नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

विनयपिटके

विनयसङ्गह-अट्ठकथा

गन्थारम्भकथा

वत्थुत्तयं नमस्सित्वा, सरणं सब्बपाणिनं;

विनये पाटवत्थाय, योगावचरभिक्खुनं.

विप्पकिण्णमनेकत्थ, पाळिमुत्तविनिच्छयं;

समाहरित्वा एकत्थ, दस्सयिस्समनाकुलं.

तत्रायं मातिका –

‘‘दिवासेय्या परिक्खारो, भेसज्जकरणम्पि च;

परित्तं पटिसन्थारो, विञ्ञत्ति कुलसङ्गहो.

‘‘मच्छमंसं अनामासं, अधिट्ठानविकप्पनं;

चीवरेनविनावासो, भण्डस्स पटिसामनं.

‘‘कयविक्कयसमापत्ति, रूपियादिपटिग्गहो;

दानविस्सासग्गाहेहि, लाभस्स परिणामनं.

‘‘पथवी भूतगामो च, दुविधं सहसेय्यकं;

विहारे सङ्घिके सेय्यं, सन्थरित्वान पक्कमो.

‘‘कालिकानिपि चत्तारि, कप्पिया चतुभूमियो;

खादनीयादिपटिग्गाहो, पटिक्खेपपवारणा.

‘‘पब्बज्जा निस्सयो सीमा, उपोसथपवारणं;

वस्सूपनायिका वत्तं, चतुपच्चयभाजनं.

‘‘कथिनं गरुभण्डानि, चोदनादिविनिच्छयो;

गरुकापत्तिवुट्ठानं, कम्माकम्मं पकिण्णक’’न्ति.

१. दिवासेय्यविनिच्छयकथा

१. तत्थ दिवासेय्याति दिवानिपज्जनं. तत्रायं विनिच्छयो – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दिवा पटिसल्लीयन्तेन द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितु’’न्ति (पारा. ७७) वचनतो दिवा निपज्जन्तेन द्वारं संवरित्वा निपज्जितब्बं. एत्थ च किञ्चापि पाळियं ‘‘अयं नाम आपत्ती’’ति न वुत्ता, विवरित्वा निपन्नदोसेन पन उप्पन्ने वत्थुस्मिं द्वारं संवरित्वा निपज्जितुं अनुञ्ञातत्ता असंवरित्वा निपज्जन्तस्स अट्ठकथायं दुक्कटं (पारा. अट्ठ. १.७७) वुत्तं. भगवतो हि अधिप्पायं ञत्वा उपालित्थेरादीहि अट्ठकथा ठपिता. ‘‘अत्थापत्ति दिवा आपज्जति, नो रत्ति’’न्ति (परि. ३२३) इमिनापि चेतं सिद्धं.

२. कीदिसं पन द्वारं संवरितब्बं, कीदिसं न संवरितब्बं? रुक्खपदरवेळुपदरकिलञ्जपण्णादीनं येन केनचि कवाटं कत्वा हेट्ठा उदुक्खले उपरि उत्तरपासके च पवेसेत्वा कतं परिवत्तकद्वारमेव संवरितब्बं. अञ्ञं गोरूपानं वजेसु विय रुक्खसूचिकण्टकद्वारं, गामथकनकं चक्कलकयुत्तद्वारं, फलकेसु वा किटिकासु वा द्वे तीणि चक्कलकानि योजेत्वा कतं संसरणकिटिकद्वारं, आपणेसु विय कतं उग्घाटनकिटिकद्वारं, द्वीसु तीसु ठानेसु वेळुसलाका गोप्फेत्वा पण्णकुटीसु कतं सलाकहत्थकद्वारं, दुस्ससाणिद्वारन्ति एवरूपं द्वारं न संवरितब्बं. पत्तहत्थस्स कवाटप्पणामने पन एकं दुस्ससाणिद्वारमेव अनापत्तिकरं, अवसेसानि पणामेन्तस्स आपत्ति. दिवा पटिसल्लीयन्तस्स पन परिवत्तकद्वारमेव आपत्तिकरं, सेसानि संवरित्वा वा असंवरित्वा वा निपज्जन्तस्स आपत्ति नत्थि, संवरित्वा पन निपज्जितब्बं, एतं वत्तं.

३. परिवत्तकद्वारं कित्तकेन संवुतं होति? सूचिघटिकासु दिन्नासु संवुतमेव होति. अपिच खो सूचिमत्तेपि दिन्ने वट्टति, घटिकामत्तेपि दिन्ने वट्टति, द्वारबाहं फुसित्वा ठपितमत्तेपि वट्टति, ईसकं अफुसितेपि वट्टति, सब्बन्तिमेन विधिना यावता सीसं नप्पविसति, तावता अफुसितेपि वट्टति. सचे बहूनं वळञ्जनट्ठानं होति, भिक्खुं वा सामणेरं वा ‘‘द्वारं, आवुसो, जग्गाही’’ति वत्वापि निपज्जितुं वट्टति. अथ भिक्खू चीवरकम्मं वा अञ्ञं वा किञ्चि करोन्ता निसिन्ना होन्ति, ‘‘एते द्वारं जग्गिस्सन्ती’’ति आभोगं कत्वापि निपज्जितुं वट्टति. कुरुन्दट्ठकथायं पन ‘‘उपासकम्पि आपुच्छित्वा वा ‘एस जग्गिस्सती’ति आभोगं कत्वा वा निपज्जितुं वट्टति, केवलं भिक्खुनिं वा मातुगामं वा आपुच्छितुं न वट्टती’’ति वुत्तं, तं युत्तं. एवं सब्बत्थपि यो यो थेरवादो वा अट्ठकथावादो वा पच्छा वुच्चति, सो सोव पमाणन्ति गहेतब्बं.

४. अथ द्वारस्स उदुक्खलं वा उत्तरपासको वा भिन्नो होति अट्ठपितो वा, संवरितुं न सक्कोति, नवकम्मत्थं वा पन इट्ठकपुञ्जो वा मत्तिकादीनं वा रासि अन्तोद्वारे कतो होति, अट्टं वा बन्धन्ति, यथा संवरितुं न सक्कोति. एवरूपे अन्तराये सति असंवरित्वापि निपज्जितुं वट्टति. यदि पन कवाटं नत्थि, लद्धकप्पमेव. उपरि सयन्तेन निस्सेणिं आरोपेत्वा निपज्जितब्बं. सचे निस्सेणिमत्थके थकनकं होति, थकेत्वापि निपज्जितब्बं. गब्भे निपज्जन्तेन गब्भद्वारं वा पमुखद्वारं वा यं किञ्चि संवरित्वा निपज्जितुं वट्टति. सचे एककुट्टके गेहे द्वीसु पस्सेसु द्वारानि कत्वा वळञ्जन्ति, द्वेपि द्वारानि जग्गितब्बानि, तिभूमकेपि पासादे द्वारं जग्गितब्बमेव. सचे भिक्खाचारा पटिक्कम्म लोहपासादसदिसं पासादं बहू भिक्खू दिवाविहारत्थं पविसन्ति, सङ्घत्थेरेन द्वारपालस्स ‘‘द्वारं जग्गाही’’ति वत्वा वा ‘‘द्वारजग्गनं नाम एतस्स भारो’’ति आभोगं कत्वा वा पविसित्वा निपज्जितब्बं. याव सङ्घनवकेन एवमेव कातब्बं. पुरे पविसन्तानं ‘‘द्वारजग्गनं नाम पच्छिमानं भारो’’ति एवं आभोगं कातुम्पि वट्टति. अनापुच्छा वा आभोगं अकत्वा वा अन्तोगब्भे वा असंवुतद्वारे बहि वा निपज्जन्तानं आपत्ति. गब्भे वा बहि वा निपज्जनकालेपि ‘‘द्वारजग्गनं नाम महाद्वारे द्वारपालस्स भारो’’ति आभोगं कत्वा निपज्जितुं वट्टतियेव. एवं लोहपासादादीसु आकासतले निपज्जन्तेनपि द्वारं संवरितब्बमेव.

अयञ्हेत्थ सङ्खेपो – इदं दिवापटिसल्लीयनं येन केनचि परिक्खित्ते सद्वारबन्धे ठाने कथितं, तस्मा अब्भोकासे वा रुक्खमूले वा मण्डपे वा यत्थ कत्थचि सद्वारबन्धे निपज्जन्तेन द्वारं संवरित्वाव निपज्जितब्बं. सचे महापरिवेणं होति महाबोधियङ्गणलोहपासादङ्गणसदिसं बहूनं ओसरणट्ठानं, यत्थ द्वारं संवुतम्पि संवुतट्ठाने न तिट्ठति, द्वारं अलभन्ता पाकारं आरुहित्वापि विचरन्ति, तत्थ संवरणकिच्चं नत्थि. रत्तिं द्वारं विवरित्वा निपन्नो अरुणे उग्गते वुट्ठाति, अनापत्ति. सचे पन पबुज्झित्वा पुन सुपति, आपत्ति. यो पन ‘‘अरुणे उग्गते वुट्ठहिस्सामी’’ति परिच्छिन्दित्वाव द्वारं असंवरित्वा रत्तिं निपज्जति, यथापरिच्छेदमेव वुट्ठाति, तस्स आपत्तियेव. महापच्चरियं पन ‘‘एवं निपज्जन्तो अनादरियदुक्कटापि न मुच्चती’’ति वुत्तं.

५. यो पन बहुदेव रत्तिं जग्गित्वा अद्धानं वा गन्त्वा दिवा किलन्तरूपो मञ्चे निसिन्नो पादे भूमितो अमोचेत्वाव निद्दावसेन निपज्जति, तस्स अनापत्ति. सचे ओक्कन्तनिद्दो अजानन्तोपि पादे मञ्चकं आरोपेति, आपत्तियेव. निसीदित्वा अपस्साय सुपन्तस्स अनापत्ति. योपि च ‘‘निद्दं विनोदेस्सामी’’ति चङ्कमन्तो पतित्वा सहसा वुट्ठाति, तस्सपि अनापत्ति. यो पन पतित्वा तत्थेव सयति, न वुट्ठाति, तस्स आपत्ति.

को मुच्चति, को न मुच्चतीति? महापच्चरियं ताव ‘‘एकभङ्गेन निपन्नको एव मुच्चति. पादे पन भूमितो मोचेत्वा निपन्नोपि यक्खगहितकोपि विसञ्ञीभूतोपि न मुच्चती’’ति वुत्तं. कुरुन्दट्ठकथायं पन ‘‘बन्धित्वा निपज्जापितोव मुच्चती’’ति वुत्तं. महाअट्ठकथायं पन ‘‘यो चङ्कमन्तो मुच्छित्वा पतितो तत्थेव सुपति, तस्सपि अविसयताय आपत्ति न दिस्सति. आचरिया पन एवं न कथयन्ति, तस्मा आपत्तियेवाति महापदुमत्थेरेन वुत्तं. द्वे पन जना आपत्तितो मुच्चन्तियेव, यो च यक्खगहितको, यो च बन्धित्वा निपज्जापितो’’ति.

इति पाळिमुत्तकविनयविनिच्छयसङ्गहे

दिवासेय्यविनिच्छयकथा समत्ता.

२. परिक्खारविनिच्छयकथा

६. परिक्खारोति समणपरिक्खारो. तत्रायं कप्पियाकप्पियपरिक्खारविनिच्छयो (पारा. अट्ठ. १.८५) – केचि तालपण्णच्छत्तं अन्तो वा बहि वा पञ्चवण्णेन सुत्तेन सिब्बित्वा वण्णमट्ठं करोन्ति, तं न वट्टति. एकवण्णेन पन नीलेन वा पीतकेन वा येन केनचि सुत्तेन अन्तो वा बहि वा सिब्बितुं, छत्तदण्डग्गाहकं सलाकपञ्जरं वा विनन्धितुं वट्टति, तञ्च खो थिरकरणत्थं वट्टति, न वण्णमट्ठत्थाय. छत्तपण्णेसु मकरदन्तकं वा अड्ढचन्दकं वा छिन्दितुं न वट्टति. छत्तदण्डे गेहत्थम्भेसु विय घटको वा वाळरूपकं वा न वट्टति. सचेपि सब्बत्थ आरग्गेन लेखा दिन्ना होति, सापि न वट्टति. घटकं वा वाळरूपकं वा भिन्दित्वा धारेतब्बं, लेखापि घंसित्वा वा अपनेतब्बा, सुत्तकेन वा दण्डो वेठेतब्बो. दण्डबुन्दे पन अहिच्छत्तकसण्ठानं वट्टति. वातप्पहारेन अचलनत्थं छत्तमण्डलिकं रज्जुकेहि गाहेत्वा दण्डे बन्धन्ति, तस्मिं बन्धनट्ठाने वलयमिव उक्किरित्वा लेखं ठपेन्ति, सा वट्टति.

७. चीवरमण्डनत्थाय नानासुत्तकेहि सतपदिसदिसं सिब्बन्ता आगन्तुकपट्टं ठपेन्ति, अञ्ञम्पि यं किञ्चि सूचिकम्मविकारं करोन्ति, पट्टमुखे वा परियन्ते वा वेणिं वा सङ्खलिकं वा मुग्गरं वा एवमादि सब्बं न वट्टति, पकतिसूचिकम्ममेव वट्टति. गण्ठिकपट्टकञ्च पासकपट्टकञ्च अट्ठकोणम्पि सोळसकोणम्पि करोन्ति, तत्थ अग्घियगयमुग्गरादीनि दस्सेन्ति, कक्कटक्खीनि उक्किरन्ति, सब्बं न वट्टति, चतुकोणमेव वट्टति, कोणसुत्तपीळका च चीवरे रत्ते दुविञ्ञेय्यरूपा वट्टन्ति. कञ्जिकपिट्ठखलिअअलकादीसु चीवरं पक्खिपितुं न वट्टति, चीवरकम्मकाले पन हत्थमलसूचिमलादीनं धोवनत्थं किलिट्ठकाले च धोवनत्थं वट्टति, गन्धं वा लाखं वा तेलं वा रजने पक्खिपितुं न वट्टति.

रजनेसु च हलिद्दिं ठपेत्वा सब्बं मूलरजनं वट्टति, मञ्जिट्ठिञ्च तुङ्गहारञ्च ठपेत्वा सब्बं खन्धरजनं वट्टति. तुङ्गहारो नाम एको सकण्टकरुक्खो, तस्स हरितालवण्णं खन्धरजनं होति. लोद्दञ्च कण्डुलञ्च ठपेत्वा सब्बं तचरजनं वट्टति. अल्लिपत्तञ्च नीलिपत्तञ्च ठपेत्वा सब्बं पत्तरजनं वट्टति. गिहिपरिभुत्तकं पन अल्लिपत्तेन एकवारं रजितुं वट्टति. किंसुकपुप्फञ्च कुसुम्भपुप्फञ्च ठपेत्वा सब्बं पुप्फरजनं वट्टति. फलरजने पन न किञ्चि न वट्टति (महाव. अट्ठ. ३४४).

८. चीवरं रजित्वा सङ्खेन वा मणिना वा येन केनचि न घट्टेतब्बं, भूमियं जाणुकानि निहन्त्वा हत्थेहि गहेत्वा दोणियम्पि न घंसितब्बं. दोणियं वा फलके वा ठपेत्वा अन्ते गाहापेत्वा हत्थेन पहरितुं पन वट्टति, तम्पि मुट्ठिना न कातब्बं. पोराणकत्थेरा पन दोणियम्पि न ठपेसुं. एको चीवरं गहेत्वा तिट्ठति, अपरो हत्थे कत्वा हत्थेन पहरति. चीवरस्स कण्णसुत्तकं न वट्टति, रजितकाले छिन्दितब्बं. यं पन ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कण्णसुत्तक’’न्ति (महाव. ३४४) एवं अनुञ्ञातं, तं अनुवाते पासकं कत्वा बन्धितब्बं रजनकाले लग्गनत्थाय. गण्ठिकेपि सोभाकरणत्थं लेखा वा पीळका वा न वट्टति, नासेत्वा परिभुञ्जितब्बं.

९. पत्ते वा थालके वा आरग्गेन लेखं करोन्ति अन्तो वा बहि वा, न वट्टति. पत्तं भमं आरोपेत्वा मज्जित्वा पचन्ति ‘‘मणिवण्णं करिस्सामा’’ति, न वट्टति, तेलवण्णो पन वट्टति. पत्तमण्डले भित्तिकम्मं न वट्टति, मकरदन्तकं पन वट्टति.

धमकरणछत्तकस्स उपरि वा हेट्ठा वा धमकरणकुच्छियं वा लेखा न वट्टति, छत्तमुखवट्टियं पनस्स लेखा वट्टति.

