुसारेनेव सक्का विञ्ञातुं.
समथभेदं
अधिकरणपरियायवारकथावण्णना
२९३. लोभो पुब्बङ्गमोतिआदीसु पन लोभहेतु विवदनतो ‘‘लोभो पुब्बङ्गमो’’ति वुत्तं. एवं सेसेसुपि. ठानानीति कारणानि. तिट्ठन्ति एत्थाति ठानं. के तिट्ठन्ति? विवादाधिकरणादयो. वसन्ति एत्थाति वत्थु. भवन्ति एत्थाति भूमि. कुसलाकुसलाब्याकतचित्तसमङ्गिनो विवदनतो ‘‘नव हेतू’’ति वुत्तं. द्वादस मूलानीति ‘‘कोधनो होति उपनाही’’तिआदीनि द्वादस मूलानि.
२९४-२९५. इमानेव द्वादस कायवाचाहि सद्धिं ‘‘चुद्दस मूलानी’’ति वुत्तानि. सत्त आपत्तिक्खन्धा ठानानीति एत्थ आपत्तिं आपज्जित्वा पटिच्छादेन्तस्स या आपत्ति, तस्सा पुब्बे आपन्ना आपत्तियो ठानानीति वेदितब्बं. ‘‘नत्थि आपत्ताधिकरणं कुसल’’न्ति वचनतो आपत्ताधिकरणे अकुसलाब्याकतवसेन छ हेतू वुत्ता. कुसलचित्तं पन अङ्गं होति, न हेतु.
२९६. चत्तारि कम्मानि ठानानीति एत्थ ‘‘एवं कत्तब्ब’’न्ति इतिकत्तब्बतादस्सनवसेन पवत्तपाळि कम्मं नाम, यथाठितपाळिवसेन करोन्तानं किरिया किच्चाधिकरणं नाम. ञत्तिञत्तिदुतियञत्तिचतुत्थकम्मानि ञत्तितो जायन्ति, अपलोकनकम्मं अपलोकनतोवाति आह ‘‘ञत्तितो वा अपलोकनतो वा’’ति. किच्चाधिकरणं एकेन समथेन सम्मति, सम्पज्जतीति अत्थो. तेहि समेतब्बत्ता ‘‘विवादाधिकरणस्स साधारणा’’ति वुत्तं.
तब्भागियवारकथावण्णना
२९८. विवादाधिकरणस्स तब्भागियाति विवादाधिकरणस्स वूपसमतो तप्पक्खिका.
समथा समथस्स साधारणवारकथावण्णना
२९९. एकं अधिकरणं सब्बे समथा एकतो हुत्वा समेतुं सक्कोन्ति न सक्कोन्तीति पुच्छन्तो ‘‘समथा समथस्स साधारणा, समथा समथस्स असाधारणा’’ति आह. येभुय्यसिकाय समनं सम्मुखाविनयं विना न होतीति आह ‘‘येभुय्यसिका सम्मुखाविनयस्स साधारणा’’ति. सतिविनयादीहि समनस्स येभुय्यसिकाय किच्चं नत्थीति आह ‘‘सतिविनयस्स…पे… असाधारणा’’ति. एवं सेसेसुपि. तब्भागियवारेपि एसेव नयो.
विनयवारकथावण्णना
३०२. सब्बेसम्पि समथानं विनयपरियायो लब्भतीति ‘‘विनयो सम्मुखाविनयो’’तिआदिना विनयवारो उद्धटो. सिया न सम्मुखाविनयोति एत्थ सम्मुखाविनयं ठपेत्वा सतिविनयादयो सेससमथा अधिप्पेता. एस नयो सेसेसुपि.
कुसलवारकथावण्णना
३०३. सङ्घस्स सम्मुखा पटिञ्ञाते तं पटिजाननं सङ्घसम्मुखता नाम. तस्स पटिजाननचित्तं सन्धाय ‘‘सम्मुखाविनयो कुसलो’’तिआदि वुत्तन्ति वदन्ति. नत्थि सम्मुखाविनयो अकुसलोति धम्मविनयपुग्गलसम्मुखताहि तिवङ्गिको सम्मुखाविनयो एतेहि विना नत्थि. तत्थ कुसलचित्तेहि करणकाले कुसलो, अरहन्तेहि करणकाले अब्याकतो. एतेसं सङ्घसम्मुखतादीनं अकुसलपटिपक्खत्ता अकुसलस्स सम्भवो नत्थि, तस्मा ‘‘नत्थि सम्मुखाविनयो अकुसलो’’ति वुत्तं. ‘‘येभुय्यसिका अधम्मवादीहि वूपसमनकाले, धम्मवादीनम्पि अधम्मवादिम्हि सलाकग्गाहापके जाते अकुसला. सतिविनयो अनरहतो सञ्चिच्च सतिविनयदाने अकुसलो. अमूळ्हविनयो अनुम्मत्तकस्स दाने, पटिञ्ञातकरणं मूळ्हस्स अजानतो पटिञ्ञाय करणे, तस्सपापियसिका सुद्धस्स करणे, तिणवत्थारकं महाकलहे सञ्चिच्च करणे च अकुसलं. सब्बत्थ अरहतो वसेनेव अब्याकत’’न्ति सब्बमेतं गण्ठिपदेसु वुत्तं.
