१. महाखन्धको
बोधिकथावण्णना
महावग्गे उभिन्नं पातिमोक्खानन्ति उभिन्नं पातिमोक्खविभङ्गानं. यं खन्धकं सङ्गायिंसूति सम्बन्धो. खन्धानं समूहो, खन्धानं वा पकासनतो खन्धको. खन्धाति चेत्थ पब्बज्जादिचारित्तवारित्तसिक्खापदपञ्ञत्तिसमूहो अधिप्पेतो. पदभाजनीये येसं पदानं अत्था येहि अट्ठकथानयेहि पकासिताति योजना. अथ वा ये अत्थाति योजेतब्बं. हि-सद्दो चेत्थ पदपूरणे दट्ठब्बो.
१. विसेसकारणन्ति ‘‘येन समयेन आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स सिक्खापदपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतो परिवितक्को उदपादि, तेन समयेना’’तिआदिना वुत्तकारणं विय विसेसकारणं भुम्मवचननिवत्तनककारणन्ति अत्थो. एतस्साति अभिसम्बोधितो पट्ठाय सत्थु चरियाविभावनस्स विनयपञ्ञत्तियं किं पयोजनं? यदि विसेसकारणं नत्थीति अधिप्पायो. निदानदस्सनं पयोजनन्ति योजना. निदानन्तिचेत्थ सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुभूतं वत्थुपुग्गलादिकारणं अधिप्पेतं, न पञ्ञत्तिट्ठानमेव. तेनाह ‘‘या ही’’तिआदि.
उरुवेलायन्ति एत्थ उरु-सद्दो महन्तवाची. वेला-सद्दो तीरपरियायो. उन्नतत्तादिना वेला विय वेला. उरु महन्ती वेला उरुवेला, तस्सं. तेनाह ‘‘महावेलाय’’न्तिआदि. मरियादाति सीलादिगुणसीमा. पत्तपुटेनाति तालादीनं पण्णपुटेन.
‘‘पठमाभिसम्बुद्धो’’ति अनुनासिकलोपेनायं निद्देसोति आह ‘‘पठमं अभिसम्बुद्धो’’ति. पठमन्ति च भावनपुंसकनिद्देसो. तस्मा अभिसम्बुद्धो हुत्वा सब्बपठमं बोधिरुक्खमूले विहरतीति योजना दट्ठब्बा.
पाळियं अथ खोति एत्थ अथाति एतस्मिं समयेति अत्थो अनेकत्थत्ता निपातानं. सत्ताहन्ति अच्चन्तसंयोगे एतं उपयोगवचनं. अथ खोति अधिकारन्तरदस्सने निपातो. तेन विमुत्तिसुखपटिसंवेदनं पहाय पटिच्चसमुप्पादमनसिकारे अधिकतभावं दस्सेति. पटिच्चाति पटिमुखं गन्त्वा, अञ्ञमञ्ञं अपेक्खित्वाति अत्थो. एतेन कारणबहुता दस्सिता. सहितेति कारियबहुता. अनुलोमन्ति भावनपुंसकनिद्देसो. स्वेवाति सो एव पच्चयाकारो. पुरिमनयेन वा वुत्तोति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना नयेन वुत्तो पच्चयाकारो. पवत्तियाति संसारप्पवत्तिया.
पाळियं ‘‘अविज्जापच्चया’’तिआदीसु दुक्खादीसु अञ्ञाणं अविज्जा. लोकियकुसलाकुसलचेतना सङ्खारा. लोकियविपाकमेव विञ्ञाणं. लोकियवेदनादिक्खन्धत्तयं नामं, भूतुपादायभेदं रूपं. पसादविञ्ञाणभेदं सळायतनं. विपाकभूतो सब्बो फस्सो, वेदना च. रागो तण्हा. बलवरागो, तिविधा च दिट्ठि उपादानं. भवो पन दुविधो कम्मभवो, उपपत्तिभवो च. तत्थ कम्मभवो सासवकुसलाकुसलचेतनाव, उपपत्तिभवो उपादिन्नकक्खन्धा. तेसं उपपत्ति जाति. पाको जरा. भेदो मरणं. ते एव निस्साय सोचनं सोको. कन्दनं परिदेवो. दुक्खं कायिकं. दोमनस्सं चेतसिकं. अतिविय सोको उपायासो.
पच्चेकञ्च सम्भवति-सद्दो योजेतब्बो. तेनाह ‘‘इमिना नयेना’’तिआदि. ‘‘दुक्खरासिस्सा’’ति इमिना न सत्तस्स. नापि सुभसुखादीनन्ति दस्सेति.