१०. कायबन्धनस्स सोभनत्थं तहिं तहिं दिगुणं सुत्तं कोट्टेन्ति, कक्कटक्खीनि उट्ठापेन्ति, न वट्टति, उभोसु पन अन्तेसु दसामुखस्स थिरभावाय दिगुणं कोट्टेतुं वट्टति. दसामुखे पन घटकं वा मकरमुखं वा देड्डुभसीसं वा यं किञ्चि विकाररूपं कातुं न वट्टति, तत्थ तत्थ अच्छीनि दस्सेत्वा मालाकम्मादीनि वा कत्वा कोट्टितकायबन्धनम्पि न वट्टति, उजुकमेव पन मच्छकण्टकं वा खज्जूरिपत्तकं वा मट्ठकपट्टिकं वा कत्वा कोट्टेतुं वट्टति. कायबन्धनस्स दसा एका वट्टति, द्वे तीणि चत्तारिपि वट्टन्ति, ततो परं न वट्टन्ति. रज्जुककायबन्धनं एकमेव वट्टति, पामङ्गसण्ठानं पन एकम्पि न वट्टति, दसा पन पामङ्गसण्ठानापि वट्टति, बहुरज्जुके एकतो कत्वा एकेन निरन्तरं वेठेत्वा कतं बहुरज्जुकन्ति न वत्तब्बं, तं वट्टति.

कायबन्धनविधे अट्ठमङ्गलादिकं यं किञ्चि विकाररूपं न वट्टति, परिच्छेदलेखामत्तं वट्टति. विधकस्स उभोसु अन्तेसु थिरकरणत्थाय घटकं करोन्ति, अयम्पि वट्टति.

११. अञ्जनियं इत्थिपुरिसचतुप्पदसकुणरूपं वा मालाकम्मलताकम्ममकरदन्तकगोमुत्तकअड्ढचन्दकादिभेदं वा विकाररूपं न वट्टति, घंसित्वा वा भिन्दित्वा वा यथा वा न पञ्ञायति, तथा सुत्तकेन वेठेत्वा वळञ्जेतब्बा. उजुकमेव पन चतुरंसा वा अट्ठंसा वा सोळसंसा वा अञ्जनी वट्टति. हेट्ठतोपिस्सा द्वे वा तिस्सो वा वट्टलेखायो वट्टन्ति, गीवायम्पिस्सा पिधानकबन्धनत्थं एका वट्टलेखा वट्टति.

अञ्जनीसलाकायपि वण्णमट्ठकम्मं न वट्टति, अञ्जनीथविकायपि यं किञ्चि नानावण्णेन सुत्तेन वण्णमट्ठकम्मं न वट्टति. एसेव नयो कुञ्चिककोसकेपि. कुञ्चिकाय वण्णमट्ठकम्मं न वट्टति, तथा सिपाटिकाय. एकवण्णसुत्तेन पन येन केनचि यं किञ्चि सिब्बितुं वट्टति.

१२. आरकण्टकेपि वट्टमणिकं वा अञ्ञं वा वण्णमट्ठं न वट्टति, गीवायं पन परिच्छेदलेखा वट्टति. पिप्फलिकेपि मणिकं वा पीळकं वा यं किञ्चि उट्ठापेतुं न वट्टति, दण्डके पन परिच्छेदलेखा वट्टति. नखच्छेदनं वलितकंयेव करोन्ति, तस्मा तं वट्टति. उत्तरारणियं वापि अरणिधनुके वा उपरिपेल्लनदण्डके वा मालाकम्मादि यं किञ्चि वण्णमट्ठं न वट्टति. पेल्लनदण्डकस्स पन वेमज्झे मण्डलं होति, तत्थ परिच्छेदलेखामत्तं वट्टति. सूचिसण्डासं करोन्ति, येन सूचिं डंसापेत्वा घंसन्ति, तत्थ मकरमुखादिकं यं किञ्चि वण्णमट्ठं न वट्टति, सूचिडंसनत्थं पन मुखमत्तं होति, तं वट्टति.

दन्तकट्ठच्छेदनवासियम्पि यं किञ्चि वण्णमट्ठं न वट्टति, उजुकमेव कप्पियलोहेन उभोसु वा पस्सेसु चतुरंसं वा अट्ठंसं वा बन्धितुं वट्टति. कत्तरदण्डेपि यं किञ्चि वण्णमट्ठं न वट्टति, हेट्ठा एका वा द्वे वा वट्टलेखा उपरि अहिच्छत्तकमकुळमत्तञ्च वट्टति.

१३. तेलभाजनेसु विसाणे वा नाळियं वा अलाबुके वा आमण्डसारके वा ठपेत्वा इत्थिरूपं पुरिसरूपञ्च अवसेसं सब्बम्पि वण्णमट्ठकम्मं वट्टति. मञ्चपीठे भिसिबिम्बोहने भूमत्थरणे पादपुञ्छने चङ्कमनभिसिया सम्मुञ्जनियं कचवरछड्डनके रजनदोणिकाय पानीयउळुङ्के पानीयघटे पादकथलिकाय फलकपीठके वलयाधारके दण्डाधारके पत्तपिधाने तालवण्टे बीजनेति एतेसु सब्बं मालाकम्मादि वण्णमट्ठकम्मं वट्टति.

१४. सेनासने पन द्वारकवाटवातपानकवाटादीसु सब्बरतनमयम्पि वण्णमट्ठकम्मं वट्टति. सेनासने किञ्चि पटिसेधेतब्बं नत्थि अञ्ञत्र विरुद्धसेनासना. विरुद्धसेनासनं नाम अञ्ञेसं सीमाय राजवल्लभेहि कतसेनासनं वुच्चति. तस्मा ये तादिसं सेनासनं करोन्ति, ते वत्तब्बा ‘‘मा अम्हाकं सीमाय सेनासनं करोथा’’ति. अनादियित्वा करोन्तियेव, पुनपि वत्तब्बा ‘‘मा एवं अकत्थ, मा अम्हाकं उपोसथपवारणानं अन्तरायमकत्थ, मा सामग्गिं भिन्दित्थ, तुम्हाकं सेनासनं कतम्पि कतट्ठाने न ठस्सती’’ति. सचे बलक्कारेन करोन्तियेव, यदा तेसं लज्जिपरिसा उस्सन्ना होति, सक्का च होति लद्धुं धम्मिको विनिच्छयो, तदा तेसं पेसेतब्बं ‘‘तुम्हाकं आवासं हरथा’’ति. सचे यावततियं पेसिते हरन्ति, साधु. नो चे हरन्ति, ठपेत्वा बोधिञ्च चेतियञ्च अवसेससेनासनानि भिन्दितब्बानि, नो च खो अपरिभोगं करोन्तेहि, पटिपाटिया पन छदनगोपानसीइट्ठकादीनि अपनेत्वा तेसं पेसेतब्बं ‘‘तुम्हाकं दब्बसम्भारे हरथा’’ति. सचे हरन्ति, साधु. नो चे हरन्ति, अथ तेसु दब्बसम्भारेसु हिमवस्सवातातपादीहि पूतिभूतेसु वा चोरेहि वा हटेसु अग्गिना वा दड्ढेसु सीमसामिका भिक्खू अनुपवज्जा, न लब्भा चोदेतुं ‘‘तुम्हेहि अम्हाकं दब्बसम्भारा नासिता’’ति वा ‘‘तुम्हाकं गीवा’’ति वा. यं पन सीमसामिकेहि भिक्खूहि कतं, तं सुकतमेव होति. योपि भिक्खु बहुस्सुतो विनयञ्ञू अञ्ञं भिक्खुं अकप्पियपरिक्खारं गहेत्वा विचरन्तं दिस्वा छिन्दापेय्य वा भिन्दापेय्य वा, अनुपवज्जो, सो नेव चोदेतब्बो न सारेतब्बो, न तं लब्भा वत्तुं ‘‘अयं नाम मम परिक्खारो तया नासितो, तं मे देही’’ति.

इति पाळिमुत्तकविनयविनिच्छयसङ्गहे

परिक्खारविनिच्छयकथा समत्ता.

३. भेसज्जादिकरणविनिच्छयकथा

१५. भेसज्जकरणपरित्तपटिसन्थारेसु पन भेसज्जकरणे ताव अयं विनिच्छयो (पारा. अट्ठ. २.१८५-७) – आगतागतस्स परजनस्स भेसज्जं न कातब्बं, करोन्तो दुक्कटं आपज्जति. पञ्चन्नं पन सहधम्मिकानं कातब्बं भिक्खुस्स भिक्खुनिया सिक्खमानाय सामणेरस्स सामणेरियाति. समसीलसद्धापञ्ञानञ्हि एतेसं तीसु सिक्खासु युत्तानं भेसज्जं अकातुं न लब्भति. करोन्तेन च सचे तेसं अत्थि, तेसं सन्तकं गहेत्वा योजेत्वा दातब्बं, सचे नत्थि, अत्तनो सन्तकं कातब्बं. सचे अत्तनोपि नत्थि, भिक्खाचारवत्तेन वा ञातकपवारितट्ठानतो वा परियेसितब्बं, अलभन्तेन गिलानस्स अत्थाय अकतविञ्ञत्तियापि आहरित्वा कातब्बं.

१६. अपरेसम्पि पञ्चन्नं कातुं वट्टति मातु पितु तदुपट्ठाकानं अत्तनो वेय्यावच्चकरस्स पण्डुपलासस्स चाति. पण्डुपलासो नाम यो पब्बज्जापेक्खो याव पत्तचीवरं पटियादियति, ताव विहारे वसति. तेसु सचे मातापितरो इस्सरा होन्ति न पच्चासीसन्ति, अकातुं वट्टति. सचे पन रज्जेपि ठिता पच्चासीसन्ति, अकातुं न वट्टति. भेसज्जं पच्चासीसन्तानं भेसज्जं दातब्बं, योजेतुं अजानन्तानं योजेत्वा दातब्बं. सब्बेसं अत्थाय सहधम्मिकेसु वुत्तनयेनेव परियेसितब्बं. सचे पन मातरं विहारं आनेत्वा जग्गति, सब्बं परिकम्मं अनामसन्तेन कातब्बं, खादनीयभोजनीयं सहत्था दातब्बं. पिता पन यथा सामणेरो, एवं सहत्थेन न्हापनसम्बाहनादीनि कत्वा उपट्ठातब्बो. ये च मातापितरो उपट्ठहन्ति पटिजग्गन्ति, तेसम्पि एवमेव कातब्बं. वेय्यावच्चकरो नाम यो वेतनं गहेत्वा अरञ्ञे दारूनि वा छिन्दति, अञ्ञं वा किञ्चि कम्मं करोति, तस्स रोगे उप्पन्ने याव ञातका न पस्सन्ति, ताव भेसज्जं कातब्बं. यो पन भिक्खुनिस्सितकोव हुत्वा सब्बकम्मानि करोति, तस्स भेसज्जं कातब्बमेव. पण्डुपलासेपि सामणेरे विय पटिपज्जितब्बं.

१७. अपरेसम्पि दसन्नं कातुं वट्टति जेट्ठभातु कनिट्ठभातु जेट्ठभगिनिया कनिट्ठभगिनिया चूळमातुया महामातुया चूळपितुनो महापितुनो पितुच्छाय मातुलस्साति. तेसं पन सब्बेसम्पि करोन्तेन तेसंयेव सन्तकं भेसज्जं गहेत्वा केवलं योजेत्वा दातब्बं. सचे पन नप्पहोन्ति याचन्ति च ‘‘देथ नो, भन्ते, तुम्हाकं पटिदस्सामा’’ति, तावकालिकं दातब्बं. सचेपि न याचन्ति, ‘‘अम्हाकं भेसज्जं अत्थि, तावकालिकं गण्हथा’’ति वत्वा वा ‘‘यदा तेसं भविस्सति, तदा दस्सन्ती’’ति आभोगं वा कत्वा दातब्बं. सचे पटिदेन्ति, गहेतब्बं. नो चे देन्ति, न चोदेतब्बा. एते दस ञातके ठपेत्वा अञ्ञेसं न कातब्बं.

एतेसं पुत्तपरम्पराय पन याव सत्तमा कुलपरिवट्टा, ताव चत्तारो पच्चये आहरापेन्तस्स अकतविञ्ञत्ति वा भेसज्जं करोन्तस्स वेज्जकम्मं वा कुलदूसकापत्ति वा न होति. सचे भातु जाया, भगिनिया सामिको वा गिलानो होति, ञातका चे, तेसम्पि वट्टति. अञ्ञातका चे, भातु च भगिनिया च कत्वा दातब्बं ‘‘तुम्हाकं जग्गनट्ठाने देथा’’ति. अथ वा तेसं पुत्तानं कत्वा दातब्बं ‘‘तुम्हाकं मातापितूनं देथा’’ति. एतेनुपायेन सब्बपदेसु विनिच्छयो वेदितब्बो.

तेसं अत्थाय च सामणेरेहि अरञ्ञतो भेसज्जं आहरापेन्तेन ञातिसामणेरेहि वा आहरापेतब्बं, अञ्ञातकेहि अत्तनो अत्थाय वा आहरापेत्वा दातब्बं. तेहिपि ‘‘उपज्झायस्स आहरामा’’ति वत्तसीसेन आहरितब्बं. उपज्झायस्स मातापितरो गिलाना विहारं आगच्छन्ति, उपज्झायो च दिसापक्कन्तो होति, सद्धिविहारिकेन उपज्झायस्स सन्तकं भेसज्जं दातब्बं. नो चे अत्थि, अत्तनो भेसज्जं उपज्झायस्स परिच्चजित्वा दातब्बं. अत्तनोपि असन्ते वुत्तनयेनेव परियेसित्वा उपज्झायस्स सन्तकं कत्वा दातब्बं. उपज्झायेनपि सद्धिविहारिकस्स मातापितूसु एवमेव पटिपज्जितब्बं. एसेव नयो आचरियन्तेवासिकेसुपि. अञ्ञोपि यो आगन्तुको वा चोरो वा युद्धपराजितो इस्सरो वा ञातकेहि परिच्चत्तो कपणो वा गमियमनुस्सो वा गिलानो हुत्वा विहारं पविसति, सब्बेसं अपच्चासीसन्तेन भेसज्जं कातब्बं.

१८. सद्धं कुलं होति चतूहि पच्चयेहि उपट्ठायकं भिक्खुसङ्घस्स मातापितुट्ठानियं, तत्र चे कोचि गिलानो होति, तस्सत्थाय विस्सासेन ‘‘भेसज्जं कत्वा भन्ते देथा’’ति वदन्ति, नेव दातब्बं न कातब्बं. अथ पन कप्पियं ञत्वा एवं पुच्छन्ति ‘‘भन्ते, असुकस्स नाम रोगस्स किं भेसज्जं करोन्ती’’ति, ‘‘इदञ्चिदञ्च गहेत्वा करोन्ती’’ति वत्तुं वट्टति. ‘‘भन्ते, मय्हं माता गिलाना, भेसज्जं ताव आचिक्खथा’’ति एवं पुच्छिते पन न आचिक्खितब्बं, अञ्ञमञ्ञं पन कथा कातब्बा ‘‘आवुसो, असुकस्स नाम भिक्खुनो इमस्मिं रोगे किं भेसज्जं करिंसू’’ति. इदञ्चिदञ्च भेसज्जं भन्तेति. तं सुत्वा इतरो मातु भेसज्जं करोति, वट्टति. महापदुमत्थेरो किर वसभरञ्ञोपि देविया रोगे उप्पन्ने एकाय इत्थिया आगन्त्वा पुच्छितो ‘‘न जानामी’’ति अवत्वा एवमेव भिक्खूहि सद्धिं समुल्लपेसि. तं सुत्वा तस्सा भेसज्जमकंसु. वूपसन्ते च रोगे तिचीवरेन तीहि च कहापणसतेहि सद्धिं भेसज्जचङ्कोटकं पूरेत्वा आहरित्वा थेरस्स पादमूले ठपेत्वा ‘‘भन्ते, पुप्फपूजं करोथा’’ति आहंसु. थेरो ‘‘आचरियभागो नाम अय’’न्ति कप्पियवसेन गाहापेत्वा पुप्फपूजमकासि. एवं ताव भेसज्जे पटिपज्जितब्बं.