समथवारविस्सज्जनावारकथावण्णना
३०४-३०५. यत्थ येभुय्यसिका लब्भति, तत्थ सम्मुखाविनयो लब्भतीतिआदि पुच्छा. यस्मिं समये सम्मुखाविनयेन चातिआदि तस्सा विस्सज्जनं, यस्मिं समये सम्मुखाविनयेन च येभुय्यसिकाय च अधिकरणं वूपसम्मति, तस्मिं समये यत्थ येभुय्यसिका लब्भति, तत्थ सम्मुखाविनयो लब्भतीति एवं सब्बत्थ सम्बन्धो. यत्थ पटिञ्ञातकरणं लब्भति, तत्थ सम्मुखाविनयो लब्भतीति एत्थ एकं वा द्वे वा बहू वा भिक्खू ‘‘इमं नाम आपत्तिं आपन्नोसी’’ति पुच्छिते सति ‘‘आमा’’ति पटिजानने द्वेपि पटिञ्ञातकरणसम्मुखाविनया लब्भन्ति. तत्थ ‘‘सङ्घसम्मुखता धम्मविनयपुग्गलसम्मुखता’’ति एवं वुत्तसम्मुखाविनये सङ्घस्स पुरतो पटिञ्ञातं चे, सङ्घसम्मुखता. तत्थेव देसितं चे, धम्मविनयसम्मुखतायोपि लद्धा होन्ति. अथ विवदन्ता अञ्ञमञ्ञं पटिजानन्ति चे, पुग्गलसम्मुखता. तस्सेव सन्तिके देसितं चे, धम्मविनयसम्मुखतायोपि लद्धा होन्ति. एकस्सेव वा एकस्स सन्तिके आपत्तिदेसनकाले ‘‘पस्ससि, पस्सामी’’ति वुत्ते तत्थ धम्मविनयपुग्गलसम्मुखतासञ्ञितो सम्मुखाविनयो च पटिञ्ञातकरणञ्च लद्धं होति.
संसट्ठवारकथावण्णना
३०६. अधिकरणानं वूपसमोव समथो नाम, तस्मा अधिकरणेन विना समथा नत्थीति आह ‘‘मा हेवन्तिस्स वचनीयो…पे… विनिब्भुजित्वा नानाकरणं पञ्ञापेतु’’न्ति.
समथाधिकरणवारकथावण्णना
३०९-३१०. समथा समथेहि सम्मन्तीतिआदि पुच्छा. सिया समथा समथेहि सम्मन्तीतिआदि विस्सज्जनं. तत्थ समथा समथेहि सम्मन्तीति एत्थ सम्मन्तीति सम्पज्जन्ति, अधिकरणा वा पन सम्मन्ति वूपसमं गच्छन्ति, तस्मा येभुय्यसिका सम्मुखाविनयेन सम्मतीति एत्थ सम्मुखाविनयेन सद्धिं येभुय्यसिका सम्पज्जति, न सतिविनयादीहि सद्धिं तेसं तस्सा अनुपकारत्ताति एवमत्थो दट्ठब्बो.
३११. ‘‘सम्मुखाविनयो विवादाधिकरणेन सम्मती’’ति पाठो. ‘‘सम्मुखाविनयो न केनचि सम्मती’’ति हि अवसाने वुत्तत्ता सम्मुखाविनयो सयं समथेन वा अधिकरणेन वा समेतब्बो न होति.
३१३. विवादाधिकरणं…पे… किच्चाधिकरणेन सम्मतीति एत्थ ‘‘सुणातु मे भन्ते …पे… पठमं सलाकं निक्खिपामी’’ति एवं विवादाधिकरणं किच्चाधिकरणेन सम्मतीति दट्ठब्बं.
समुट्ठापनवारकथावण्णना
३१४. विवादाधिकरणं न कतमं अधिकरणं समुट्ठापेतीति ‘‘नायं धम्मो’’ति वुत्तमत्तेनेव किञ्चि अधिकरणं न समुट्ठापेतीति अत्थो.
भजतिवारकथावण्णना
३१८-९. कतमं अधिकरणं परियापन्नन्ति कतमाधिकरणपरियापन्नं, अयमेव वा पाठो. विवादाधिकरणं विवादाधिकरणं भजतीति पठमुप्पन्नविवादं पच्छा उप्पन्नो भजति. विवादाधिकरणं द्वे समथे भजतीति ‘‘मं वूपसमेतुं समत्था तुम्हे’’ति वदन्तं विय भजति. द्वीहि समथेहि सङ्गहितन्ति ‘‘मयं तं वूपसमेस्सामा’’ति वदन्तेहि विय द्वीहि समथेहि सङ्गहितं.
खन्धकपुच्छावारो
पुच्छाविस्सज्जनावण्णना
३२०. निदानेन च निद्देसेन च सद्धिन्ति एत्थ निदानेनाति सिक्खापदपञ्ञत्तिदेससङ्खातेन निदानेन. निद्देसेनाति पुग्गलादिनिद्देसेन. उभयेनपि तस्स तस्स सिक्खापदस्स वत्थु दस्सितं, तस्मा वत्थुना सद्धिं खन्धकं पुच्छिस्सामीति अयमेत्थ अत्थो. तत्थाति तस्मिं उपसम्पदक्खन्धके. उत्तमानि पदानि वुत्तानीति ‘‘न, भिक्खवे, ऊनवीसतिवस्सो पुग्गलो उपसम्पादेतब्बो’’तिआदिना (महाव. ९९, १२४) नयेन उत्तमपदानि वुत्तानि. चम्मसंयुत्तेति चम्मक्खन्धके.
