महापजापतिगोतमीवत्थुकथावण्णना
४०२. भिक्खुनिक्खन्धके सक्केसु विहरतीति पठमगमनेन गन्त्वा विहरति. महापजापति गोतमीति एत्थ गोतमीति गोत्तं. नामकरणदिवसे पनस्सा लद्धसक्कारा ब्राह्मणा लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘सचे अयं धीतरं लभिस्सति, चक्कवत्तिरञ्ञो महेसी भविस्सति. सचे पुत्तं लभिस्सति, चक्कवत्तिराजा भविस्सतीति उभयथापि महतीयेवस्सा पजा भविस्सती’’ति ब्याकरिंसु, तस्मा पुत्तपजाय चेव धीतुपजाय च महन्तताय ‘‘महापजापती’’ति नामं अकंसु, इध पन गोत्तेन सद्धिं संसन्दित्वा ‘‘महापजापति गोतमी’’ति वुत्तं. येन भगवा तेनुपसङ्कमीति भगवा कपिलपुरं गन्त्वा पठममेव नन्दं पब्बाजेसि, सत्तमे दिवसे राहुलकुमारं. चुम्बटककलहे पन उभयनगरवासिकेसु युद्धत्थाय निक्खन्तेसु सत्था गन्त्वा ते राजानो सञ्ञापेत्वा अत्तदण्डसुत्तं (सु. नि. ९४१ आदयो) कथेसि. राजानो पसीदित्वा अड्ढतेय्यसते अड्ढतेय्यसते दारके अदंसु. तानि पञ्च कुमारसतानि सत्थु सन्तिके पब्बजिंसु. अथ नेसं पजापतियो सासनं पेसेत्वा अनभिरतिं उप्पादयिंसु. सत्था तेसं अनभिरतिया उप्पन्नभावं ञत्वा ते पञ्चसते दहरभिक्खू कुणालदहं नेत्वा अत्तनो कुणालकाले निसिन्नपुब्बे पासाणतले निसीदित्वा कुणालजातककथाय (जा. २.२१.कुणालजातक) तेसं अनभिरतिं विनोदेत्वा सब्बेपि ते सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि, पुन महावनं आनेत्वा अरहत्तफले. तेसं चित्तजाननत्थं पुनपि पजापतियो सासनं पहिणिंसु. ते ‘‘अभब्बा मयं घरावासस्सा’’ति पटिसासनं पहिणिंसु. ता ‘‘न दानि अम्हाकं परघरं गन्तुं युत्तं, महापजापतिया सन्तिकं गन्त्वा पब्बज्जं अनुजानापेत्वा पब्बजिस्सामा’’ति पञ्चसतापि महापजापतिं उपसङ्कमित्वा ‘‘अय्ये, अम्हाकं पब्बज्जं अनुजानापेथा’’ति आहंसु. महापजापति च ता इत्थियो गहेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, सेतच्छत्तस्स हेट्ठा रञ्ञो परिनिब्बुतकाले उपसङ्कमीतिपि वदन्तियेव. पक्कामीति पुन कपिलपुरमेव पाविसि.
यथाभिरन्तं विहरित्वाति बोधनेय्यसत्तानं उपनिस्सयं ओलोकेन्तो यथाज्झासयेन विहरित्वा. चारिकं पक्कामीति महाजनसङ्गहं करोन्तो उत्तमाय बुद्धसिरिया अनोपमेन बुद्धविलासेन अतुरितचारिकं पक्कामि. सम्बहुलाहि साकियानीहि सद्धिन्ति अन्तोनिवेसनस्मिंयेव दसबलं उद्दिस्स पब्बज्जावेसं गहेत्वा तापि पञ्चसता साकियानियो पब्बज्जावेसंयेव गाहापेत्वा सब्बाहिपि ताहि सम्बहुलाहि साकियानीहि सद्धिं. पक्कामीति गमनं अभिनीहरि. गमनाभिनीहरणकाले पनस्सा ‘‘सुकुमारा राजित्थियो पदसा गन्तुं न सक्खिस्सन्ती’’ति साकियकोलियराजानो सुवण्णसिविकायो उपट्ठापयिंसु, ता पन ‘‘याने आरुय्ह गच्छन्तीहि सत्थरि अगारवो कतो होती’’ति एकपण्णासयोजनिकं मग्गं पदसाव पटिपज्जिंसु. राजानोपि पुरतो च पच्छतो च आरक्खं संविदहापेत्वा तण्डुलसप्पितेलादीनं सकटानि पूरेत्वा ‘‘गतगतट्ठाने आहारं पटियादेथा’’ति पुरिसे पेसयिंसु. सूनेहि पादेहीति तासञ्हि सुखुमालत्ता पादेसु एको फोटो उट्ठेति, एको भिज्जति, उभो पादा कटकट्ठिसम्परिकिण्णा विय हुत्वा उद्धुमाता. तेन वुत्तं ‘‘सूनेहि पादेही’’ति. बहिद्वारकोट्ठकेति द्वारकोट्ठकस्स बहि. कस्मा पनेवं ठिताति? एवं किरस्सा अहोसि ‘‘अहं तथागतेन अनुञ्ञाता सयमेव पब्बज्जावेसं अग्गहेसिं, एवं गहितभावो च पन मे सकलजम्बुदीपे पाकटो जातो, सचे सत्था पब्बज्जं अनुजानिस्सति, इच्चेतं कुसलं. सचे नानुजानिस्सति, महती गरहा भविस्सती’’ति विहारं पविसितुं असक्कोन्ती रोदमाना अट्ठासि. किं नु त्वं गोतमीति किं नु राजकुलानं विपत्ति उप्पन्ना, केन नु त्वं कारणेन एवं विवण्णभावं पत्ता सूनेहि पादेहि…पे… ठिताति.
अञ्ञेनपि परियायेनाति अञ्ञेनपि कारणेन. आपादिकाति संवड्ढिका, तुम्हाकं हत्थपादेसु हत्थपादकिच्चं असाधेन्तेसु हत्थे च पादे च वड्ढेत्वा पटिजग्गिकाति अत्थो. पोसिकाति दिवसस्स द्वे तयो वारे नहापेत्वा भोजेत्वा पायेत्वा तुम्हे पोसेसि. थञ्ञं पायेसीति नन्दकुमारो किर बोधिसत्ततो कतिपाहेनेव दहरतरो. तस्मिं जाते महापजापति अत्तनो पुत्तं धातीनं दत्वा सयं बोधिसत्तस्स धातिकिच्चं साधयमाना अत्तनो थञ्ञं पायेसि. तं सन्धाय थेरो एवमाह. साधु भन्तेति ‘‘बहुकारा’’तिआदीहि तस्सा गुणं कथेत्वा पुन पब्बज्जं याचन्तो एवमाह.
महापजापतिगोतमीवत्थुकथावण्णना निट्ठिता.