१९. परित्ते पन ‘‘गिलानस्स परित्तं करोथ, भन्ते’’ति वुत्ते न कातब्बं, ‘‘परित्तं भणथा’’ति वुत्ते पन भणितब्बं. सचेपिस्स एवं होति ‘‘मनुस्सा नाम न जानन्ति, अकरियमाने विप्पटिसारिनो भविस्सन्ती’’ति, कातब्बं. ‘‘परित्तोदकं परित्तसुत्तं कत्वा देथा’’ति वुत्ते पन तेसंयेव उदकं हत्थेन चालेत्वा सुत्तं परिमज्जित्वा दातब्बं. सचे विहारतो उदकं अत्तनो सन्तकं वा सुत्तं देति, दुक्कटं. मनुस्सा उदकञ्च सुत्तञ्च गहेत्वा निसीदित्वा ‘‘परित्तं भणथा’’ति वदन्ति, कातब्बं. नो चे जानन्ति, आचिक्खितब्बं. भिक्खूनं निसिन्नानं पादेसु उदकं आकिरित्वा सुत्तञ्च ठपेत्वा गच्छन्ति ‘‘परित्तं करोथ, परित्तं भणथा’’ति, न पादा अपनेतब्बा. मनुस्सा हि विप्पटिसारिनो होन्ति. अन्तोगामेपि गिलानस्स अत्थाय विहारं पेसेन्ति ‘‘परित्तं भणन्तू’’ति, भणितब्बं. अन्तोगामे राजगेहादीसु रोगे वा उपद्दवे वा उप्पन्ने पक्कोसापेत्वा भणापेन्ति, आटानाटियसुत्तादीनि भणितब्बानि. ‘‘आगन्त्वा गिलानस्स सिक्खापदानि देन्तु, धम्मं कथेन्तु, राजन्तेपुरे वा अमच्चगेहे वा आगन्त्वा सिक्खापदानि देन्तु, धम्मं कथेन्तू’’ति पेसितेपि गन्त्वा सिक्खापदानि दातब्बानि, धम्मो कथेतब्बो. ‘‘मतानं परिवारत्थं आगच्छन्तू’’ति पक्कोसन्ति, न गन्तब्बं. ‘‘सीवथिकदस्सने असुभदस्सने च मरणस्सतिं पटिलभिस्सामा’’ति कम्मट्ठानसीसेन गन्तुं वट्टति. ‘‘पहारेदिन्ने मतेपि अमरणाधिप्पायस्स अनापत्ति वुत्ता’’ति न एत्तकेनेव अमनुस्सगहितस्स पहारो दातब्बो, तालपण्णं पन परित्तसुत्तं वा हत्थे वा पादे वा बन्धितब्बं, रतनसुत्तादीनि परित्तानि भणितब्बानि, ‘‘मा सीलवन्तं भिक्खुं विहेठेही’’ति धम्मकथा कातब्बा, आटानाटियपरित्तं वा भणितब्बं.

इध पन आटानाटियपरित्तस्स परिकम्मं वेदितब्बं (दी. नि. अट्ठ. ३.२८२). पठममेव हि आटानाटियसुत्तं न भणितब्बं, मेत्तसुत्तं (खु. पा. ९.१ आदयो; सु. नि. १४३ आदयो) धजग्गसुत्तं (सं. नि. १.२४९) रतनसुत्तन्ति (खु. पा. ६.१ आदयो; सु. नि. २२४ आदयो) इमानि सत्ताहं भणितब्बानि. सचे मुञ्चति, सुन्दरं. नो चे मुञ्चति, आटानाटियसुत्तं भणितब्बं. तं भणन्तेन च भिक्खुना पिट्ठं वा मंसं वा न खादितब्बं, सुसाने न वसितब्बं. कस्मा? अमनुस्सा ओतारं लभन्ति. परित्तकरणट्ठानं हरितूपलित्तं कारेत्वा तत्थ परिसुद्धं आसनं पञ्ञपेत्वा निसीदितब्बं. परित्तकारको भिक्खु विहारतो घरं नेन्तेहि फलकावुधेहि परिवारेत्वा नेतब्बो. अब्भोकासे निसीदित्वा न वत्तब्बं, द्वारवातपानानि पिदहित्वा निसिन्नेन आवुधहत्थेहि सम्परिवारितेन मेत्तचित्तं पुरेचारिकं कत्वा वत्तब्बं, पठमं सिक्खापदानि गाहापेत्वा सीले पतिट्ठितस्स परित्तं कातब्बं. एवम्पि मोचेतुं असक्कोन्तेन विहारं नेत्वा चेतियङ्गणे निपज्जापेत्वा आसनपूजं कारेत्वा दीपे जालापेत्वा चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा मङ्गलकथा वत्तब्बा, सब्बसन्निपातो घोसेतब्बो, विहारस्स उपवने जेट्ठकरुक्खो नाम होति, तत्थ ‘‘भिक्खुसङ्घो तुम्हाकं आगमनं पतिमानेती’’ति पहिणितब्बं. सब्बसन्निपातट्ठाने अनागन्तुं नाम न लभति, ततो अमनुस्सगहितको ‘‘त्वं कोनामोसी’’ति पुच्छितब्बो, नामे कथिते नामेनेव आलपितब्बो, ‘‘इत्थन्नाम तुय्हं मालागन्धादीसु पत्ति, आसनपूजायं पत्ति, पिण्डपाते पत्ति, भिक्खुसङ्घेन तुय्हं पण्णाकारत्थाय महामङ्गलकथा वुत्ता, भिक्खुसङ्घे गारवेन एतं मुञ्चाही’’ति मोचेतब्बो. सचे न मुञ्चति, देवतानं आरोचेतब्बं ‘‘तुम्हे जानाथ, अयं अमनुस्सो अम्हाकं वचनं न करोति, मयं बुद्धआणं करिस्सामा’’ति परित्तं कातब्बं. एतं ताव गिहीनं परिकम्मं. सचे पन भिक्खु अमनुस्सेन गहितो होति, आसनानि धोवित्वा सब्बसन्निपातं घोसापेत्वा गन्धमालादीसु पत्तिं दत्वा परित्तं भणितब्बं, इदं भिक्खूनं परिकम्मं. एवं परित्ते पटिपज्जितब्बं.

२०. पटिसन्थारे पन अयं विनिच्छयो (पारा. अट्ठ. २.१८५-७) – अनामट्ठपिण्डपातो कस्स दातब्बो, कस्स न दातब्बो? मातापितूनं ताव दातब्बो. सचेपि कहापणग्घनको होति, सद्धादेय्यविनिपातनं नत्थि. मातापितुउपट्ठाकानं वेय्यावच्चकरस्स पण्डुपलासस्स चाति एतेसम्पि दातब्बो. तत्थ पण्डुपलासस्स थालके पक्खिपित्वापि दातुं वट्टति, तं ठपेत्वा अञ्ञेसं अगारिकानं मातापितूनम्पि न वट्टति. पब्बजितपरिभोगो हि अगारिकानं चेतियट्ठानियो. अपिच अनामट्ठपिण्डपाथो नामेस सम्पत्तस्स दामरिकचोरस्सपि इस्सरियस्सपि दातब्बो. कस्मा? ते हि अदीयमानेपि ‘‘न देन्ती’’ति आमसित्वा दीयमानेपि ‘‘उच्छिट्ठकं देन्ती’’ति कुज्झन्ति, कुद्धा जीवितापि वोरोपेन्ति, सासनस्सपि अन्तरायं करोन्ति. रज्जं पत्थयमानस्स विचरतो चोरनागस्स वत्थु चेत्थ कथेतब्बं. एवं अनामट्ठपिण्डपाते पटिपज्जितब्बं.

पटिसन्थारो च नामायं कस्स कातब्बो, कस्स न कातब्बो? पटिसन्थारो नाम विहारं सम्पत्तस्स यस्स कस्सचि आगन्तुकस्स वा दलिद्दस्स वा चोरस्स वा इस्सरस्स वा कातब्बोयेव. कथं? आगन्तुकं ताव खीणपरिब्बयं विहारं सम्पत्तं दिस्वा ‘‘पानीयं पिवा’’ति दातब्बं, पादमक्खनतेलं दातब्बं, काले आगतस्स यागुभत्तं, विकाले आगतस्स सचे तण्डुला अत्थि, तण्डुला दातब्बा. अवेलाय सम्पत्तोपि ‘‘गच्छाही’’ति न वत्तब्बो, सयनट्ठानं दातब्बं. सब्बं अपच्चासीयन्तेनेव कातब्बं. ‘‘मनुस्सा नाम चतुपच्चयदायका, एवं सङ्गहे करियमाने पुनप्पुनं पसीदित्वा उपकारं करिस्सन्ती’’ति चित्तं न उप्पादेतब्बं. चोरानं पन सङ्घिकम्पि दातब्बं. पटिसन्थारानिसंसदीपनत्थञ्च चोरनागवत्थु, भातरा सद्धिं जम्बुदीपगतस्स महानागरञ्ञो वत्थु, पितुराजस्स रज्जे चतुन्नं अमच्चानं वत्थु, अभयचोरवत्थूति एवमादीनि बहूनि वत्थूनि महाअट्ठकथायं वित्थारतो वुत्तानि.

तत्रायं एकवत्थुदीपना – सीहळदीपे किर अभयो नाम चोरो पञ्चसतपरिवारो एकस्मिं ठाने खन्धावारं बन्धित्वा समन्ता तियोजनं उब्बासेत्वा वसति. अनुराधपुरवासिनो कदम्बनदिं न उत्तरन्ति, चेतियगिरिमग्गे जनसञ्चारो उपच्छिन्नो. अथेकदिवसं चोरो ‘‘चेतियगिरिं विलुम्पिस्सामी’’ति अगमासि. आरामिका दिस्वा दीघभाणकअभयत्थेरस्स आरोचेसुं. थेरो ‘‘सप्पिफाणितादीनि अत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘अत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘चोरानं देथ’’. ‘‘तण्डुला अत्थी’’ति. ‘‘अत्थि, भन्ते, सङ्घस्सत्थाय आहटा तण्डुला च पक्कसाकञ्च गोरसो चा’’ति. ‘‘भत्तं सम्पादेत्वा चोरानं देथा’’ति. आरामिका तथा करिंसु. चोरा भत्तं भुञ्जित्वा ‘‘केनायं पटिसन्थारो कतो’’ति पुच्छिंसु. ‘‘अम्हाकं अय्येन अभयत्थेरेना’’ति. चोरा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा आहंसु ‘‘मयं ‘सङ्घस्स च चेतियस्स च सन्तकं अच्छिन्दित्वा गहेस्सामा’ति आगता, तुम्हाकं पन इमिना पटिसन्थारेन मयं पसन्ना, अज्ज पट्ठाय विहारे धम्मिकारक्खा अम्हाकं आयत्ता होतु, नागरा आगन्त्वा दानं देन्तु, चेतियं वन्दन्तू’’ति. ततो पट्ठाय च नागरे दानं दातुं आगच्छन्ते नदीतीरेयेव पच्चुग्गन्त्वा रक्खन्ता विहारं नेन्ति, विहारेपि दानं देन्तानं रक्खं कत्वा तिट्ठन्ति. तेपि भिक्खूनं भुत्तावसेसं चोरानं देन्ति. गमनकालेपि ते चोरा नदीतीरं पापेत्वा निवत्तन्ति.

अथेकदिवसं भिक्खुसङ्घे खीयनककथा उप्पन्ना ‘‘थेरो इस्सरवताय सङ्घसन्तकं चोरानं अदासी’’ति. थेरो सन्निपातं कारापेत्वा आह ‘‘चोरा ‘सङ्घस्स पकतिवट्टञ्च चेतियसन्तकञ्च अच्छिन्दित्वा गण्हिस्सामा’ति आगमिंसु, अथ तेसं मया ‘एतं न हरिस्सन्ती’ति एत्तको नाम पटिसन्थारो कतो, तं सब्बम्पि एकतो सम्पिण्डेत्वा अग्घापेथ, तेन कारणेन अविलुत्तं भण्डं एकतो सम्पिण्डेत्वा अग्घापेथा’’ति. ततो सब्बम्पि थेरेन दिन्नकं चेतियघरे एकं वरपोत्थकचित्तत्थरणं न अग्घति. ततो आहंसु ‘‘थेरेन कतो पटिसन्थारो सुकतो, चोदेतुं वा सारेतुं वा न लब्भति, गीवा वा अवहारो वा नत्थी’’ति. एवं महानिसंसो पटिसन्थारोति सल्लक्खेत्वा कत्तब्बो पण्डितेन भिक्खुनाति.

इति पाळिमुत्तकविनयविनिच्छयसङ्गहे

भेसज्जादिकरणविनिच्छयकथा समत्ता.

४. विञ्ञत्तिविनिच्छयकथा

२१. विञ्ञत्तीति याचना. तत्रायं विनिच्छयो (पारा. अट्ठ. २.३४२) – मूलच्छेज्जाय पुरिसं याचितुं न वट्टति, ‘‘सहायत्थाय कम्मकरणत्थाय पुरिसं देथा’’ति याचितुं वट्टति, पुरिसेन कत्तब्बं हत्थकम्मसङ्खातं पुरिसत्तकरं याचितुं वट्टतियेव. हत्थकम्मञ्हि किञ्चि वत्थु न होति, तस्मा तं ठपेत्वा मिगलुद्दकमच्छबन्धनकादीनं सककम्मं अवसेसं सब्बं कप्पियं. ‘‘किं, भन्ते, आगतात्थ केन कम्मेना’’ति पुच्छिते वा अपुच्छिते वा याचितुं वट्टति, विञ्ञत्तिपच्चया दोसो नत्थि. मिगलुद्दकादयो पन सककम्मं न याचितब्बा, ‘‘हत्थकम्मं देथा’’ति अनियमेत्वापि न याचितब्बा. एवं याचिता हि ते ‘‘साधु, भन्ते’’ति भिक्खू उय्योजेत्वा मिगेपि मारेत्वा आहरेय्युं. नियमेत्वा पन ‘‘विहारे किञ्चि कत्तब्बं अत्थि, तत्थ हत्थकम्मं देथा’’ति याचितब्बा, फालनङ्गलादीनि उपकरणानि गहेत्वा कसितुं वा वपितुं वा लायितुं वा गच्छन्तं सककिच्चपसुतम्पि कस्सकं वा अञ्ञं वा किञ्चि हत्थकम्मं याचितुं वट्टतेव. यो पन विघासादो वा अञ्ञो वा कोचि निक्कम्मो निरत्थककथं कथेन्तो निद्दायन्तो वा विहरति, एवरूपं अयाचित्वापि ‘‘एहि रे इदं वा इदं वा करोही’’ति यदिच्छकं कारापेतुं वट्टति.

हत्थकम्मस्स पन सब्बकप्पियभावदीपनत्थं इमं नयं कथेन्ति. सचे हि भिक्खु पासादं कारेतुकामो होति, थम्भत्थाय पासाणकोट्टकानं घरं गन्त्वा वत्तब्बं ‘‘हत्थकम्मं लद्धुं वट्टति उपासका’’ति. ‘‘किं कातब्बं, भन्ते’’ति? ‘‘पासाणत्थम्भा उद्धरित्वा दातब्बा’’ति. सचे ते उद्धरित्वा वा देन्ति, उद्धरित्वा निक्खित्ते अत्तनो थम्भे वा देन्ति, वट्टति. अथापि वदन्ति ‘‘अम्हाकं, भन्ते, हत्थकम्मं कातुं खणो नत्थि, अञ्ञं उद्धरापेथ, तस्स मूलं दस्सामा’’ति, उद्धरापेत्वा ‘‘पासाणत्थम्भे उद्धटमनुस्सानं मूलं देथा’’ति वत्तुं वट्टति. एतेनेव उपायेन पासाददारूनं अत्थाय वड्ढकीनं सन्तिकं, इट्ठकत्थाय इट्ठकवड्ढकीनं, छदनत्थाय गेहच्छादकानं, चित्तकम्मत्थाय चित्तकारानन्ति येन येन अत्थो होति, तस्स तस्स अत्थाय तेसं तेसं सिप्पकारकानं सन्तिकं गन्त्वा हत्थकम्मं याचितुं वट्टति, हत्थकम्मयाचनवसेन च मूलच्छेज्जाय वा भत्तवेतनानुप्पदानेन वा लद्धम्पि सब्बं गहेतुं वट्टति. अरञ्ञतो आहरापेन्तेन च सब्बं अनज्झावुत्थकं आहरापेतब्बं.

२२. न केवलञ्च पासादं कारेतुकामेन, मञ्चपीठपत्तपरिस्सावनधमकरणचीवरादीनि कारापेतुकामेनपि दारुलोहसुत्तादीनि लभित्वा ते ते सिप्पकारके उपसङ्कमित्वा वुत्तनयेनेव हत्थकम्मं याचितब्बं. हत्थकम्मयाचनवसेन च मूलच्छेज्जाय वा भत्तवेतनानुप्पदानेन वा लद्धम्पि सब्बं गहेतब्बं. सचे पन कातुं न इच्छन्ति, भत्तवेतनं पच्चासीसन्ति, अकप्पियकहापणादि न दातब्बं, भिक्खाचारवत्तेन तण्डुलादीनि परियेसित्वा दातुं वट्टति. हत्थकम्मवसेन पत्तं कारेत्वा तथेव पाचेत्वा नवपक्कस्स पत्तस्स पुञ्छनतेलत्थाय अन्तोगामं पविट्ठेन ‘‘भिक्खाय आगतो’’ति सल्लक्खेत्वा यागुया वा भत्ते वा आनीते हत्थेन पत्तो पिधातब्बो. सचे उपासिका ‘‘किं, भन्ते’’ति पुच्छति, ‘‘नवपक्को पत्तो, पुञ्छनतेलेन अत्थो’’ति वत्तब्बं. सचे सा ‘‘देहि, भन्ते’’ति पत्तं गहेत्वा तेलेन पुञ्छित्वा यागुया वा भत्तस्स वा पूरेत्वा देति, विञ्ञत्ति नाम न होति, गहेतुं वट्टति.