एकुत्तरिकनयो
एककवारवण्णना
३२१. मूलविसुद्धिया अन्तरापत्तीति अन्तरापत्तिं आपज्जित्वा मूलायपटिकस्सनं कत्वा ठितेन आपन्ना. ‘‘अग्घविसुद्धिया अन्तरापत्तीति सम्बहुला आपत्तियो आपज्जित्वा तासु सब्बचिरपटिच्छन्नवसेन अग्घसमोधानं गहेत्वा वसन्तेन आपन्नापत्ती’’ति गण्ठिपदेसु वुत्तं. सउस्साहेनेव चित्तेनाति ‘‘पुनपि आपज्जिस्सामी’’ति सउस्साहेनेव चित्तेन. भिक्खुनीनं अट्ठवत्थुकाय वसेन चेतं वुत्तं. तेनेवाह ‘‘अट्ठमे वत्थुस्मिं भिक्खुनिया पाराजिकमेव होती’’ति. ‘‘धम्मिकस्स पटिस्सवस्स असच्चापने’’ति वुत्तत्ता अधम्मिकपटिस्सवस्स विसंवादे दुक्कटं न होति. ‘‘तुम्हे विब्भमथा’’ति हि वुत्ते सुद्धचित्तो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा सचे न विब्भमति, अनापत्ति. एवं सब्बत्थ. पञ्चदससु धम्मेसूति ‘‘कालेन वक्खामि, नो अकालेना’’तिआदिना वुत्तपञ्चदसधम्मेसु. आपत्तिं आपज्जितुं भब्बताय भब्बापत्तिका.
एककवारवण्णना निट्ठिता.
दुकवारवण्णना
३२२. दुकेसु निदहनेति आतपे अतिचिरं ठपेत्वा निदहने. वत्थुसभागं देसेन्तो देसेन्तो आपज्जति, आपन्नं आपत्तिं न देसेस्सामीति धुरं निक्खिपन्तो न देसेन्तो आपज्जति. रोमजनपदे जातं रोमकं. पक्कालकन्ति यवक्खारं. अनुञ्ञातलोणत्ता लोणानिपि दुकेसु वुत्तानि.
दुकवारवण्णना निट्ठिता.
तिकवारवण्णना
३२३. तिकेसु वचीसम्पयुत्तं कायकिरियं कत्वाति कायेन निपच्चकारं कत्वा. मुखालम्बरकरणादिभेदोति मुखभेरिवादनादिप्पभेदो. यस्स सिक्खापदस्स वीतिक्कमे कायसमुट्ठाना आपत्तियो, तं कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदं. उपघातेतीति विनासेति. न आदातब्बन्ति ‘‘इमस्मा विहारा परम्पि मा निक्खम, विनयधरानं वा सन्तिकं आगच्छ विनिच्छयं दातु’’न्ति वुत्ते तस्स वचनं न गहेतब्बन्ति अत्थो.
अकुसलानि चेव मूलानि चाति अकोसल्लसम्भूतट्ठेन एकन्ताकुसलभावतो अकुसलानि, अत्तना सम्पयुत्तधम्मानं सुप्पतिट्ठितभावसाधनतो मूलानि, न अकुसलभावसाधनतो. न हि मूलतो अकुसलानं अकुसलभावो, कुसलादीनं वा कुसलादिभावो. तथा च सति मोमूहचित्तद्वयमोहस्स अकुसलभावो न सिया.
दुट्ठु चरितानीति पच्चयतो सम्पयुत्तधम्मतो पवत्तिआकारतो च न सुट्ठु असम्मापवत्तितानि. विरूपानीति बीभच्छानि सम्पति आयतिञ्च अनिट्ठरूपत्ता. सुट्ठु चरितानीतिआदीसु वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो. द्वेपि चेते तिका पण्णत्तिया वा कम्मपथेहि वा कथेतब्बा. पण्णत्तिया ताव कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो कायदुच्चरितं, अवीतिक्कमो कायसुचरितं. वचीद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो वचीदुच्चरितं, अवीतिक्कमो वचीसुचरितं. उभयत्थ पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो मनोदुच्चरितं मनोद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स अभावतो. तयिदं द्वारद्वये अकिरियसमुट्ठानाय आपत्तिया वसेन वेदितब्बं. यथावुत्ताय आपत्तिया अवीतिक्कमोव मनोसुचरितं. अयं पण्णत्तिकथा.