२३. भिक्खू पगेव पिण्डाय चरित्वा आसनसालं गन्त्वा आसनं अपस्सन्ता तिट्ठन्ति. तत्र चे उपासका भिक्खू ठिते दिस्वा सयमेव आसनानि आहरापेन्ति, निसीदित्वा गच्छन्तेहि आपुच्छित्वा गन्तब्बं, अनापुच्छा गतानम्पि नट्ठं गीवा न होति, आपुच्छित्वा गमनं पन वत्तं. सचे भिक्खूहि ‘‘आसनानि आहरथा’’ति वुत्तेहि आहटानि होन्ति, आपुच्छित्वाव गन्तब्बं, अनापुच्छा गतानं वत्तभेदो च नट्ठञ्च गीवा. अत्थरणकोजवकादीसुपि एसेव नयो.

मक्खिका बहुका होन्ति, ‘‘मक्खिकबीजनिं आहरथा’’ति वत्तब्बं, पुचिमन्दसाखादीनि आहरन्ति, कप्पियं कारापेत्वा पटिग्गहेतब्बानि. आसनसालायं उदकभाजनं रित्तं होति, ‘‘धमकरणं गण्हाही’’ति न वत्तब्बं. धमकरणञ्हि रित्तभाजने पक्खिपन्तो भिन्देय्य, ‘‘नदिं वा तळाकं वा गन्त्वा उदकं आहरा’’ति पन वत्तुं वट्टति, ‘‘गेहतो आहरा’’ति नेव वत्तुं वट्टति, न आहटं परिभुञ्जितुं. आसनसालाय वा अरञ्ञे वा भत्तकिच्चं करोन्तेहि तत्थ जातकं अनज्झावुत्थकं यं किञ्चि उत्तरिभङ्गारहं पत्तं वा फलं वा सचे किञ्चि कम्मं करोन्तं आहरापेति, हत्थकम्मवसेन आहरापेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति, अलज्जीहि पन भिक्खूहि वा सामणेरेहि वा हत्थकम्मं न कारेतब्बं. अयं ताव पुरिसत्तकरे नयो.

२४. गोणं पन अञ्ञातकअप्पवारितट्ठानतो आहरापेतुं न वट्टति, आहरापेन्तस्स दुक्कटं. ञातकपवारितट्ठानतोपि मूलच्छेज्जाय याचितुं न वट्टति, तावकालिकनयेन सब्बत्थ वट्टति. एवं आहरापितञ्च गोणं रक्खित्वा जग्गित्वा सामिका पटिच्छापेतब्बा. सचस्स पादो वा सिङ्गं वा भिज्जति वा नस्सति वा, सामिका चे सम्पटिच्छन्ति, इच्चेतं कुसलं. नो चे सम्पटिच्छन्ति, गीवा होति. सचे ‘‘तुम्हाकंयेव देमा’’ति वदन्ति, न सम्पटिच्छितब्बं. ‘‘विहारस्स देमा’’ति वुत्ते पन ‘‘आरामिकानं आचिक्खथ जग्गनत्थाया’’ति वत्तब्बा.

२५. ‘‘सकटं देथा’’तिपि अञ्ञातकअप्पवारिते वत्तुं न वट्टति, विञ्ञत्ति एव होति, दुक्कटं आपज्जति. ञातकपवारितट्ठाने पन वट्टति, तावकालिकं वट्टति, कम्मं पन कत्वा पुन दातब्बं. सचे नेमिआदीनि भिज्जन्ति, पाकतिकानि कत्वा दातब्बं, नट्ठे गीवा होति. ‘‘तुम्हाकमेव देमा’’ति वुत्ते दारुभण्डं नाम सम्पटिच्छितुं वट्टति. एस नयो वासिफरसुकुठारीकुदालनिखादनेसु वल्लिआदीसु च परपरिग्गहितेसु. गरुभण्डप्पहोनकेसुयेव वल्लिआदीसु विञ्ञत्ति होति, न ततो ओरं.

२६. अनज्झावुत्थकं पन यं किञ्चि आहरापेतुं वट्टति. रक्खितगोपितट्ठानेयेव हि विञ्ञत्ति नाम वुच्चति. सा द्वीसु पच्चयेसु सब्बेन सब्बं न वट्टति. सेनासनपच्चये पन ‘‘आहर देही’’ति विञ्ञत्तिमत्तमेव न वट्टति, परिकथोभासनिमित्तकम्मानि वट्टन्ति. तत्थ उपोसथागारं वा भोजनसालं वा अञ्ञं वा किञ्चि सेनासनं इच्छतो ‘‘इमस्मिं वत ओकासे एवरूपं सेनासनं कातुं वट्टती’’ति वा ‘‘युत्त’’न्ति वा ‘‘अनुरूप’’न्ति वातिआदिना नयेन वचनं परिकथा नाम. उपासका तुम्हे कुहिं वसथाति. पासादे, भन्तेति. ‘‘किं भिक्खूनं पन उपासका पासादो न वट्टती’’ति एवमादिवचनं ओभासो नाम. मनुस्से दिस्वा रज्जुं पसारेति, खीले आकोटापेति, ‘‘किं इदं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘इध आवासं करिस्सामा’’ति एवमादिकरणं पन निमित्तकम्मं नाम. गिलानपच्चये पन विञ्ञत्तिपि वट्टति, पगेव परिकथादीनि.

इति पाळिमुत्तकविनयविनिच्छयसङ्गहे

विञ्ञत्तिविनिच्छयकथा समत्ता.

५. कुलसङ्गहविनिच्छयकथा

२७. कुलसङ्गहोति पुप्फफलादीहि कुलानं सङ्गहो कुलसङ्गहो. तत्रायं विनिच्छयो (पारा. अट्ठ. २.४३१) – कुलसङ्गहत्थाय मालावच्छादीनि रोपेतुं वा रोपापेतुं वा सिञ्चितुं वा सिञ्चापेतुं वा पुप्फानि ओचिनितुं वा ओचिनापेतुं वा गन्थितुं वा गन्थापेतुं वा न वट्टति. तत्थ अकप्पियवोहारो कप्पियवोहारो परियायो ओभासो निमित्तकम्मन्ति इमानि पञ्च जानितब्बानि.

२८. तत्थ अकप्पियवोहारो नाम अल्लहरितानं कोट्टनं कोट्टापनं, आवाटस्स खणनं खणापनं, मालावच्छस्स रोपनं रोपापनं, आळिया बन्धनं बन्धापनं, उदकस्स सेचनं सेचापनं, मातिकाय सम्मुखकरणं, कप्पियउदकसिञ्चनं, हत्थपादमुखधोवननहानोदकसिञ्चनं. कप्पियवोहारो नाम ‘‘इमं रुक्खं जान, इमं आवाटं जान, इमं मालावच्छं जान, एत्थ उदकं जाना’’तिआदिवचनं सुक्खमातिकाय उजुकरणञ्च. परियायो नाम ‘‘पण्डितेन मालावच्छादयो रोपापेतब्बा, नचिरस्सेव उपकाराय संवत्तन्ती’’तिआदिवचनं. ओभासो नाम कुदालखणित्तादीनि च मालावच्छे च गहेत्वा ठानं. एवं ठितञ्हि सामणेरादयो दिस्वा ‘‘थेरो कारापेतुकामो’’ति गन्त्वा करोन्ति. निमित्तकम्मं नाम कुदालखणित्तिवासिफरसुउदकभाजनानि आहरित्वा समीपे ठपनं.

२९. इमानि पञ्चपि कुलसङ्गहत्थाय रोपनरोपापनादीसु न वट्टन्ति. फलपरिभोगत्थाय कप्पियाकप्पियवोहारद्वयमेव न वट्टति, इतरत्तयं वट्टति. महापच्चरियं पन ‘‘कप्पियवोहारोपि वट्टति, यञ्च अत्तनो परिभोगत्थाय वट्टति, तं अञ्ञपुग्गलस्स वा सङ्घस्स वा चेतियस्स वा अत्थायपि वट्टती’’ति वुत्तं. आरामत्थाय पन वनत्थाय छायत्थाय च अकप्पियवोहारमत्तमेव न वट्टति, सेसं वट्टति. न केवलञ्च सेसं, यं किञ्चि मातिकम्पि उजुं कातुं कप्पियउदकं सिञ्चितुं नहानकोट्ठकं कत्वा नहायितुं हत्थपादमुखधोवनउदकानि च तत्थ छड्डेतुम्पि वट्टति. महापच्चरियं पन कुरुन्दियञ्च ‘‘कप्पियपथवियं सयं रोपेतुम्पि वट्टती’’ति वुत्तं. आरामादिअत्थाय पन रोपितस्स वा रोपापितस्स वा फलं परिभुञ्जितुम्पि वट्टति.

३०. अयं पन आदितो पट्ठाय वित्थारेन आपत्तिविनिच्छयो – कुलदूसनत्थाय अकप्पियपथवियं मालावच्छं रोपेन्तस्स पाचित्तियञ्चेव दुक्कटञ्च, तथा अकप्पियवोहारेन रोपापेन्तस्स. कप्पियपथवियं रोपनेपि रोपापनेपि दुक्कटमेव. उभयत्रापि सकिं आणत्तिया बहूनम्पि रोपने एकमेव सपाचित्तियदुक्कटं वा सुद्धदुक्कटं वा होति. परिभोगत्थाय कप्पियभूमियं वा अकप्पियभूमियं वा कप्पियवोहारेन रोपापने अनापत्ति. आरामादिअत्थायपि अकप्पियपथवियं रोपेन्तस्स वा अकप्पियवचनेन रोपापेन्तस्स वा पाचित्तियं. अयं पन नयो महाअट्ठकथायं न सुट्ठु विभत्तो, महापच्चरियं पन विभत्तोति.

सिञ्चनसिञ्चापने पन अकप्पियउदकेन सब्बत्थ पाचित्तियं, कुलदूसनपरिभोगत्थाय दुक्कटम्पि. कप्पियेन तेसंयेव द्विन्नं अत्थाय दुक्कटं, परिभोगत्थाय चेत्थ कप्पियवोहारेन सिञ्चापने अनापत्ति. आपत्तिट्ठाने पन धारावच्छेदवसेन पयोगबहुलताय च आपत्तिबहुलता वेदितब्बा.

कुलसङ्गहत्थाय ओचिनने पुप्फगणनाय दुक्कटपाचित्तियानि, अञ्ञत्थ पाचित्तियानेव. बहूनि पन पुप्फानि एकपयोगेन ओचिनन्तो पयोगवसेन कारेतब्बो. ओचिनापने कुलदूसनत्थाय सकिं आणत्तो बहुम्पि ओचिनाति, एकमेव सपाचित्तियदुक्कटं, अञ्ञत्र पाचित्तियमेव.

३१. गन्थनगन्थापनेसु पन सब्बापि छ पुप्फविकतियो वेदितब्बा – गन्थिमं गोप्फिमं वेधिमं वेठिमं पूरिमं वायिमन्ति. तत्थ गन्थिमं नाम सदण्डकेसु वा उप्पलपदुमादीसु अञ्ञेसु वा दीघवण्टेसु पुप्फेसु दट्ठब्बं. दण्डकेन वा दण्डकं, वण्टेन वा वण्टं गन्थेत्वा कतमेव हि गन्थिमं. तं भिक्खुस्स वा भिक्खुनिया वा कातुम्पि अकप्पियवचनेन कारापेतुम्पि न वट्टति, ‘‘एवं जान, एवं कते सोभेय्य, यथा एतानि पुप्फानि न विकिरियन्ति, तथा करोही’’तिआदिना पन कप्पियवचनेन कारापेतुं वट्टति.

गोप्फिमं नाम सुत्तेन वा वाकादीहि वा वस्सिकपुप्फादीनं एकतोवण्टिकउभतोवण्टिकमालावसेन गोप्फनं, वाकं वा रज्जुं वा दिगुणं कत्वा तत्थ अवण्टकानि नीपपुप्फादीनि पवेसेत्वा पटिपाटिया बन्धन्ति, एतम्पि गोप्फिममेव. सब्बं पुरिमनयेनेव न वट्टति.

वेधिमं नाम सवण्टकानि वस्सिकपुप्फादीनि वण्टे, अवण्टकानि वकुलपुप्फादीनि अत्तनो छिद्देसु सूचितालहीरादीहि विनिविज्झित्वा आवुनन्ति, एतं वेधिमं नाम. तं पुरिमनयेनेव न वट्टति. केचि पन कदलिक्खन्धम्हि कण्टके वा तालहीरादीनि वा पवेसेत्वा तत्थ पुप्फानि विनिविज्झित्वा ठपेन्ति, केचि कण्टकसाखासु, केचि पुप्फछत्तपुप्फकूटागारकरणत्थं छत्ते च भित्तियञ्च पवेसेत्वा ठपितकण्टकेसु, केचि धम्मासनविताने बद्धकण्टकेसु, केचि कणिकारपुप्फादीनि सलाकाहि विज्झन्ति, छत्ताधिछत्तं विय करोन्ति, तं अतिओळारिकमेव. पुप्फविज्झनत्थं पन धम्मासनविताने कण्टकम्पि बन्धितुं कण्टकादीहि वा एकपुप्फम्पि विज्झितुं पुप्फेयेव वा पुप्फं पवेसेतुं न वट्टति. जालवितानवेदिकनागदन्तकपुप्फपटिच्छकतालपण्णगुळकादीनं पन छिद्देसु असोकपिण्डिया वा अन्तरेसु पुप्फानि पवेसेतुं न दोसो. न हेतं वेधिमं होति. धम्मरज्जुयम्पि एसेव नयो.

वेठिमं नाम पुप्फदामपुप्फहत्थकेसु दट्ठब्बं. केचि हि मत्थकदामं करोन्ता हेट्ठा घटकाकारं दस्सेतुं पुप्फेहि वेठेन्ति, केचि अट्ठ अट्ठ वा दस दस वा उप्पलपुप्फादीनि सुत्तेन वा वाकेन वा दण्डकेसु बन्धित्वा उप्पलहत्थके वा पदुमहत्थके वा करोन्ति, तं सब्बं पुरिमनयेनेव न वट्टति. सामणेरेहि उप्पाटेत्वा थले ठपितउप्पलादीनि कासावेन भण्डिकम्पि बन्धितुं न वट्टति. तेसंयेव पन वाकेन वा दण्डकेन वा बन्धितुं अंसभण्डिकं वा कातुं वट्टति. अंसभण्डिकं नाम खन्धे ठपितकासावस्स उभो अन्ते आहरित्वा भण्डिकं कत्वा तस्मिं पसिब्बके विय पुप्फानि पक्खिपन्ति, अयं वुच्चति अंसभण्डिका, एतं कातुं वट्टति. दण्डकेहि पदुमिनिपण्णं विज्झित्वा उप्पलादीनि पण्णेन वेठेत्वा गण्हन्ति, तत्रापि पुप्फानं उपरि पदुमिनिपण्णमेव बन्धितुं वट्टति, हेट्ठा दण्डकं पन बन्धितुं न वट्टति.

पूरिमं नाम मालागुणे च पुप्फपटे च दट्ठब्बं. यो हि मालागुणेन चेतियं वा बोधिं वा वेदिकं वा परिक्खिपन्तो पुन आनेत्वा पुरिमट्ठानं अतिक्कामेति, एत्तावता पूरिमं नाम होति, को पन वादो अनेकक्खत्तुं परिक्खिपन्तस्स. नागदन्तकन्तरेहि पवेसेत्वा हरन्तो ओलम्बकं कत्वा पुन नागदन्तकं परिक्खिपति, एतम्पि पूरिमं नाम. नागदन्तके पन पुप्फवलयं पवेसेतुं वट्टति. मालागुणेहि पुप्फपटं करोन्ति, तत्रापि एकमेव मालागुणं हरितुं वट्टति. पुन पच्चाहरतो पूरिममेव होति. तं सब्बं पुरिमनयेनेव न वट्टति. मालागुणेहि पन बहूहिपि कतं पुप्फदामं लभित्वा आसनमत्थकादीसु बन्धितुं वट्टति. अतिदीघं पन मालागुणं एकवारं हरित्वा परिक्खिपित्वा पुन इतरस्स भिक्खुनो दातुं वट्टति, तेनपि तथेव कातुं वट्टति.

वायिमं नाम पुप्फजालपुप्फपटपुप्फरूपेसु दट्ठब्बं. चेतिये पुप्फजालं करोन्तस्स एकमेकम्हि जालछिद्दके दुक्कटं. भित्तिछत्तबोधित्थम्भादीसुपि एसेव नयो. पुप्फपटं पन परेहि पूरितम्पि वायितुं न लब्भति. गोप्फिमपुप्फेहेव हत्थिअस्सादिरूपकानि करोन्ति, तानिपि वायिमट्ठाने तिट्ठन्ति. पुरिमनयेनेव सब्बं न वट्टति. अञ्ञेहि कतपरिच्छेदे पन पुप्फानि ठपेन्तेन हत्थिअस्सादिरूपकम्पि कातुं वट्टति. महापच्चरियं पन कळम्बकेन अड्ढचन्दकेन च सद्धिं अट्ठ पुप्फविकतियो वुत्ता.