पाणातिपातादयो पन तिस्सो चेतना कायद्वारे वचीद्वारेपि उप्पन्ना कायदुच्चरितं द्वारन्तरे उप्पन्नस्सपि कम्मस्स सनामापरिच्चागतो येभुय्यवुत्तिया तब्बहुलवुत्तिया च. तेनाहु अट्ठकथाचरिया –
‘‘द्वारे चरन्ति कम्मानि, न द्वारा द्वारचारिनो;
तस्मा द्वारेहि कम्मानि, अञ्ञमञ्ञं ववत्थिता’’ति. (ध. स. अट्ठ. कामावचरकुसल द्वारकथा, कायकम्मद्वार);
तथा चतस्सो मुसावादादिचेतना कायद्वारेपि वचीद्वारेपि उप्पन्ना वचीदुच्चरितं, अभिज्झा ब्यापादो मिच्छादिट्ठीति तयो मनोकम्मभूताय चेतनाय सम्पयुत्तधम्मा मनोदुच्चरितं, कायवचीकम्मभूताय पन चेतनाय सम्पयुत्ता अभिज्झादयो तंतंपक्खिका वा होन्ति अब्बोहारिका वा. पाणातिपातादीहि विरमन्तस्स उप्पन्ना तिस्सो चेतनापि विरतियोपि कायसुचरितं कायिकस्स वीतिक्कमस्स अकरणवसेन पवत्तनतो. कायेन पन सिक्खापदानं समादियमाने सीलस्स कायसुचरितभावे वत्तब्बमेव नत्थि. मुसावादादीहि विरमन्तस्स चतस्सो चेतनापि विरतियोपि वचीसुचरितं वाचसिकस्स वीतिक्कमस्स अकरणवसेन पवत्तनतो. अनभिज्झा अब्यापादो सम्मादिट्ठीति तयो चेतनासम्पयुत्तधम्मा मनोसुचरितन्ति अयं कम्मपथकथा.
तिकवारवण्णना निट्ठिता.
चतुक्कवारवण्णना
३२४. चतुक्केसु अनरियवोहाराति अनरियानं लामकानं वोहारा संवोहारा अभिलापवाचा. अरियवोहाराति अरियानं सप्पुरिसानं वोहारा. दिट्ठवादिताति ‘‘दिट्ठं मया’’ति एवंवादिता. एत्थ च तंतंसमुट्ठापकचेतनावसेन अत्थो वेदितब्बो.
पठमकप्पिकेसु पठमं पुरिसलिङ्गमेव उप्पज्जतीति आह ‘‘पठमं उप्पन्नवसेना’’ति. पुरिमं पुरिसलिङ्गं पजहतीति यथावुत्तेनत्थेन पुब्बङ्गमभावतो पुरिमसङ्खातं पुरिसलिङ्गं जहति. सतं तिंसञ्च सिक्खापदानीति तिंसाधिकानि सतं सिक्खापदानि.
भिक्खुस्स च भिक्खुनिया च चतूसु पाराजिकेसूति साधारणेसुयेव चतूसु पाराजिकेसु. पठमो पञ्होति ‘‘अत्थि वत्थुनानत्तता, नो आपत्तिनानत्तता’’ति अयं पञ्हो. ‘‘अत्थि आपत्तिसभागता, नो वत्थुसभागता’’ति अयं इध दुतियो नाम.
अनापत्तिवस्सच्छेदस्साति नत्थि एतस्मिं वस्सच्छेदे आपत्तीति अनापत्तिवस्सच्छेदो, तस्स, अनापत्तिकस्स वस्सच्छेदस्साति अत्थो. मन्ताभासाति मतिया उपपरिक्खित्वा भासनतो असम्फप्पलापवाचा इध ‘‘मन्ताभासा’’ति वुत्ता.
नवमभिक्खुनितो पट्ठाय उपज्झायापि अभिवादनारहा नो पच्चुट्ठानारहाति यस्मा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, भत्तग्गे अट्ठन्नं भिक्खुनीनं यथावुड्ढं अवसेसानं यथागतिक’’न्ति वदन्तेन भगवता भत्तग्गे आदितो पट्ठाय अट्ठन्नंयेव भिक्खुनीनं यथावुड्ढं अनुञ्ञातं, अवसेसानं आगतपटिपाटिया, तस्मा नवमभिक्खुनितो पट्ठाय सचे उपज्झायापि भिक्खुनी पच्छा आगच्छति, न पच्चुट्ठानारहा, यथानिसिन्नाहियेव सीसं उक्खिपित्वा अभिवादेतब्बत्ता अभिवादनारहा. आदितो निसिन्नासु पन अट्ठसु या अब्भन्तरिमा अञ्ञा वुड्ढतरा आगच्छति, सा अत्तनो नवकतरं वुट्ठापेत्वा निसीदितुं लभति. तस्मा सा ताहि अट्ठहि भिक्खुनीहि पच्चुट्ठानारहा. या पन अट्ठहिपि नवकतरा, सा सचेपि सट्ठिवस्सा होति, आगतपटिपाटियाव निसीदितुं लभति.
इध न कप्पन्तीति वदन्तोति पच्चन्तिमजनपदेसु ठत्वा ‘‘इध न कप्पन्ती’’ति वदन्तो विनयातिसारदुक्कटं आपज्जति. कप्पियञ्हि ‘‘न कप्पती’’ति वदन्तो पञ्ञत्तं समुच्छिन्दति नाम. इध कप्पन्तीतिआदीसुपि एसेव नयो.
चतुक्कवारवण्णना निट्ठिता.
पञ्चकवारवण्णना
३२५. पञ्चकेसु ‘‘निमन्तितो सभत्तो समानो सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा’’ति (पाचि. २९४-२९७) वचनतो अकप्पियनिमन्तनं सादियन्तस्सेव अनामन्तचारो न वट्टतीति ‘‘पिण्डपातिकस्स कप्पन्ती’’ति वुत्तं. गणभोजनादीसुपि एसेव नयो. अधिट्ठहित्वा भोजनन्ति ‘‘गिलानसमयो’’तिआदिना आभोगं कत्वा भोजनं. अविकप्पनाति ‘‘मय्हं भत्तपच्चासं इत्थन्नामस्स दम्मी’’ति एवं अविकप्पना.
अयसतो वा गरहतो वाति एत्थ परम्मुखा अगुणवचनं अयसो. सम्मुखा गरहा. वियसतीति ब्यसनं, हितसुखं खिपति विद्धंसेतीति अत्थो. ञातीनं ब्यसनं ञातिब्यसनं, चोररोगभयादीहि ञातिविनासोति अत्थो. भोगानं ब्यसनं भोगब्यसनं, राजचोरादिवसेन भोगविनासोति अत्थो. रोगो एव ब्यसनं रोगब्यसनं. रोगो हि आरोग्यं ब्यसति विनासेतीति ब्यसनं. सीलस्स ब्यसनं सीलब्यसनं, दुस्सील्यस्सेतं नामं. सम्मादिट्ठिं विनासयमाना उप्पन्ना दिट्ठियेव ब्यसनं दिट्ठिब्यसनं. ञातिसम्पदाति ञातीनं सम्पदा पारिपूरि बहुभावो. भोगसम्पदायपि एसेव नयो. आरोग्यस्स सम्पदा आरोग्यसम्पदा. पारिपूरि दीघरत्तं अरोगता. सीलदिट्ठिसम्पदासुपि एसेव नयो.
वत्तं परिच्छिन्दीति तस्मिं दिवसे कातब्बवत्तं निट्ठापेसि. अट्ठ कप्पे अनुस्सरीतिआदिना तस्मिं खणे झानं निब्बत्तेत्वा पुब्बेनिवासञाणं निब्बत्तेसीति दीपेति. ञत्तिया कम्मप्पत्तो हुत्वाति ञत्तिया ठपिताय अनुस्सावनकम्मप्पत्तो हुत्वाति अत्थो.
मन्दत्ता मोमूहत्ताति नेव समादानं जानाति, न आनिसंसं, अत्तनो पन मन्दत्ता मोमूहत्ता अञ्ञाणेनेव आरञ्ञिको होति. पापिच्छो इच्छापकतोति ‘‘अरञ्ञे मे विहरन्तस्स ‘अयं आरञ्ञिको’ति चतुप्पच्चयसक्कारं करिस्सन्ति, ‘अयं भिक्खु लज्जी पविवित्तो’तिआदीहि च गुणेहि सम्भावेस्सन्ती’’ति एवं पापिकाय इच्छाय ठत्वा ताय एव इच्छाय अभिभूतो हुत्वा आरञ्ञिको होतीति अत्थो. तेनाह ‘‘अरञ्ञवासेन पच्चयलाभं पत्थयमानो’’ति. उम्मादवसेन अरञ्ञं पविसित्वा विहरन्तो उम्मादा चित्तक्खेपा आरञ्ञिको नाम होति. वण्णितन्ति इदं आरञ्ञिकङ्गं नाम बुद्धेहि बुद्धसावकेहि च वण्णितं पसत्थन्ति आरञ्ञिको होति.
पञ्चकवारवण्णना निट्ठिता.
छक्कवारवण्णना
३२६. छक्केसु छब्बस्सपरमता धारेतब्बन्ति पदभाजनं दस्सितं. सेसं उत्तानमेव.
छक्कवारवण्णना निट्ठिता.
सत्तकवारवण्णना
३२७. सत्तकेसु छक्के वुत्तानियेव सत्तकवसेन योजेतब्बानीति छक्के वुत्तचुद्दसपरमानि द्विधा कत्वा द्विन्नं सत्तकानं वसेन योजेतब्बानि.
आपत्तिं जानातीति आपत्तिंयेव ‘‘आपत्ती’’ति जानाति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. आभिचेतसिकानन्ति एत्थ (म. नि. अट्ठ. १.६६) अभिचेतोति पाकतिककामावचरचित्तेहि सुन्दरताय पटिपक्खतो विसुद्धत्ता च अभिक्कन्तं विसुद्धचित्तं वुच्चति, उपचारज्झानचित्तस्सेतं अधिवचनं. अभिचेतसि जातानि आभिचेतसिकानि, अभिचेतोसन्निस्सितानीति वा आभिचेतसिकानि. दिट्ठधम्मसुखविहारानन्ति दिट्ठधम्मे सुखविहारानं. दिट्ठधम्मोति पच्चक्खो अत्तभावो वुच्चति, तत्थ सुखविहारभूतानन्ति अत्थो. रूपावचरज्झानानमेतं अधिवचनं. तानि हि अप्पेत्वा निसिन्ना झायिनो इमस्मिञ्ञेव अत्तभावे असंकिलिट्ठं नेक्खम्मसुखं विन्दन्ति, तस्मा ‘‘दिट्ठधम्मसुखविहारानी’’ति वुच्चन्ति. निकामलाभीति निकामेन लाभी, अत्तनो इच्छावसेन लाभी, इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितुं समत्थोति वुत्तं होति. अकिच्छलाभीति सुखेनेव पच्चनीकधम्मे विक्खम्भेत्वा समापज्जितुं समत्थोति वुत्तं होति. अकसिरलाभीति अकसिरानं लाभी विपुलानं, यथापरिच्छेदेनेव वुट्ठातुं समत्थोति वुत्तं होति. एकच्चो हि लाभीयेव होति, न पन सक्कोति इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितुं. एकच्चो सक्कोति तथा समापज्जितुं, पारिपन्थिके पन किच्छेन विक्खम्भेति. एकच्चो तथा च समापज्जति, पारिपन्थिके च अकिच्छेनेव विक्खम्भेति, न सक्कोति कालमाननाळिकयन्तं विय यथापरिच्छेदेयेव वुट्ठातुं.