३२. तत्थ कळम्बकोति अड्ढचन्दकन्तरे घटिकदामओलम्बको वुत्तो. अड्ढचन्दकोति अड्ढचन्दाकारेन मालागुणपरिक्खेपो. तदुभयम्पि पूरिमेयेव पविट्ठं. कुरुन्दियं पन ‘‘द्वे तयो मालागुणे एकतो कत्वा पुप्फदामकरणम्पि वायिमंयेवा’’ति वुत्तं. तम्पि इध पूरिमट्ठानेयेव पविट्ठं. न केवलञ्च पुप्फदाममेव, पिट्ठमयदामम्पि गेण्डुकपुप्फदामम्पि कुरुन्दियं वुत्तं. खरपत्तदामम्पि सिक्खापदस्स साधारणत्ता भिक्खूनम्पि भिक्खुनीनम्पि नेव कातुं, न कारापेतुं वट्टति, पूजानिमित्तं पन कप्पियवचनं सब्बत्थ वत्तुं वट्टति. परियायओभासनिमित्तकम्मानि वट्टन्तियेव.

यो हरित्वा वा हरापेत्वा वा पक्कोसित्वा वा पक्कोसापेत्वा वा सयं वा उपगतानं यं किञ्चि अत्तनो सन्तकं पुप्फं कुलसङ्गहत्थाय देति, तस्स दुक्कटं, परसन्तकं देति, दुक्कटमेव. थेय्यचित्तेन देति, भण्डग्घेन कारेतब्बो. एस नयो सङ्घिकेपि. अयं पन विसेसो – सेनासनत्थाय नियमितं इस्सरवताय ददतो थुल्लच्चयन्ति.

३३. पुप्फं नाम कस्स दातुं वट्टति, कस्स न वट्टतीति? मातापितूनं ताव हरित्वापि हरापेत्वापि पक्कोसित्वापि पक्कोसापेत्वापि दातुं वट्टति, सेसञातकानं पक्कोसापेत्वाव. तञ्च खो वत्थुपूजनत्थाय, मण्डनत्थाय पन सिवलिङ्गादिपूजनत्थाय वा कस्सचिपि दातुं न वट्टति. मातापितूनञ्च हरापेन्तेन ञातिसामणेरेहेव हरापेतब्बं. इतरे पन यदि सयमेव इच्छन्ति, वट्टति. सम्मतेन पुप्फभाजकेन पुप्फभाजनकाले सम्पत्तानं सामणेरानं उपड्ढभागं दातुं वट्टति. कुरुन्दियं पन ‘‘सम्पत्तगिहीनं उपड्ढभागं’’, महापच्चरियं ‘‘चूळकं दातुं वट्टती’’ति वुत्तं. असम्मतेन अपलोकेत्वा दातब्बं. आचरियुपज्झायेसु सगारवा सामणेरा बहूनि पुप्फानि आहरित्वा रासिं कत्वा ठपेन्ति, थेरा पातोव सम्पत्तानं सद्धिविहारिकादीनं उपासकादीनं वा ‘‘त्वं इदं गण्ह, त्वं इदं गण्हा’’ति देन्ति, पुप्फदानं नाम न होति. ‘‘चेतियं पूजेस्सामा’’ति गहेत्वा गच्छन्तापि पूजं करोन्तापि तत्थ तत्थ सम्पत्तानं चेतियपूजनत्थाय देन्ति, एतम्पि पुप्फदानं नाम न होति. उपासके अक्कपुप्फादीहि पूजेन्ते दिस्वा ‘‘विहारे कणिकारपुप्फादीनि अत्थि, उपासका तानि गहेत्वा पूजेथा’’ति वत्तुम्पि वट्टति. भिक्खू पुप्फपूजं कत्वा दिवातरं गामं पविट्ठे ‘‘किं, भन्ते, अतिदिवा पविट्ठत्था’’ति पुच्छन्ति, ‘‘विहारे पुप्फानि बहूनि, पूजं अकरिम्हा’’ति वदन्ति. मनुस्सा ‘‘बहूनि किर विहारे पुप्फानी’’ति पुनदिवसे पहूतं खादनीयं भोजनीयं गहेत्वा विहारं गन्त्वा पुप्फपूजञ्च करोन्ति दानञ्च देन्ति, वट्टति.

३४. मनुस्सा ‘‘मयं, भन्ते, असुकदिवसं नाम पूजेस्सामा’’ति पुप्फवारं याचित्वा अनुञ्ञातदिवसे आगच्छन्ति, सामणेरेहि च पगेव पुप्फानि ओचिनित्वा ठपितानि होन्ति, ते रुक्खेसु पुप्फानि अपस्सन्ता ‘‘कुहिं, भन्ते, पुप्फानी’’ति वदन्ति, सामणेरेहि ओचिनित्वा ठपितानि, तुम्हे पन पूजेत्वा गच्छथ, सङ्घो अञ्ञं दिवसं पूजेस्सतीति. ते पूजेत्वा दानं दत्वा गच्छन्ति, वट्टति. महापच्चरियं पन कुरुन्दियञ्च ‘‘थेरा सामणेरेहि दापेतुं न लभन्ति, सचे सयमेव तानि पुप्फानि तेसं देन्ति, वट्टति. थेरेहि पन ‘सामणेरेहि ओचिनित्वा ठपितानी’ति एत्तकमेव वत्तब्ब’’न्ति वुत्तं. सचे पन पुप्फवारं याचित्वा अनोचितेसु पुप्फेसु यागुभत्तादीनि आदाय आगन्त्वा सामणेरे ‘‘ओचिनित्वा देथा’’ति वदन्ति, ञाभिसामणेरानंयेव ओचिनित्वा दातुं वट्टति. अञ्ञातके उक्खिपित्वा रुक्खसाखाय ठपेन्ति, न ओरोहित्वा पलायितब्बं, ओचिनित्वा दातुं वट्टति. सचे पन कोचि धम्मकथिको ‘‘बहूनि उपासका विहारे पुप्फानि, यागुभत्तादीनि आदाय गन्त्वा पुप्फपूजं करोथा’’ति वदति, तस्सेव न कप्पतीति महापच्चरियञ्च कुरुन्दियञ्च वुत्तं. महाअट्ठकथायं पन ‘‘एतं अकप्पियं न वट्टती’’ति अविसेसेन वुत्तं.

३५. फलम्पि अत्तनो सन्तकं वुत्तनयेनेव मातापितूनञ्च सेसञातीनञ्च दातुं वट्टति. कुलसङ्गहत्थाय पन देन्तस्स वुत्तनयेनेव अत्तनो सन्तके परसन्तके सङ्घिके सेनासनत्थाय नियमिते च दुक्कटादीनि वेदितब्बानि. अत्तनो सन्तकंयेव गिलानमनुस्सानं वा सम्पत्तइस्सरानं वा खीणपरिब्बयानं वा दातुं वट्टति, फलदानं न होति. फलभाजकेनपि सम्मतेन सङ्घस्स फलभाजनकाले सम्पत्तमनुस्सानं उपड्ढभागं दातुं वट्टति, असम्मतेन अपलोकेत्वा दातब्बं. सङ्घारामेपि फलपरिच्छेदेन वा रुक्खपरिच्छेदेन वा कतिका कातब्बा ‘‘ततो गिलानमनुस्सानं वा अञ्ञेसं वा फलं याचन्तानं यथापरिच्छेदेन चत्तारि पञ्च फलानि दातब्बानि, रुक्खा वा दस्सेतब्बा ‘इतो गहेतुं लब्भती’’’ति. ‘‘इध फलानि सुन्दरानि, इतो गण्हथा’’ति एवं पन न वत्तब्बं. अत्तनो सन्तकं सिरीसचुण्णं वा अञ्ञं वा यं किञ्चि कसावं कुलसङ्गहत्थाय देति, दुक्कटं. परसन्तकादीसुपि वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो. अयं पन विसेसो – सङ्घस्स रक्खितगोपितापि रुक्खछल्लि गरुभण्डमेवाति. मत्तिकदन्तकट्ठवेळुपण्णेसुपि गरुभण्डूपगं ञत्वा चुण्णे वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो.

३६. जङ्घपेसनियन्ति गिहीनं दूतेय्यं सासनहरणकम्मं वुच्चति, तं न कातब्बं. गिहीनञ्हि सासनं गहेत्वा गच्छन्तस्स पदे पदे दुक्कटं. तं कम्मं निस्साय लद्धभोजनं भुञ्जन्तस्सपि अज्झोहारे अज्झोहारे दुक्कटं. पठमं सासनं अग्गहेत्वापि पच्छा ‘‘अयं दानि सो गामो, हन्द नं सासनं आरोचेमी’’ति मग्गा ओक्कमन्तस्सपि पदे पदे दुक्कटं. सासनं आरोचेत्वा लद्धभोजनं भुञ्जतो पुरिमनयेनेव दुक्कटं. सासनं अग्गहेत्वा आगतेन पन ‘‘भन्ते, तस्मिं गामे इत्थन्नामस्स का पवत्ती’’ति पुच्छियमानेन कथेतुं वट्टति, पुच्छितपञ्हे दोसो नत्थि. पञ्चन्नं पन सहधम्मिकानं मातापितूनं पण्डुपलासस्स अत्तनो वेय्यावच्चकरस्स सासनं हरितुं वट्टति, गिहीनञ्च कप्पियसासनं, तस्मा ‘‘मम वचनेन भगवतो पादे वन्दथा’’ति वा ‘‘चेतियं पटिमं बोधिं सङ्घत्थेरं वन्दथा’’ति वा ‘‘चेतिये गन्धपूजं करोथा’’ति वा ‘‘पुप्फपूजं करोथा’’ति वा ‘‘भिक्खू सन्निपातेथ, दानं दस्साम, धम्मं देसापयिस्सामा’’ति वा ईदिसेसु सासनेसु कुक्कुच्चं न कातब्बं. कप्पियसासनानि हि एतानि, न गिहीनं गिहिकम्मपटिसंयुत्तानीति. इमेहि पन अट्ठहि कुलदूसककम्मेहि उप्पन्नपच्चया पञ्चन्नम्पि सहधम्मिकानं न कप्पन्ति. अभूतारोचनरूपियसंवोहारेहि उप्पन्नपच्चयसदिसाव होन्ति.

पब्बाजनीयकम्मकतो पन यस्मिं गामे वा निगमे वा कुलदूसककम्मं कतं, यस्मिञ्च विहारे वसति, नेव तस्मिं गामे वा निगमे वा चरितुं लभति, न विहारे वसितुं. पटिप्पस्सद्धकम्मेनपि च तेन येसु कुलेसु पुब्बे कुलदूसककम्मं कतं, ततो उप्पन्नपच्चया न गहेतब्बा, आसवक्खयपत्तेनपि न गहेतब्बा, अकप्पियाव होन्ति. ‘‘कस्मा न गण्हथा’’ति पुच्छितेन ‘‘पुब्बे एवं कतत्ता’’ति वुत्ते सचे वदन्ति ‘‘न मयं तेन कारणेन देम, इदानि सीलवन्तताय देमा’’ति, गहेतब्बा. पकतिया दानट्ठानेयेव कुलदूसककम्मं कतं होति, ततो पकतिदानमेव गहेतुं वट्टति. यं वड्ढेत्वा देन्ति, तं न वट्टति. यस्मा च पुच्छितपञ्हे दोसो नत्थि, तस्मा अञ्ञम्पि भिक्खुं पुब्बण्हे वा सायन्हे वा अन्तरघरं पविट्ठं कोचि पुच्छेय्य ‘‘कस्मा, भन्ते, चरथा’’ति. येनत्थेन चरति, तं आचिक्खित्वा ‘‘लद्धं न लद्ध’’न्ति वुत्ते सचे न लद्धं, ‘‘न लद्ध’’न्ति वत्वा यं सो देति, तं गहेतुं वट्टति.

३७. ‘‘न च, भिक्खवे, पणिधाय अरञ्ञे वत्थब्बं, यो वसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्स. न च, भिक्खवे, पणिधाय पिण्डाय चरितब्बं…पे… न च, भिक्खवे, पणिधाय चङ्कमितब्बं…पे… न च, भिक्खवे, पणिधाय ठातब्बं…पे… न च, भिक्खवे, पणिधाय निसीदितब्बं…पे… न च, भिक्खवे, पणिधाय सेय्या कप्पेतब्बा, यो कप्पेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. २२३ आदयो) वुत्तत्ता ‘‘एवं (पारा. अट्ठ. २.२२३) अरञ्ञे वसन्तं मं जनो अरहत्ते वा सेक्खभूमियं वा सम्भावेस्सति, ततो लोकस्स सक्कतो भविस्सामि गरुकतो मानितो पूजितो’’ति एवं पत्थनं कत्वा अरञ्ञे न वसितब्बं. एवं पणिधाय ‘‘अरञ्ञे वसिस्सामी’’ति गच्छन्तस्स पदवारे पदवारे दुक्कटं, तथा अरञ्ञे कुटिकरणचङ्कमननिसीदननिवासनपारुपनादीसु सब्बकिच्चेसु पयोगे पयोगे दुक्कटं, तस्मा एवं अरञ्ञे न वसितब्बं. एवं वसन्तो हि सम्भावनं लभतु वा मा वा, दुक्कटं आपज्जति. यो पन समादिन्नधुतङ्गो ‘‘धुतङ्गं रक्खिस्सामी’’ति वा ‘‘गामन्ते मे वसतो चित्तं विक्खिपति, अरञ्ञं सप्पाय’’न्ति चिन्तेत्वा वा ‘‘अद्धा अरञ्ञे तिण्णं विवेकानं अञ्ञतरं पापुणिस्सामी’’ति वा ‘‘अरञ्ञं पविसित्वा अरहत्तं अपापुणित्वा न निक्खमिस्सामी’’ति वा ‘‘अरञ्ञवासो नाम भगवता पसत्थो, मयि च अरञ्ञे वसन्ते बहू सब्रह्मचारी गामन्तं हित्वा आरञ्ञका भविस्सन्ती’’ति वा एवं अनवज्जवासं वसितुकामो होति, तेनेव वसितब्बं. पिण्डाय चरन्तस्सपि ‘‘अभिक्कन्तादीनि सण्ठपेत्वा पिण्डाय चरिस्सामी’’ति निवासनपारुपनकिच्चतो पभुति याव भोजनपरियोसानं, ताव पयोगे पयोगे दुक्कटं, सम्भावनं लभतु वा मा वा, दुक्कटमेव. खन्धकवत्तसेखियवत्तपरिपूरणत्थं पन सब्रह्मचारीनं दिट्ठानुगतिआपज्जनत्थं वा पासादिकेहि अभिक्कमपटिक्कमादीहि पिण्डाय पविसन्तो अनुपवज्जो विञ्ञूनं. चङ्कमनादीसुपि एसेव नयो.

इति पाळिमुत्तकविनयविनिच्छयसङ्गहे

कुलसङ्गहविनिच्छयकथा समत्ता.

६. मच्छमंसविनिच्छयकथा

३८. मच्छमंसेसु पन मच्छग्गहणेन सब्बम्पि जलजं वुत्तं. तत्थ अकप्पियं नाम नत्थि. मंसेसु पन मनुस्सहत्थिअस्ससुनखअहिसीहब्यग्घदीपिअच्छतरच्छानं वसेन दस मंसानि अकप्पियानि. तत्थ मनुस्समंसे थुल्लच्चयं, सेसेसु दुक्कटं. इति इमेसं मनुस्सादीनं दसन्नं मंसम्पि अट्ठिपि लोहितम्पि चम्मम्पि लोमम्पि सब्बं न वट्टति. वसासु पन एका मनुस्सवसाव न वट्टति. खीरादीसु अकप्पियं नाम नत्थि. इमेसु पन अकप्पियमंसेसु अट्ठिआदीसु वा यं किञ्चि ञत्वा वा अञत्वा वा खादन्तस्स आपत्तियेव. यदा जानाति, तदा देसेतब्बा. ‘‘अपुच्छित्वाव खादिस्सामी’’ति गण्हतो पटिग्गहणेपि दुक्कटं, ‘‘पुच्छित्वा खादिस्सामी’’ति गण्हतो अनापत्ति. उद्दिस्सकतं पन जानित्वा खादन्तस्सेव आपत्ति, पच्छा जानन्तो आपत्तिया न कारेतब्बो (महाव. अट्ठ. २८१).

तत्थ (पारा. अट्ठ. २.४१०) उद्दिस्सकतं नाम भिक्खूनं अत्थाय वधित्वा सम्पादितं मच्छमंसं. उभयम्पि हि उद्दिस्सकतं न वट्टति. तम्पि अदिट्ठं असुतं अपरिसङ्कितं वट्टति. तिकोटिपरिसुद्धञ्हि मच्छमंसं भगवता अनुञ्ञातं अदिट्ठं असुतं अपरिसङ्कितं. तत्थ अदिट्ठं नाम भिक्खूनं अत्थाय मिगमच्छे वधित्वा गय्हमानं अदिट्ठं. असुतं नाम भिक्खूनं अत्थाय मिगमच्छे वधित्वा गहितन्ति असुतं. अपरिसङ्कितं पन दिट्ठपरिसङ्कितं सुतपरिसङ्कितं तदुभयविनिमुत्तपरिसङ्कितञ्च ञत्वा तब्बिपक्खतो जानितब्बं. कथं? इध भिक्खू पस्सन्ति मनुस्से जालवागुरादिहत्थे गामतो वा निक्खमन्ते अरञ्ञे वा विचरन्ते. दुतियदिवसे च नेसं तं गामं पिण्डाय पविट्ठानं समच्छमंसं पिण्डपातं अभिहरन्ति. ते तेन दिट्ठेन परिसङ्कन्ति ‘‘भिक्खूनं नु खो अत्थाय कत’’न्ति, इदं दिट्ठपरिसङ्कितं, एतं गहेतुं न वट्टति. यं एवं अपरिसङ्कितं, तं वट्टति. सचे पन ते मनुस्सा ‘‘कस्मा, भन्ते, न गण्हथा’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा ‘‘नयिदं, भन्ते, भिक्खूनं अत्थाय कतं, अम्हेहि अत्तनो अत्थाय वा राजयुत्तादीनं वा अत्थाय कत’’न्ति वदन्ति, कप्पति.

न हेव खो भिक्खू पस्सन्ति, अपिच खो सुणन्ति ‘‘मनुस्सा किर जालवागुरादिहत्था गामतो वा निक्खमन्ति, अरञ्ञे वा विचरन्ती’’ति. दुतियदिवसे च तेसं तं गामं पिण्डाय पविट्ठानं समच्छमंसं पिण्डपातं अभिहरन्ति. ते तेन सुतेन परिसङ्कन्ति ‘‘भिक्खूनं नु खो अत्थाय कत’’न्ति, इदं सुतपरिसङ्कितं नाम, एतं गहेतुं न वट्टति. यं एवं अपरिसङ्कितं, तं वट्टति. सचे पन ते मनुस्सा ‘‘कस्मा, भन्ते, न गण्हथा’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा ‘‘नयिदं, भन्ते, भिक्खूनं अत्थाय कतं, अम्हेहि अत्तनो अत्थाय वा राजयुत्तादीनं वा अत्थाय कत’’न्ति वदन्ति, कप्पति.

न हेव खो पन भिक्खू पस्सन्ति न सुणन्ति, अपिच खो तेसं तं गामं पिण्डाय पविट्ठानं पत्तं गहेत्वा समच्छमंसं पिण्डपातं अभिसङ्खरित्वा अभिहरन्ति. ते परिसङ्कन्ति ‘‘भिक्खूनं नु खो अत्थाय कत’’न्ति, इदं तदुभयविनिमुत्तपरिसङ्कितं नाम, एतम्पि गहेतुं न वट्टति. यं एवं अपरिसङ्कितं, तं वट्टति. सचे पन ते मनुस्सा ‘‘कस्मा, भन्ते, न गण्हथा’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा ‘‘नयिदं, भन्ते, भिक्खूनं अत्थाय कतं, अम्हेहि अत्तनो अत्थाय वा राजयुत्तादीनं वा अत्थाय कतं, पवत्तमंसं वा कप्पियमेव लभित्वा भिक्खूनं अत्थाय सम्पादित’’न्ति वदन्ति, कप्पति. मतानं पेतकिच्चत्थाय मङ्गलादीनं वा अत्थाय कतेपि एसेव नयो. यं यञ्हि भिक्खूनंयेव अत्थाय अकतं, यत्थ च निब्बेमतिको होति, तं सब्बं कप्पति.

३९. सचे पन एकस्मिं विहारे भिक्खूनं उद्दिस्सकतं होति, ते च अत्तनो अत्थाय कतभावं न जानन्ति, अञ्ञे जानन्ति. ये जानन्ति, तेसं न वट्टति, इतरेसं पन वट्टति. अञ्ञे न जानन्ति, तेयेव जानन्ति, तेसंयेव न वट्टति, अञ्ञेसं वट्टति. तेपि ‘‘अम्हाकं अत्थाय कत’’न्ति जानन्ति, अञ्ञेपि ‘‘एतेसं अत्थाय कत’’न्ति जानन्ति, सब्बेसम्पि न वट्टति. सब्बे न जानन्ति, सब्बेसम्पि वट्टति. पञ्चसु हि सहधम्मिकेसु यस्स वा तस्स वा अत्थाय उद्दिस्सकतं सब्बेसं न कप्पति.

सचे पन कोचि एकं भिक्खुं उद्दिस्स पाणं वधित्वा तस्स पत्तं पूरेत्वा देति, सो च अत्तनो अत्थाय कतभावं जानंयेव गहेत्वा अञ्ञस्स भिक्खुनो देति, सो तं तस्स सद्धाय परिभुञ्जति, कस्स आपत्तीति? द्विन्नम्पि अनापत्ति. यञ्हि उद्दिस्स कतं, तस्स अभुत्तताय अनापत्ति, इतरस्स अजाननताय. कप्पियमंसस्स हि पटिग्गहणे आपत्ति नत्थि, उद्दिस्सकतञ्च अजानित्वा भुत्तस्स पच्छा ञत्वा आपत्तिदेसनाकिच्चं नाम नत्थि. अकप्पियमंसं पन अजानित्वा भुत्तेन पच्छा ञत्वापि आपत्ति देसेतब्बा. उद्दिस्सकतञ्हि ञत्वा भुञ्जतोव आपत्ति, अकप्पियमंसं अजानित्वा भुञ्जन्तस्सपि आपत्तियेव, तस्मा आपत्तिभीरुकेन रूपं सल्लक्खेन्तेनपि पुच्छित्वाव मंसं पटिग्गहेतब्बं. परिभोगकाले ‘‘पुच्छित्वा परिभुञ्जिस्सामी’’ति वा गहेत्वा पुच्छित्वाव परिभुञ्जितब्बं. कस्मा? दुविञ्ञेय्यत्ता. अच्छमंसम्पि हि सूकरमंससदिसं होति, दीपिमंसादीनि च मिगमंसादिसदिसानि, तस्मा पुच्छित्वा गहणमेव वत्तन्ति वदन्ति.

इति पाळिमुत्तकविनयविनिच्छयसङ्गहे

मच्छमंसविनिच्छयकथा समत्ता.

७. अनामासविनिच्छयकथा

४०. अनामासन्ति न परामसितब्बं. तत्रायं विनिच्छयो (पारा. अट्ठ. २.२८१) – यस्मा माता वा होतु धीता वा भगिनी वा, इत्थी नाम सब्बापि ब्रह्मचरियस्स पारिबन्थिकाव अनामासा च, तस्मा ‘‘अयं मे माता, अयं मे धीता, अयं मे भगिनी’’ति गेहस्सितपेमेन आमसतोपि दुक्कटमेव वुत्तं. इमं पन भगवतो आणं अनुस्सरन्तेन सचेपि नदीसोतेन वुय्हमानं मातरं पस्सति, नेव हत्थेन परामसितब्बा, पण्डितेन पन भिक्खुना नावा वा फलकं वा कदलिक्खन्धो वा दारुक्खन्धो वा उपसंहरितब्बो. तस्मिं असति कासावम्पि उपसंहरित्वा पुरतो ठपेतब्बं, ‘‘एत्थ गण्हाही’’ति पन न वत्तब्बा. गहिते ‘‘परिक्खारं कड्ढामी’’ति कड्ढन्तेन गन्तब्बं. सचे पन भायति, पुरतो पुरतो गन्त्वा ‘‘मा भायी’’ति समस्सासेतब्बा. सचे भायमाना पुत्तस्स सहसा खन्धे वा अभिरुहति, हत्थे वा गण्हाति, न ‘‘अपेहि महल्लिके’’ति निद्धुनितब्बा, थलं पापेतब्बा. कद्दमे लग्गायपि कूपे पतितायपि एसेव नयो. तत्रापि हि योत्तं वा वत्थं वा पक्खिपित्वा हत्थेन गहितभावं ञत्वा उद्धरितब्बा, न त्वेव आमसितब्बा.

न केवलञ्च मातुगामस्स सरीरमेव अनामासं, निवासनपारुपनम्पि आभरणभण्डम्पि अन्तमसो तिणण्डुपकं वा तालपण्णमुद्दिकं वा उपादाय अनामासमेव. तञ्च खो निवासनपावुरणं पिळन्धनत्थाय ठपितमेव. सचे पन निवासनं वा पारुपनं वा परिवत्तेत्वा चीवरत्थाय पादमूले ठपेति, वट्टति. आभरणभण्डेसु पन सीसपसाधनदन्तसूचिआदिकप्पियभण्डं ‘‘इमं, भन्ते, तुम्हाकं देम, गण्हथा’’ति दीयमानं सिपाटिकासूचिआदिउपकरणत्थाय गहेतब्बं. सुवण्णरजतमुत्तादिमयं पन अनामासमेव, दीयमानम्पि न गहेतब्बं. न केवलञ्च एतासं सरीरूपगमेव अनामासं, इत्थिसण्ठानेन कतं कट्ठरूपम्पि दन्तरूपम्पि अयरूपम्पि लोहरूपम्पि तिपुरूपम्पि पोत्थकरूपम्पि सब्बरतनरूपम्पि अन्तमसो पिट्ठमयरूपम्पि अनामासमेव. परिभोगत्थाय पन ‘‘इदं तुम्हाकं होतू’’ति लभित्वा ठपेत्वा सब्बरतनमयं अवसेसं भिन्दित्वा उपकरणारहं उपकरणे, परिभोगारहं परिभोगे उपनेतुं वट्टति.

४१. यथा च इत्थिरूपकं, एवं सत्तविधं धञ्ञम्पि अनामासमेव. तस्मा खेत्तमज्झेन गच्छन्तेन तत्थजातकम्पि धञ्ञफलं न आमसन्तेन गन्तब्बं. सचे घरद्वारे वा अन्तरामग्गे वा धञ्ञं पसारितं होति, पस्सेन च मग्गो अत्थि, न मद्दन्तेन गन्तब्बं. गमनमग्गे असति मग्गं अधिट्ठाय गन्तब्बं. अन्तरघरे धञ्ञस्स उपरि आसनं पञ्ञपेत्वा देन्ति, निसीदितुं वट्टति. केचि आसनसालाय धञ्ञं आकिरन्ति, सचे सक्का होति हरापेतुं, हरापेतब्बं. नो चे, एकमन्तं धञ्ञं अमद्दन्तेन पीठकं पञ्ञपेत्वा निसीदितब्बं. सचे ओकासो न होति, मनुस्सा धञ्ञमज्झेयेव पञ्ञपेत्वा देन्ति, निसीदितब्बं. तत्थजातकानि मुग्गमासादीनि अपरण्णानिपि तालपनसादीनि वा फलानि कीळन्तेन न आमसितब्बानि. मनुस्सेहि रासिकतेसुपि एसेव नयो. अरञ्ञे पन रुक्खतो पतितानि फलानि ‘‘अनुपसम्पन्नानं दस्सामी’’ति गण्हितुं वट्टति.

४२. मुत्ता मणि वेळुरियो सङ्खो सिला पवाळं रजतं जातरूपं लोहितङ्को मसारगल्लन्ति इमेसु दससु रतनेसु मुत्ता अधोता अविद्धा यथाजाताव आमसितुं वट्टति, सेसा अनामासाति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. महापच्चरियं पन ‘‘मुत्ता धोतापि अधोतापि अनामासा, भण्डमूलत्थाय च सम्पटिच्छितुं न वट्टति, कुट्ठरोगस्स भेसज्जत्थाय पन वट्टती’’ति वुत्तं, तं युत्तं. अन्तमसो जातिफलिकं उपादाय सब्बोपि नीलपीतादिवण्णभेदो मणि धोतविद्धवट्टितो अनामासो, यथाजातो पन आकरमुत्तो पत्तादिभण्डमूलत्थं सम्पटिच्छितुं वट्टतीति वुत्तं, तम्पि महापच्चरियं पटिक्खित्तं. पचित्वा कतो काचमणियेवेको वट्टतीति वुत्तं. वेळुरियेपि मणिसदिसोव विनिच्छयो.

सङ्खो धमनसङ्खो च धोतविद्धो च रतनमिस्सो अनामासो, पानीयसङ्खो धोतोपि अधोतोपि आमासोव. सेसञ्च अञ्जनादिभेसज्जत्थायपि भण्डमूलत्थायपि सम्पटिच्छितुं वट्टति. सिला धोतविद्धा रतनसंयुत्ता मुग्गवण्णाव अनामासा, सेसा सत्थकनिघंसनादिअत्थाय गण्हितुं वट्टति. एत्थ च रतनसंयुत्ताति सुवण्णेन सद्धिं योजेत्वा पचित्वा कताति वदन्ति. पवाळं धोतविद्धं अनामासं, सेसं आमासञ्च भण्डमूलत्थञ्च सम्पटिच्छितुं वट्टतीति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. महापच्चरियं पन ‘‘धोतम्पि अधोतम्पि सब्बं अनामासञ्च न च सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति वुत्तं, तं युत्तं.

रजतञ्च जातरूपञ्च कतभण्डम्पि अकतभण्डम्पि सब्बेन सब्बं बीजतो पट्ठाय अनामासञ्च असम्पटिच्छनीयञ्च. उत्तरराजपुत्तो किर सुवण्णचेतियं कारापेत्वा महापदुमत्थेरस्स पेसेसि. थेरो ‘‘न कप्पती’’ति पटिक्खिपि. चेतियघरे सुवण्णपदुमसुवण्णबुब्बुळकादीनि होन्ति, एतानिपि अनामासानि. चेतियघरगोपका पन रूपियछड्डकट्ठाने ठिता, तस्मा तेसं केळापयितुं वट्टतीति वुत्तं. कुरुन्धियं पन तम्पि पटिक्खित्तं, सुवण्णचेतिये कचवरमेव हरितुं वट्टतीति एत्तकमेव अनुञ्ञातं. आरकूटलोहम्पि जातरूपगतिकमेव अनामासन्ति सब्बट्ठकथासु वुत्तं. सेनासनपरिभोगे पन सब्बोपि कप्पियो, तस्मा जातरूपरजतमया सब्बेपि सेनासनपरिक्खारा आमासा, भिक्खूनं धम्मविनयवण्णनट्ठाने रतनमण्डपे करोन्ति फलिकत्थम्भे रतनदामपटिमण्डिते, तत्थ सब्बूपकरणानि भिक्खूनं पटिजग्गितुं वट्टन्ति. लोहितङ्कमसारगल्ला धोतविद्धा अनामासा, इतरे आमासा, भण्डमूलत्थाय च सम्पटिच्छितुं वट्टतीति वुत्तं. महापच्चरियं पन ‘‘धोतापि अधोतापि सब्बसो अनामासा, न च सम्पटिच्छितुं वट्टन्ती’’ति पटिक्खित्तं.

४३. सब्बं आवुधभण्डं अनामासं, भण्डमूलत्थाय दीयमानम्पि न सम्पटिच्छितब्बं. सत्थवणिज्जा नाम न वट्टति. सुद्धधनुदण्डोपि धनुजियापि पतोदोपि तोमरोपि अङ्कुसोपि अन्तमसो वासिफरसुआदीनिपि आवुधसङ्खेपेन कतानि अनामासानि. सचे केनचि विहारे सत्ति वा तोमरो वा ठपितो होति, विहारं जग्गन्तेन ‘‘हरन्तू’’ति सामिकानं पेसेतब्बं. सचे न हरन्ति, तं अचालेन्तेन विहारो पटिजग्गितब्बो. युद्धभूमियं पन पतितं असिं वा सत्तिं वा तोमरं वा दिस्वा पासाणेन वा केनचि वा असिं भिन्दित्वा सत्थकत्थाय गहेतुं वट्टति. इतरानिपि वियोजेत्वा किञ्चि सत्थकत्थाय, किञ्चि कत्तरदण्डादिअत्थाय गहेतुं वट्टति. ‘‘इदं गण्हथा’’ति दीयमानं पन विनासेत्वा ‘‘कप्पियभण्डं करिस्सामी’’ति सब्बम्पि सम्पटिच्छितुं वट्टति.

मच्छजालपक्खिजालादीनिपि फलकजालिकादीनिपि सरपरित्ताणानिपि सब्बानि अनामासानि, परिभोगत्थाय लब्भमानेसु पन जालं ताव ‘‘आसनस्स वा चेतियस्स वा उपरि बन्धिस्सामि, छत्तं वा वेठेस्सामी’’ति गहेतुं वट्टति. सरपरित्ताणं सब्बम्पि भण्डमूलत्थाय सम्पटिच्छितुं वट्टति. परूपरोधनिवारणञ्हि एतं, न उपरोधकरन्ति. फलकं ‘‘दन्तकट्ठभाजनं करिस्सामी’’ति गहेतुं वट्टति.