आसवानं खयाति अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसानं खया. अनासवन्ति आसवविरहितं. चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिन्ति एत्थ चेतो-वचनेन अरहत्तफलसम्पयुत्तो समाधि, पञ्ञा-वचनेन तंसम्पयुत्ता च पञ्ञा वुत्ता. तत्थ च समाधि रागतो विमुत्तत्ता चेतोविमुत्ति, पञ्ञा अविज्जाय विमुत्तत्ता पञ्ञाविमुत्तीति वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘यो हिस्स, भिक्खवे, समाधि, तदस्स समाधिन्द्रियं (सं. नि. ५.५२०). या हिस्स, भिक्खवे, पञ्ञा, तदस्स पञ्ञिन्द्रियं (सं. नि. ५.५१६). इति खो, भिक्खवे, रागविरागा चेतोविमुत्ति अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ती’’ति (अ. नि. २.३२). अपिचेत्थ समथफलं चेतोविमुत्ति, विपस्सनाफलं पञ्ञाविमुत्तीति वेदितब्बाति. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वाति अत्तनायेव पञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा, अपरप्पच्चयेन ञत्वाति अत्थो. सुतमयञाणादिना विय परप्पच्चयतं नयग्गाहञ्च मुञ्चित्वा परतोघोसानुगतभावनाधिगमभूताय अत्तनोयेव पञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा, न सयम्भूञाणभूतायाति अधिप्पायो. उपसम्पज्ज विहरतीति पापुणित्वा सम्पादेत्वा विहरति.
सत्तकवारवण्णना निट्ठिता.
अट्ठकवारवण्णना
३२८. अट्ठकेसु अट्ठानिसंसे सम्पस्समानेनाति –
‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु आपत्तिं आपन्नो होति, सो तस्सा आपत्तिया अनापत्तिदिट्ठि होति, अञ्ञे भिक्खू तस्सा आपत्तिया आपत्तिदिट्ठिनो होन्ति, ते चे, भिक्खवे, भिक्खू तं भिक्खुं एवं जानन्ति ‘अयं खो आयस्मा बहुस्सुतो आगतागमो धम्मधरो विनयधरो मातिकाधरो पण्डितो ब्यत्तो मेधावी लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो, सचे मयं इमं भिक्खुं आपत्तिया अदस्सने उक्खिपिस्साम, न मयं इमिना भिक्खुना सद्धिं उपोसथं करिस्साम, विना इमिना भिक्खुना उपोसथं करिस्साम, भविस्सति सङ्घस्स ततोनिदानं भण्डनं कलहो विग्गहो विवादो सङ्घभेदो सङ्घराजि सङ्घववत्थानं सङ्घनानाकरण’न्ति, भेदगरुकेहि, भिक्खवे, भिक्खूहि न सो भिक्खु आपत्तिया अदस्सने उक्खिपितब्बो’’ति (महाव. ४५३) –
आदिना वुत्तअट्ठानिसंसे सम्पस्समानेन. तेन हि सद्धिं उपोसथादिअकरणं आदीनवो भेदाय संवत्तनतो, करणं आनिसंसो सामग्गिया संवत्तनतो. तस्मा एते अट्ठानिसंसे सम्पस्समानेन न सो भिक्खु उक्खिपितब्बोति अत्थो.
दुतियअट्ठकेपि अट्ठानिसंसे सम्पस्समानेनाति –
‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु आपत्तिं आपन्नो होति, सो तस्सा आपत्तिया अनापत्तिदिट्ठि होति, अञ्ञे भिक्खू तस्सा आपत्तिया आपत्तिदिट्ठिनो होन्ति, सो चे, भिक्खवे, भिक्खु ते भिक्खू एवं जानाति ‘इमे खो आयस्मन्तो बहुस्सुता आगतागमा धम्मधरा विनयधरा मातिकाधरा पण्डिता ब्यत्ता मेधाविनो लज्जिनो कुक्कुच्चका सिक्खाकामा, नालं ममं वा कारणा अञ्ञेसं वा कारणा छन्दा दोसा मोहा भया अगतिं गन्तुं, सचे मं इमे भिक्खू आपत्तिया अदस्सने उक्खिपिस्सन्ति, न मया सद्धिं उपोसथं करिस्सन्ति, विना मया उपोसथं करिस्सन्ति, भविस्सति सङ्घस्स ततोनिदानं भण्डनं कलहो विग्गहो विवादो सङ्घभेदो सङ्घराजि सङ्घववत्थानं सङ्घनानाकरण’न्ति, भेदगरुकेन, भिक्खवे, भिक्खुना परेसम्पि सद्धाय सा आपत्ति देसेतब्बा’’ति (महाव. ४५३) –
आदिना वुत्तअट्ठानिसंसे सम्पस्समानेनाति अत्थो.
पाळियं आगतेहि सत्तहीति ‘‘पुब्बेवस्स होति ‘मुसा भणिस्स’न्ति, भणन्तस्स होति ‘मुसा भणामी’ति, भणितस्स होति ‘मुसा मया भणित’न्ति विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं, विनिधाय भाव’’न्ति (पारा. २२०) एवमागतेहि सत्तहि.