चम्मविनद्धानि वीणाभेरिआदीनि अनामासानि. कुरुन्दियं पन ‘‘भेरिसङ्घाटोपि वीणासङ्घाटोपि तुच्छपोक्खरम्पि मुखवट्टियं आरोपितचम्मम्पि वीणादण्डकोपि सब्बं अनामास’’न्ति वुत्तं. ओनहितुं वा ओनहापेतुं वा वादेतुं वा वादापेतुं वा न लब्भतियेव. चेतियङ्गणे पूजं कत्वा मनुस्सेहि छड्डितं दिस्वापि अचालेत्वाव अन्तरन्तरे सम्मज्जितब्बं, कचवरछड्डनकाले पन कचवरनियामेनेव हरित्वा एकमन्तं निक्खिपितुं वट्टतीति महापच्चरियं वुत्तं. भण्डमूलत्थाय सम्पटिच्छितुम्पि वट्टति, परिभोगत्थाय लब्भमानेसु पन वीणादोणिकञ्च भेरिपोक्खरञ्च दन्तकट्ठभाजनं करिस्साम, चम्मं सत्थककोसकन्ति एवं तस्स तस्स परिक्खारस्स उपकरणत्थाय गहेत्वा तथा तथा कातुं वट्टति.

इति पाळिमुत्तकविनयविनिच्छयसङ्गहे

अनामासविनिच्छयकथा समत्ता.

८. अधिट्ठानविकप्पनविनिच्छयकथा

४४. अधिट्ठानविकप्पनेसु पन – अनुजानामि, भिक्खवे, तिचीवरं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं, वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतुं, निसीदनं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं, पच्चत्थरणं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं, कण्डुप्पटिच्छादिं याव आबाधा अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतुं, मुखपुञ्छनचोळं अधिट्ठातुं न विकप्पेतुं, परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं न विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) वचनतो तिचीवरादिनियामेनेव अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुकआमेन ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’तिआदिना नामं वत्वा अधिट्ठातब्बं. विकप्पेन्तेन पन नामं अग्गहेत्वाव ‘‘इमं चीवरं तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्वा विकप्पेतब्बं. तत्थ (पारा. अट्ठ. २.४६९) तिचीवरं अधिट्ठहन्तेन रजित्वा कप्पबिन्दुं दत्वा पमाणयुत्तमेव अधिट्ठातब्बं. अस्स पमाणं उक्कट्ठपरिच्छेदेन सुगतचीवरतो ऊनकं वट्टति, लामकपरिच्छेदेन सङ्घाटिया उत्तरासङ्गस्स च दीघतो मुट्ठिपञ्चकं, तिरियं मुट्ठित्तिकं पमाणं वट्टति. अन्तरवासको दीघसो मुट्ठिपञ्चको, तिरियं द्विहत्थोपि वट्टति. पारुपनेनपि हि सक्का नाभिं पटिच्छादेतुन्ति. वुत्तप्पमाणतो पन अतिरेकञ्च ऊनकञ्च ‘‘परिक्खारचोळक’’न्ति अधिट्ठातब्बं.

तत्थ यस्मा ‘‘द्वे चीवरस्स अधिट्ठाना कायेन वा अधिट्ठेति, वाचाय वा अधिट्ठेती’’ति (परि. ३२२) वुत्तं, तस्मा पुराणसङ्घाटिं ‘‘इमं सङ्घाटिं पच्चुद्धरामी’’ति पच्चुद्धरित्वा नवं सङ्घाटिं हत्थेन गहेत्वा ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति चित्तेन आभोगं कत्वा कायविकारं करोन्तेन कायेन अधिट्ठातब्बा. इदं कायेन अधिट्ठानं, तं येन केनचि सरीरावयवेन अफुसन्तस्स न वट्टति. वाचाय अधिट्ठाने पन वचीभेदं कत्वा वाचाय अधिट्ठातब्बा. तत्र दुविधं अधिट्ठानं – सचे हत्थपासे होति, ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा. अथ अन्तोगब्भे वा उपरिपासादे वा सामन्तविहारे वा होति, ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा ‘‘एतं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा. एस नयो उत्तरासङ्गे अन्तरवासके च. नाममत्तमेव हि विसेसो, तस्मा सब्बानि सङ्घाटिं उत्तरासङ्गं अन्तरवासकन्ति एवं अत्तनो नामेनेव अधिट्ठातब्बानि. सचे अधिट्ठहित्वा ठपितवत्थेहि सङ्घाटिआदीनि करोति, निट्ठिते रजने च कप्पे च ‘‘इमं पच्चुद्धरामी’’ति पच्चुद्धरित्वा पुन अधिट्ठातब्बानि. अधिट्ठितेन पन सद्धिं महन्ततरमेव दुतियपट्टं वा खण्डं वा सिब्बन्तेन पुन अधिट्ठातब्बं. समे वा खुद्दके वा अधिट्ठानकिच्चं नत्थि.

तिचीवरं पन परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं वट्टति, न वट्टतीति? महापदुमत्थेरो किराह ‘‘तिचीवरं तिचीवरमेव अधिट्ठातब्बं, सचे परिक्खारचोळाधिट्ठानं लभेय्य, उदोसितसिक्खापदे परिहारो निरत्थको भवेय्या’’ति. एवं वुत्ते किर अवसेसा भिक्खू आहंसु ‘‘परिक्खारचोळम्पि भगवताव ‘अधिट्ठातब्ब’न्ति वुत्तं, तस्मा वट्टती’’ति. महापच्चरियम्पि वुत्तं ‘‘परिक्खारचोळं नाम पाटेक्कं निधानमुखमेतं. तिचीवरं ‘परिक्खारचोळ’न्ति अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुं वट्टति, उदोसितसिक्खापदे (पारा. ४७१ आदयो) पन तिचीवरं अधिट्ठहित्वा परिहरन्तस्स परिहारो वुत्तो’’ति. उभतोविभङ्गभाणको पुण्णवालिकवासी महातिस्सत्थेरोपि किराह ‘‘मयं पुब्बे महाथेरानं अस्सुम्हा ‘अरञ्ञवासिनो भिक्खू रुक्खसुसिरादीसु चीवरं ठपेत्वा पधानं पदहनत्थाय गच्छन्ति, सामन्तविहारे धम्मस्सवनत्थाय गतानञ्च तेसं सूरिये उट्ठिते सामणेरा वा दहरभिक्खू वा पत्तचीवरं गहेत्वा गच्छन्ति, तस्मा सुखपरिभोगत्थं तिचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं वट्टती’’’ति. महापच्चरियम्पि वुत्तं ‘‘पुब्बे आरञ्ञिका भिक्खू अबद्धसीमाय दुप्परिहारन्ति तिचीवरं परिक्खारचोळमेव अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जिंसू’’ति.

४५. वस्सिकसाटिका अनतिरित्तप्पमाणा नामं गहेत्वा वुत्तनयेनेव चत्तारो वस्सिके मासे अधिट्ठातब्बा, ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा. वण्णभेदमत्तरत्तापि चेसा वट्टति, द्वे पन न वट्टन्ति. निसीदनं वुत्तनयेन अधिट्ठातब्बमेव, तञ्च खो पमाणयुत्तं एकमेव, द्वे न वट्टन्ति. पच्चत्थरणम्पि अधिट्ठातब्बमेव, तं पन महन्तम्पि वट्टति, एकम्पि वट्टति, बहूनिपि वट्टन्ति, नीलम्पि पीतकम्पि सदसम्पि पुप्फदसम्पीति सब्बप्पकारं वट्टति. कण्डुप्पटिच्छादि याव आबाधो अत्थि, ताव पमाणिका अधिट्ठातब्बा. आबाधे वूपसन्ते पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा, एकाव वट्टति. मुखपुञ्छनचोळं अधिट्ठातब्बमेव, याव एकं धोवीयति, ताव अञ्ञं परिभोगत्थाय इच्छितब्बन्ति द्वेपि वट्टन्ति. अपरे पन थेरा ‘‘निधानमुखमेतं, बहूनिपि वट्टन्ती’’ति वदन्ति. परिक्खारचोळे गणना नत्थि, यत्तकं इच्छति, तत्तकं अधिट्ठातब्बमेव. थविकापि परिस्सावनम्पि विकप्पनूपगपच्छिमचीवरप्पमाणं ‘‘परिक्खारचोळ’’न्ति अधिट्ठातब्बमेव. तस्स पमाणं दीघतो द्वे विदत्थियो तिरियं विदत्थि, तं पन दीघतो वड्ढकीहत्थप्पमाणं, वित्थारतो ततो उपड्ढप्पमाणं होति. तत्रायं पाळि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आयामेन अट्ठङ्गुलं सुगतङ्गुलेन चतुरङ्गुलवित्थतं पच्छिमं चीवरं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८). बहूनिपि एकतो कत्वा ‘‘इमानि चीवरानि परिक्खारचोळानि अधिट्ठामी’’ति अधिट्ठातुम्पि वट्टतियेव. भेसज्जनवकम्ममातापितुआदीनं अत्थाय ठपेन्तेन अनधिट्ठितेपि नत्थि आपत्ति. मञ्चभिसि पीठभिसि बिम्बोहनं पावारो कोजवोति एतेसु पन सेनासनपरिक्खारत्थाय दिन्नपच्चत्थरणे च अधिट्ठानकिच्चं नत्थियेव.

सचे पन (पारा. अट्ठ. २.६३६-३८) ञातकपवारितट्ठानतो सुत्तं लभित्वा ञातकपवारितेनेव तन्तवायेन अञ्ञेन वा मूलं दत्वा चीवरं वायापेति, वायापनपच्चया अनापत्ति. दसाहातिक्कमनपच्चया पन आपत्तिं रक्खन्तेन विकप्पनुपगप्पमाणमत्ते वीते तन्ते ठितंयेव अधिट्ठातब्बं. दसाहातिक्कमेन निट्ठापियमानञ्हि निस्सग्गियं भवेय्याति. ञातकादीहि तन्तं आरोपापेत्वा ‘‘तुम्हाकं, भन्ते, इदं चीवरं गण्हेय्याथा’’ति निय्यातितेपि एसेव नयो.

सचे तन्तवायो एवं पयोजितो वा सयं दातुकामो वा हुत्वा ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हाकं चीवरं असुकदिवसे नाम वायित्वा ठपेस्सामी’’ति वदति, भिक्खु च तेन परिच्छिन्नदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामेति, निस्सग्गियं पाचित्तियं. सचे पन तन्तवायो ‘‘अहं तुम्हाकं चीवरं वायित्वा सासनं पेसेस्सामी’’ति वत्वा तथेव करोति, तेन पेसितभिक्खु पन तस्स भिक्खुनो न आरोचेति, अञ्ञो दिस्वा वा सुत्वा वा ‘‘तुम्हाकं, भन्ते, चीवरं निट्ठित’’न्ति आरोचेति, एतस्स आरोचनं न पमाणं. यदा पन तेन पेसितोयेव आरोचेति, तस्स वचनं सुतदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं.

सचे तन्तवायो ‘‘अहं तुम्हाकं चीवरं वायित्वा कस्सचि हत्थे पहिणिस्सामी’’ति वत्वा तथेव करोति, चीवरं गहेत्वा गतभिक्खु पन अत्तनो परिवेणे ठपेत्वा तस्स न आरोचेति, अञ्ञो कोचि भणति ‘‘अपि, भन्ते, अधुना आभतं चीवरं सुन्दर’’न्ति. कुहिं, आवुसो, चीवरन्ति. इत्थन्नामस्स हत्थे पेसितन्ति. एतस्सपि वचनं न पमाणं. यदा पन सो भिक्खु चीवरं देति, लद्धदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं. सचे पन वायापनमूलं अदिन्नं होति, याव काकणिकमत्तम्पि अवसिट्ठं, ताव रक्खति.

४६. अधिट्ठितचीवरं (पारा. अट्ठ. २.४६९) पन परिभुञ्जतो कथं अधिट्ठानं विजहतीति? अञ्ञस्स दानेन अच्छिन्दित्वा गहणेन विस्सासग्गाहेन हीनायावत्तनेन सिक्खापच्चक्खानेन कालकिरियाय लिङ्गपरिवत्तनेन पच्चुद्धरणेन छिद्दभावेनाति इमेहि नवहि कारणेहि विजहति. तत्थ पुरिमेहि अट्ठहि सब्बचीवरानि अधिट्ठानं विजहन्ति, छिद्दभावेन पन तिचीवरस्सेव सब्बट्ठकथासु अधिट्ठानविजहनं वुत्तं, तञ्च नखपिट्ठिप्पमाणेन छिद्देन. तत्थ नखपिट्ठिप्पमाणं कनिट्ठङ्गुलिनखवसेन वेदितब्बं, छिद्दञ्च विनिविद्धछिद्दमेव. छिद्दस्स हि अब्भन्तरे एकतन्तु चेपि अच्छिन्नो होति, रक्खति. तत्थ सङ्घाटिया च उत्तरासङ्गस्स च दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्स, तिरियन्ततो अट्ठङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, अन्तरवासकस्स पन दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्सेव, तिरियन्ततो चतुरङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, परतो न भिन्दति, तस्मा जाते छिद्दे तिचीवरं अतिरेकचीवरट्ठाने तिट्ठति, सूचिकम्मं कत्वा पुन अधिट्ठातब्बं. यो पन दुब्बलट्ठाने पठमं अग्गळं दत्वा पच्छा दुब्बलट्ठानं छिन्दित्वा अपनेति, अधिट्ठानं न भिज्जति. मण्डलपरिवत्तनेपि एसेव नयो. दुपट्टस्स एकस्मिं पटले छिद्दे वा जाते गळिते वा अधिट्ठानं न भिज्जति, खुद्दकं चीवरं महन्तं करोति, महन्तं वा खुद्दकं करोति, अधिट्ठानं न भिज्जति. उभो कोटियो मज्झे करोन्तो सचे पठमं छिन्दित्वा पच्छा घटेति, अधिट्ठानं भिज्जति. अथ घटेत्वा छिन्दति, न भिज्जति. रजकेहि धोवापेत्वा सेतं कारापेन्तस्सपि अधिट्ठानं अधिट्ठानमेवाति. अयं ताव अधिट्ठाने विनिच्छयो.

४७. विकप्पने पन द्वे विकप्पना सम्मुखाविकप्पना परम्मुखाविकप्पना च. कथं सम्मुखाविकप्पना होति? चीवरानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं चीवर’’न्ति वा ‘‘इमानि चीवरानी’’ति वा ‘‘एतं चीवर’’न्ति वा ‘‘एतानि चीवरानी’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्तब्बं, अयमेका सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभुञ्जितुं पन विस्सज्जेतुं वा अधिट्ठातुं वा न वट्टति. ‘‘मय्हं सन्तकं, मय्हं सन्तकानि परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति एवं पन वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति, ततो पभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.

अपरो नयो – तथेव चीवरानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा तस्सेव भिक्खुनो सन्तिके ‘‘इमं चीवर’’न्ति वा ‘‘इमानि चीवरानी’’ति वा ‘‘एतं चीवर’’न्ति वा ‘‘एतानि चीवरानी’’ति वा वत्वा पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स अत्तना अभिरुचितस्स यस्स कस्सचि नामं गहेत्वा ‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो विकप्पेमी’’ति वा ‘‘तिस्साय भिक्खुनिया, तिस्साय सिक्खमानाय, तिस्सस्स सामणेरस्स, तिस्साय सामणेरिया विकप्पेमी’’ति वा वत्तब्बं, अयं अपरापि सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना ‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो सन्तकं…पे… तिस्साय सामणेरिया सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति, ततो पभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.

कथं परम्मुखाविकप्पना होति? चीवरानं तथेव एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं चीवर’’न्ति वा ‘‘इमानि चीवरानी’’ति वा ‘‘एतं चीवर’’न्ति वा ‘‘एतानि चीवरानी’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पनत्थाय दम्मी’’ति वत्तब्बं. तेन वत्तब्बो ‘‘को ते मित्तो वा सन्दिट्ठो वा’’ति. ततो इतरेन पुरिमनयेनेव ‘‘तिस्सो भिक्खू’’ति वा…पे… ‘‘तिस्सा सामणेरी’’ति वा वत्तब्बं. पुन तेन भिक्खुना ‘‘अहं तिस्सस्स भिक्खुनो दम्मी’’ति वा…पे… ‘‘तिस्साय सामणेरिया दम्मी’’ति वा वत्तब्बं, अयं परम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना दुतियसम्मुखाविकप्पनायं वुत्तनयेनेव ‘‘इत्थन्नामस्स सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति, ततो पभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.

द्विन्नं विकप्पनानं किं नानाकरणं? सम्मुखाविकप्पनायं सयं विकप्पेत्वा परेन पच्चुद्धरापेति, परम्मुखाविकप्पनायं परेनेव विकप्पापेत्वा परेनेव पच्चुद्धरापेति, इदमेत्थ नानाकरणं. सचे पन यस्स विकप्पेति, सो पञ्ञत्तिकोविदो न होति, न जानाति पच्चुद्धरितुं, तं चीवरं गहेत्वा अञ्ञस्स ब्यत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुन विकप्पेत्वा परेन पच्चुद्धरापेतब्बं. विकप्पितविकप्पना नामेसा वट्टति. एवं ताव चीवरे अधिट्ठानविकप्पनानयो वेदितब्बो.

४८. पत्ते पन अयं नयो – पत्तं अधिट्ठहन्तेन उक्कट्ठमज्झिमोमकानं अञ्ञतरो पमाणयुत्तोव अधिट्ठातब्बो. तस्स पमाणं ‘‘अड्ढाळ्हकोदनं गण्हाती’’तिआदिना (पारा. ६०२) नयेन पाळियं वुत्तं. तत्रायं विनिच्छयो (पारा. अट्ठ. २.६०२ आदयो) – अनुपहतपुराणसालितण्डुलानं सुकोट्टितपरिसुद्धानं द्वे मगधनाळियो गहेत्वा तेहि तण्डुलेहि अनुत्तण्डुलमकिलिन्नमपिण्डितं सुविसदं कुन्दमकुळरासिसदिसं अवस्सावितोदनं पचित्वा निरवसेसं पत्ते पक्खिपित्वा तस्स ओदनस्स चतुत्थभागप्पमाणो नातिघनो नातितनुको हत्थहारियो सब्बसम्भारसङ्खतो मुग्गसूपो पक्खिपितब्बो, ततो आलोपस्स आलोपस्स अनुरूपं यावचरिमालोपप्पहोनकं मच्छमंसादिब्यञ्जनं पक्खिपितब्बं, सप्पितेलतक्करसकञ्जिकादीनि पन गणनूपगानि न होन्ति. तानि हि ओदनगतिकानि होन्ति, नेव हापेतुं, न वड्ढेतुं सक्कोन्ति. एवमेतं सब्बम्पि पक्खित्तं सचे पत्तस्स मुखवट्टिया हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, सुत्तेन वा हीरेन वा छिन्दन्तस्स सुत्तस्स वा हीरस्स वा हेट्ठिमन्तं फुसति, अयं उक्कट्ठो नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं उक्कट्ठोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति अन्तोगधमेव होति, अयं उक्कट्ठुक्कट्ठो नाम पत्तो.

उक्कट्ठतो उपड्ढप्पमाणो मज्झिमो नाम पत्तो. मज्झिमतो उपड्ढप्पमाणो ओमको. तस्मा सचे मगधनाळिया नाळिकोदनादिसब्बम्पि पक्खित्तं वुत्तनयेनेव हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं मज्झिमो नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं मज्झिमोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति अन्तोगधमेव होति, अयं मज्झिमुक्कट्ठो नाम पत्तो. सचे मगधनाळिया उपड्ढनाळिकोदनादिसब्बम्पि पक्खित्तं हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं ओमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं ओमकोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति अन्तोगधमेव होति, अयं ओमकुक्कट्ठो नाम पत्तो. एवमेते नव पत्ता. तेसु द्वे अपत्ता उक्कट्ठुक्कट्ठो च ओमकोमको चाति. तस्मा एते भाजनपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बा, न अधिट्ठानूपगा न विकप्पनूपगा. इतरे पन सत्त अधिट्ठहित्वा वा विकप्पेत्वा वा परिभुञ्जितब्बा.

पमाणयुत्तानम्पि एतेसं अधिट्ठानविकप्पनूपगत्तं एवं वेदितब्बं – अयोपत्तो पञ्चहि पाकेहि, मत्तिकापत्तो द्वीहि पाकेहि पक्को अधिट्ठानूपगो. उभोपि यं मूलं दातब्बं, तस्मिं दिन्नेयेव. सचे एकोपि पाको ऊनो होति, काकणिकमत्तम्पि वा मूलं अदिन्नं, न अधिट्ठानूपगो. सचे पत्तसामिको वदति ‘‘यदा तुम्हाकं मूलं भविस्सति, तदा दस्सथ अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जथा’’ति, नेव अधिट्ठानूपगो होति, पाकस्स हि ऊनत्ता पत्तसङ्ख्यं न गच्छति, मूलस्स सकलस्स वा एकदेसस्स वा अदिन्नत्ता सकभावं न उपेति, अञ्ञस्सेव सन्तको होति, तस्मा पाके च मूले च सुनिट्ठितेयेव अधिट्ठानूपगो होति. यो अधिट्ठानूपगो, स्वेव विकप्पनूपगो. सो हत्थं आगतोपि अनागतोपि अधिट्ठातब्बो विकप्पेतब्बो वा. यदि हि पत्तकारको मूलं लभित्वा सयं वा दातुकामो हुत्वा ‘‘अहं भन्ते तुम्हाकं पत्तं कत्वा असुकदिवसे नाम पचित्वा ठपेस्सामी’’ति वदति, भिक्खु च तेन परिच्छिन्नदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामेति, निस्सग्गियं पाचित्तियं. सचे पन पत्तकारको ‘‘अहं तुम्हाकं पत्तं कत्वा पचित्वा सासनं पेसेस्सामी’’ति वत्वा तथेव करोति, तेन पेसितभिक्खु पन तस्स भिक्खुनो न आरोचेति, अञ्ञो दिस्वा वा सुत्वा वा ‘‘तुम्हाकं, भन्ते, पत्तो निट्ठितो’’ति आरोचेति, एतस्स आरोचनं न पमाणं. यदा पन तेन पेसितोयेव आरोचेति, तस्स वचनं सुतदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं. सचे पन पत्तकारको ‘‘अहं तुम्हाकं पत्तं कत्वा पचित्वा कस्सचि हत्थे पहिणिस्सामी’’ति वत्वा तथेव करोति, पत्तं गहेत्वा आगतभिक्खु पन अत्तनो परिवेणे ठपेत्वा तस्स न आरोचेति, अञ्ञो कोचि भणति ‘‘अपि, भन्ते, अधुना आभतो पत्तो सुन्दरो’’ति. ‘‘कुहिं, आवुसो, पत्तो’’ति? ‘‘इत्थन्नामस्स हत्थे पेसितो’’ति. एतस्सपि वचनं न पमाणं. यदा पन सो भिक्खु पत्तं देति, लद्धदिवसतो पट्ठाय दसाहं अतिक्कामयतो निस्सग्गियं पाचित्तियं, तस्मा दसाहं अनतिक्कामेत्वाव अधिट्ठातब्बो विकप्पेतब्बो वा.

तत्थ द्वे पत्तस्स अधिट्ठाना कायेन वा अधिट्ठाति, वाचाय वा अधिट्ठाति. तेसं वसेन अधिट्ठहन्तेन ‘‘इमं पत्तं पच्चुद्धरामी’’ति वा ‘‘एतं पत्तं पच्चुद्धरामी’’ति वा वत्वा एवं सम्मुखे वा परम्मुखे वा ठितं पुराणपत्तं पच्चुद्धरित्वा अञ्ञस्स वा दत्वा नवं पत्तं यत्थ कत्थचि ठितं हत्थेन परामसित्वा ‘‘इदं पत्तं अधिट्ठामी’’ति चित्तेन आभोगं कत्वा कायविकारं करोन्तेन कायेन वा अधिट्ठातब्बो. वचीभेदं कत्वा वाचाय वा अधिट्ठाभब्बो. तत्र दुविधं अधिट्ठानं – सचे हत्थपासे होति, ‘‘इमं पत्तं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा, अथ अन्तोगब्भे वा उपरिपासादे वा सामन्तविहारे वा होति, ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा ‘‘एतं पत्तं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा. अधिट्ठहन्तेन पन एककेन अधिट्ठातुम्पि वट्टति, अञ्ञस्स सन्तिके अधिट्ठातुम्पि वट्टति. अञ्ञस्स सन्तिके अयमानिसंसो – सचस्स ‘‘अधिट्ठितो नु खो मे, नो’’ति विमति उप्पज्जति, इतरो सारेत्वा विमतिं छिन्दिस्सतीति. सचे कोचि दस पत्ते लभित्वा सब्बे अत्तनाव परिभुञ्जितुकामो होति, न सब्बे अधिट्ठातब्बा, एकं पत्तं अधिट्ठाय पुनदिवसे तं पच्चुद्धरित्वा अञ्ञो अधिट्ठातब्बो. एतेनेव उपायेन वस्ससतम्पि परिहरितुं सक्का.

एवं अप्पमत्तस्स सिया अधिट्ठानविजहनन्ति? सिया. सचे हि सयं पत्तं अञ्ञस्स देति, विब्भमति वा, सिक्खं वा पच्चक्खाति, कालं वा करोति, लिङ्गं वास्स परिवत्तति, पच्चुद्धरति वा, पत्ते वा छिद्दं होति, अधिट्ठानं विजहति. वुत्तञ्चेतं –

‘‘दिन्नविब्भन्तपच्चक्खा, कालकिरियाकतेन च;

लिङ्गपच्चुद्धरा चेव, छिद्देन भवति सत्तम’’न्ति. (पारा. अट्ठ. २.६०८) –

चोरगहणविस्सासग्गाहेहिपि विजहतियेव. कित्तकेन छिद्देन अधिट्ठानं भिज्जति? येन कङ्गुसित्थं निक्खमति चेव पविसति च. इदञ्हि सत्तन्नं धञ्ञानं लामकधञ्ञसित्थं. तस्मिं छिद्दे अयचुण्णेन वा आणिया वा पटिपाकतिके कते दसाहब्भन्तरे पुन अधिट्ठातब्बो. अयं तावेत्थ अधिट्ठाने विनिच्छयो.

४९. विकप्पने पन द्वे विकप्पना सम्मुखाविकप्पना चेव परम्मुखाविकप्पना च. कथं सम्मुखाविकप्पना होति? पत्तानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं पत्त’’न्ति वा ‘‘इमे पत्ते’’ति वा ‘‘एतं पत्त’’न्ति वा ‘‘एते पत्ते’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्तब्बं, अयमेका सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभुञ्जितुं पन विस्सज्जेतुं वा अधिट्ठातुं वा न वट्टति. ‘‘मय्हं सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति एवं पन वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति, ततो पभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.

अपरो नयो – तथेव पत्तानं एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा तस्सेव भिक्खुनो सन्तिके ‘‘इमं पत्त’’न्ति वा ‘‘इमे पत्ते’’ति वा ‘‘एतं पत्त’’न्ति वा ‘‘एते पत्ते’’ति वा वत्वा पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स अत्तना अभिरुचितस्स यस्स कस्सचि नामं गहेत्वा ‘‘तिस्सस्स भिक्खुनो विकप्पेमी’’ति वा ‘‘तिस्साय भिक्खुनिया, सिक्खमानाय, सामणेरस्स, तिस्साय सामणेरिया विकप्पेमी’’ति वा वत्तब्बं, अयं अपरापि सम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति. परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना तिस्सस्स भिक्खुनो सन्तकं…पे… तिस्साय सामणेरिया सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोहीति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति, ततो पभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति.

कथं परम्मुखाविकप्पना होति? पत्तानं तथेव एकबहुभावं सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं पत्त’’न्ति वा ‘‘इमे पत्ते’’ति वा ‘‘एतं पत्त’’न्ति वा ‘‘एते पत्ते’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पनत्थाय दम्मी’’ति वत्तब्बं. तेन वत्तब्बो ‘‘को ते मित्तो वा सन्दिट्ठो वा’’ति. ततो इतरेन पुरिमनयेन ‘‘तिस्सो भिक्खू’’ति वा…पे… ‘‘तिस्सा सामणेरी’’ति वा वत्तब्बं. पुन तेन भिक्खुना ‘‘अहं तिस्सस्स भिक्खुनो दम्मी’’ति वा…पे… ‘‘तिस्साय सामणेरिया दम्मी’’ति वा वत्तब्बं, अयं परम्मुखाविकप्पना. एत्तावता निधेतुं वट्टति, परिभोगादीसु पन एकम्पि न वट्टति. तेन पन भिक्खुना दुतियसम्मुखाविकप्पनायं वुत्तनयेनेव ‘‘इत्थन्नामस्स सन्तकं परिभुञ्ज वा विस्सज्जेहि वा यथापच्चयं वा करोही’’ति वुत्ते पच्चुद्धारो नाम होति, ततो पभुति परिभोगादयोपि वट्टन्ति. अयं विकप्पने नयो.

५०. एवं अधिट्ठहित्वा विकप्पेत्वा च परिभुञ्जन्तेन पत्ते भिन्ने किं कातब्बन्ति? यस्स पत्ते राजिमुखवट्टितो हेट्ठा द्वङ्गुलप्पमाणा न होति तेन न किञ्चि कातब्बं. यस्स (पारा. अट्ठ. २.६१२-३) पन तादिसा एकापि राजि होति, तेन तस्सा राजिया हेट्ठिमपरियन्ते पत्तवेधकेन विज्झित्वा पचित्वा सुत्तरज्जुकमकचिरज्जुकादीहि वा तिपुसुत्तकेन वा बन्धित्वा तं बन्धनं आमिसस्स अलग्गनत्थं तिपुपट्टेन वा केनचि वा बद्धसिलेसेन पटिच्छादेतब्बं. सो च पत्तो अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितब्बो. सुखुमं वा छिद्दं कत्वा बन्धितब्बो. सुद्धेहि पन मधुकसित्थकलाखासज्जुरसादीहि बन्धितुं न वट्टति, फाणितं झापेत्वा पासाणचुण्णेन बन्धितुं वट्टति. मुखवट्टिसमीपे पन पत्तवेधकेन विज्झियमानो कपालस्स बहलत्ता भिज्जति, तस्मा हेट्ठा विज्झितब्बो. यस्स पन द्वे राजियो, एकायेव वा चतुरङ्गुला, तस्स द्वे बन्धनानि दातब्बानि. यस्स तिस्सो, एकायेव वा छळङ्गुला, तस्स तीणि. यस्स चतस्सो, एकायेव वा अट्ठङ्गुला, तस्स चत्तारि. यस्स पञ्च, एकायेव वा दसङ्गुला, सो बद्धोपि अबद्धोपि अपत्तोयेव, अञ्ञो विञ्ञापेतब्बो. एस ताव मत्तिकापत्ते विनिच्छयो.

अयोपत्ते पन सचेपि पञ्च वा अतिरेकानि वा छिद्दानि होन्ति, तानि च अयचुण्णेन वा आणिया वा लोहमण्डलकेन वा बद्धानि मट्ठानि होन्ति, स्वेव पत्तो परिभुञ्जितब्बो, अञ्ञो न विञ्ञापेतब्बो. अथ पन एकम्पि छिद्दं महन्तं होति, लोहमण्डलकेन बद्धम्पि मट्ठं न होति, पत्ते आमिसं लग्गति, अकप्पियो होति, अयं अपत्तो, अञ्ञो विञ्ञापेतब्बो. विञ्ञापेन्तेन च सङ्घवसेन पवारितट्ठाने पञ्चबन्धनेनेव पत्तेन अञ्ञं पत्तं विञ्ञापेतुं वट्टति, पुग्गलवसेन पन पवारितट्ठाने ऊनपञ्चबन्धनेनापि वट्टति. पत्तं लभित्वा परिभुञ्जन्तेन च यागुरन्धनरजनपचनादिना अपरिभोगेन न परिभुञ्जितब्बो, अन्तरामग्गे पन ब्याधिम्हि उप्पन्ने अञ्ञस्मिं भाजने असति मत्तिकाय लिम्पेत्वा यागुं वा पचितुं उदकं वा तापेतुं वट्टति. मञ्चपीठछत्तनागदन्तकादिके अदेसेपि न निक्खिपितब्बो. पत्तस्स हि निक्खिपनदेसो ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पत्ताधारक’’न्तिआदिना (चूळव. २५४) नयेन खन्धके वुत्तोयेव.

इति पाळिमुत्तकविनयविनिच्छयसङ्गहे

अधिट्ठानविकप्पनविनिच्छयकथा समत्ता.

९. चीवरविप्पवासविनिच्छयकथा

५१. चीवरेनविनावासोति तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठितानं तिण्णं चीवरानं अञ्ञतरेन विप्पवासो. एवं अधिट्ठितेसु हि तीसु चीवरेसु एकेनपि विना वसितुं न वट्टति, वसन्तस्स सह अरुणुग्गमना चीवरं निस्सग्गियं होति, तस्मा अरुणुग्गमनसमये चीवरं अड्ढतेय्यरतनप्पमाणे हत्थपासे कत्वा वसितब्बं. गामनिवेसनउदोसितअड्डमाळपासादहम्मियनावासत्थखेत्तधञ्ञकरणआरामविहाररुक्खमूलअज्झोकासेसु पन अयं विसेसो (पारा. अट्ठ. २.४७७-८) – सचे एकस्स रञ्ञो गामभोजकस्स वा सन्तको गामो होति, येन केनचि पाकारेन वा वतिया वा परिखाय वा परिक्खित्तो च, एवरूपे गामे चीवरं निक्खिपित्वा गामब्भन्तरे यत्थ कत्थचि यथारुचितट्ठाने अरुणं उट्ठापेतुं वट्टति. सचे पन अपरिक्खित्तो होति, एवरूपे गामे यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं वत्थब्बं, तस्स वा घरस्स हत्थपासे समन्ता अड्ढतेय्यरतनब्भन्तरे वसितब्बं. तं पमाणं अतिक्कमित्वा सचेपि इद्धिमा भिक्खु आकासे अरुणं उट्ठापेति, चीवरं निस्सग्गियमेव होति.