अब्रह्मचरियाति असेट्ठचरियतो. रत्तिं न भुञ्जेय्य विकालभोजनन्ति उपोसथं उपवुत्थो रत्तिभोजनञ्च दिवाविकालभोजनञ्च न भुञ्जेय्य. मञ्चे छमायंव सयेथ सन्थतेति कप्पियमञ्चे वा सुधादिपरिकम्मकताय भूमियं वा तिणपण्णपलालादीनि सन्थरित्वा कते सन्थते वा सयेथाति अत्थो. एतञ्हि अट्ठङ्गीकमाहुपोसथन्ति एतं पाणातिपातादीनि असमाचरन्तेन उपवुत्थउपोसथं अट्ठहि अङ्गेहि समन्नागतत्ता ‘‘अट्ठङ्गिक’’न्ति वदन्ति.
‘‘अकप्पियकतं होति अप्पटिग्गहितक’’न्तिआदयो अट्ठ अनतिरित्ता नाम. सप्पिआदि अट्ठमे अरुणुग्गमने निस्सग्गियं होति. अट्ठकवसेन योजेत्वा वेदितब्बानीति पुरिमानि अट्ठ एकं अट्ठकं, ततो एकं अपनेत्वा सेसेसुपि एकेकं पक्खिपित्वाति एवमादिना नयेन अञ्ञानिपि अट्ठकानि कातब्बानीति अत्थो.
अट्ठकवारवण्णना निट्ठिता.
नवकवारवण्णना
३२९. नवकेसु आघातवत्थूनीति (दी. नि. अट्ठ. ३.३४०; अ. नि. अट्ठ. ३.९.२९) आघातकारणानि. आघातपटिविनयानीति आघातस्स पटिविनयकारणानि. तं कुतेत्थ लब्भाति ‘‘तं अनत्थचरणं मा अहोसी’’ति एतस्मिं पुग्गले कुतो लब्भा केन कारणेन सक्का लद्धुं. ‘‘परो नाम परस्स अत्तनो चित्तरुचिया अनत्थं करोती’’ति एवं चिन्तेत्वा आघातं पटिविनोदेति. अथ वा सचाहं पटिक्कोपं करेय्यं, तं कोपकरणं एत्थ पुग्गले कुतो लब्भा, केन कारणेन लद्धब्बं निरत्थकभावतोति अत्थो. कम्मस्सका हि सत्ता, ते कस्स रुचिया दुक्खिता सुखिता वा भवन्ति, तस्मा केवलं तस्मिं मय्हं कुज्झनमत्तमेवाति अधिप्पायो. अथ वा तं कोपकरणं एत्थ पुग्गले कुतो लब्भा परमत्थतो कुज्झितब्बस्स कुज्झनकस्स च अभावतो. सङ्खारमत्तञ्हेतं यदिदं खन्धपञ्चकं यं ‘‘सत्तो’’ति वुच्चति, ते च सङ्खारा इत्तरकाला खणिका, कस्स को कुज्झतीति अत्थो. ‘‘कुतो लाभा’’तिपि पाठो, सचाहं एत्थ कोपं करेय्यं, तस्मिं मे कोपकरणे कुतो लाभा, लाभा नाम के सियुं अञ्ञत्र अनत्थुप्पत्तितोति अत्थो. इमस्मिञ्च अत्थे तन्ति निपातमत्तमेव होति.
तण्हं पटिच्चाति (दी. नि. अट्ठ. २.१०३; अ. नि. अट्ठ. ३.९.२३) द्वे तण्हा एसनतण्हा एसिततण्हा च. याय तण्हाय अजपथसङ्कुपथादीनि पटिपज्जित्वा भोगे एसति गवेसति, अयं एसनतण्हा नाम. या तेसु एसितेसु गवेसितेसु पटिलद्धेसु तण्हा, अयं एसिततण्हा नाम. इध एसिततण्हा दट्ठब्बा. परियेसनाति रूपादिआरम्मणपरियेसना. सा हि एसनतण्हाय सति होति. लाभोति रूपादिआरम्मणप्पटिलाभो. सो हि परियेसनाय सति होति. विनिच्छयो पन ञाणतण्हादिट्ठिवितक्कवसेन चतुब्बिधो. तत्थ ‘‘सुखविनिच्छयं जञ्ञा, सुखविनिच्छयं ञत्वा अज्झत्तं सुखमनुयुञ्जेय्या’’ति (म. नि. ३.३२३) अयं ञाणविनिच्छयो. ‘‘विनिच्छयोति द्वे विनिच्छया तण्हाविनिच्छयो च दिट्ठिविनिच्छयो चा’’ति (महानि. १०२) एवं आगतानि अट्ठसततण्हाविचरितानि तण्हाविनिच्छयो. द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठिविनिच्छयो. ‘‘छन्दो खो, देवानमिन्द, वितक्कनिदानो’’ति (दी. नि. २.३५८) इमस्मिं पन सुत्ते इध विनिच्छयोति वुत्तो वितक्कोयेव आगतो. लाभं लभित्वा हि इट्ठानिट्ठं सुन्दरासुन्दरञ्च वितक्केन विनिच्छिनाति ‘‘एत्तकं मे रूपारम्मणत्थाय भविस्सति, एत्तकं सद्दारम्मणत्थाय, एत्तकं मय्हं भविस्सति, एत्तकं परस्स, एत्तकं परिभुञ्जिस्सामि, एत्तकं निदहिस्सामी’’ति. तेन वुत्तं ‘‘लाभं पटिच्च विनिच्छयो’’ति.
छन्दरागोति एवं अकुसलवितक्केन वितक्किते वत्थुस्मिं दुब्बलरागो च बलवरागो च उप्पज्जति. अज्झोसानन्ति ‘‘अहं, मम’’न्ति बलवसन्निट्ठानं. परिग्गहोति तण्हादिट्ठिवसेन परिग्गहकरणं. मच्छरियन्ति परेहि साधारणभावस्स असहनता. तेनेवस्स पोराणा एवं वचनत्थं वदन्ति ‘‘इदं अच्छरियं मय्हेव होतु, मा अञ्ञस्स अच्छरियं होतूति पवत्तत्ता मच्छरियन्ति वुच्चती’’ति. आरक्खोति द्वारपिदहनमञ्जूसागोपनादिवसेन सुट्ठु रक्खणं. अधि करोतीति अधिकरणं, कारणस्सेतं नामं. आरक्खाधिकरणन्ति भावनपुंसकं, आरक्खहेतूति अत्थो. दण्डादानादीसु परनिसेधनत्थं दण्डस्स आदानं दण्डादानं. एकतोधारादिनो सत्थस्स आदानं सत्थादानं. कलहोति कायकलहोपि वाचाकलहोपि. पुरिमो पुरिमो विरोधो विग्गहो, पच्छिमो पच्छिमो विवादो. तुवं तुवन्ति अगारववसेन ‘‘तुवं तुव’’न्ति वचनं.
अधिट्ठितकालतो पट्ठाय न विकप्पेतब्बानीति विकप्पेन्तेन अधिट्ठानतो पुब्बे वा
विकप्पेतब्बं, विजहिताधिट्ठानं वा पच्छाविकप्पेतब्बं. अविजहिताधिट्ठानं पन न विकप्पेतब्बन्ति अधिप्पायो. दुक्कटवसेन वुत्तानीति ‘‘वग्गं भिक्खुनिसङ्घं वग्गसञ्ञी ओवदती’’तिआदिना (पाचि. १५०) नयेन अधम्मकम्मे द्वे नवकानि दुक्कटवसेन वुत्तानि.
नवकवारवण्णना निट्ठिता.
दसकवारवण्णना
३३०. दसकेसु नत्थि दिन्नन्तिआदिवसेन वेदितब्बाति ‘‘नत्थि दिन्नं, नत्थि यिट्ठं, नत्थि हुतं, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, नत्थि अयं लोको, नत्थि परो लोको, नत्थि माता, नत्थि पिता, नत्थि सत्ता ओपपातिका, नत्थि लोके समणब्राह्मणा सम्मग्गता सम्मापटिपन्ना, ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ती’’ति (म. नि. २.९४, २२५; ३.९१, ११६; सं. नि. ३.२१०) एवमागतं सन्धाय वुत्तं. सस्सतो लोकोतिआदिवसेनाति ‘‘सस्सतो लोकोति वा, असस्सतो लोकोति वा, अन्तवा लोकोति वा, अनन्तवा लोकोति वा, तं जीवं तं सरीरन्ति वा, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति वा, होति तथागतो परं मरणाति वा, न होति तथागतो परं मरणाति वा, होति च न च होति तथागतो परं मरणाति वा, नेव होति न न होति तथागतो परं मरणाति वा’’ति (म. नि. १.२६९) एवमागतं सङ्गण्हाति.
मिच्छादिट्ठिआदयो मिच्छाविमुत्तिपरियोसानाति ‘‘मिच्छादिट्ठि मिच्छासङ्कप्पो मिच्छावाचा मिच्छाकम्मन्तो मिच्छाआजीवो मिच्छावायामो मिच्छासति मिच्छासमाधि मिच्छाञाणं मिच्छाविमुत्ती’’ति (विभ. ९७०) एवमागतं सन्धाय वदति. तत्थ मिच्छाञाणन्ति पापकिरियासु उपायचिन्तावसेन पापकं कत्वा ‘‘सुकतं मया’’ति पच्चवेक्खणाकारेन च उप्पन्नो मोहो. मिच्छाविमुत्तीति अविमुत्तस्सेव सतो विमुत्तिसञ्ञिता. समथक्खन्धके निद्दिट्ठाति ‘‘ओरमत्तकं अधिकरणं होति, न च गतिगतं, न च सरितसारित’’न्तिआदिना (चूळव. २०४) निद्दिट्ठा. समथक्खन्धके वुत्तेहि समन्नागतो होतीति सम्बन्धो. मातुरक्खितादयो दस इत्थियो. धनक्कीतादयो दस भरियायो.
दसकवारवण्णना निट्ठिता.
एकादसकवारवण्णना
३३१. एकादसकेसु न वोदायन्तीति न पकासन्ति. सुयुत्तयानसदिसाय कतायाति इच्छितिच्छितकाले सुखेन पवत्तेतब्बत्ता युत्तयानं विय कताय. यथा पतिट्ठा होतीति सम्पत्तीनं यथा पतिट्ठा होति. अनु अनु पवत्तितायाति भावनाबहुलीकारेहि अनु अनु पवत्तिताय.