हवेति ब्यत्तन्ति इमस्मिं अत्थे निपातो. ‘‘अनुलोमपच्चयाकारपटिवेधसाधका बोधिपक्खियधम्मा’’ति इदं पठमवारे किञ्चापि ‘‘अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा’’तिआदिना पटिलोमपच्चयाकारोपि आगतो, तथापि ‘‘यतो पजानाति सहेतुधम्म’’न्ति अनुलोमपच्चयाकारपटिवेधस्सेव कारणत्तेन वुत्तन्ति. यथा चेत्थ, एवं दुतियवारेपि ‘‘यतो खयं पच्चयानं अवेदी’’ति गाथाय वुत्तत्ता ‘‘पच्चयानं खयसङ्खात’’न्तिआदि वुत्तन्ति वेदितब्बं. नो कल्लो पञ्होति अयुत्तो न ब्याकातब्बो, अविज्जमानं अत्तानं सिद्धं कत्वा ‘‘को फुसती’’ति तस्स किरियाय पुट्ठत्ता ‘‘को वञ्झापुत्तो फुसती’’तिआदि वियाति अधिप्पायो. सोळस कङ्खाति ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धानं, ननु खो अहोसिं, किं नु खो अहोसिं, कथं नु खो अहोसिं, किं हुत्वा किं अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धानं, भविस्सामि नु खो अहं अनागतमद्धानं, ननु खो भविस्सामि, किं नु खो भविस्सामि, कथं नु खो भविस्सामि, किं हुत्वा किं भविस्सामि नु खो अहं अनागतमद्धानं, अहं नु खोस्मि, नो नु खोस्मि, किं नु खोस्मि, कथं नु खोस्मि, अयं नु खो सत्तो कुतो आगतो, सो कुहिं गामी भविस्सती’’ति (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) एवं आगता अतीते पञ्च, अनागते पञ्च, पच्चुप्पन्ने छाति सोळसविधा कङ्खा.
तत्थ किं नु खोति मनुस्सदेवादीसु, खत्तियादीसु वा अञ्ञतरं निस्साय कङ्खति. कथं नु खोति पन सण्ठानाकारादीसु इस्सरादिजनकं, कारणं वा निस्साय. किं हुत्वा किं अहोसिन्ति च मनुस्सादीसु पठमं किं हुत्वा पच्छा किं अहोसिन्ति कङ्खति. अहं नु खोस्मीतिआदि इदानि अत्तनो विज्जमानाविज्जमानतं, सरूपपकारादिकञ्च कङ्खति. वपयन्तीति विअपयन्ति ब्यपगच्छन्ति. तेनाह ‘‘अपगच्छन्ति निरुज्झन्ती’’ति.
३. तस्स वसेनाति तस्स पच्चयाकारपजाननस्स, पच्चयक्खयाधिगमस्स च वसेन. एकेकमेव कोट्ठासन्ति अनुलोमपटिलोमतो एकेकमेव कोट्ठासं. पाटिपदरत्तिया एवं मनसाकासीति रत्तिया तीसुपि यामेसु एवं इध खन्धकपाळिया आगतनयेन अनुलोमपटिलोमंयेव मनसाकासि.
अजपालकथावण्णना
४. तस्स सत्ताहस्स अच्चयेनाति पल्लङ्कसत्ताहस्स अपगमनेन. तम्हा समाधिम्हाति अरहत्तफलसमापत्तिसमाधिम्हा. अन्तरन्तरा एव हि पच्चयाकारमनसिकारो. अवसेसकालं पन सब्बं भगवा फलसमापत्तियापि वीतिनामेसि. तं सन्धाय ‘‘तम्हा समाधिम्हा’’ति वुत्तं. रतनचङ्कमेति भगवतो चिरं ठितस्स चङ्कमनाधिप्पायं ञत्वा देवताहि मापिते रतनचङ्कमे. रतनघरन्ति भगवतो निसीदनाधिप्पायं ञत्वा देवताहि मापितं रतनमयं गेहं.
तत्रापीति न केवलं रतनघरेयेव. तत्रापि अजपालनिग्रोधमूलेपि अभिधम्मं विचिनन्तो एव अन्तरन्तरा विमुत्तिसुखं पटिसंवेदेन्तोति अत्थो. तत्थापि हि अनन्तनयसमन्तपट्ठानं सम्मसतो सम्मासम्बुद्धस्स पीतिसमुट्ठिता छब्बण्णा बुद्धरस्मियो रतनघरे विय निच्छरिंसु एव. ‘‘हुंहु’’न्ति करोन्तोति ‘‘सब्बे हीनजातिका मं मा उपगच्छन्तू’’ति मानवसेन, समीपं उपगतेसु कोधवसेन च ‘‘अपेथा’’ति अधिप्पायनिच्छारितं हुंहुंकारं करोन्तो.
ब्रह्मञ्ञन्ति ब्राह्मणत्तं. अन्तन्ति निब्बानं. देवानं वा अन्तन्ति मग्गञाणानं वा अन्तभूतं अरहत्तफलं.
मुचलिन्दकथावण्णना
५. मुचलिन्दमूलेति एत्थ च मुचलिन्दो वुच्चति नीपरुक्खो, यो ‘‘निचुलो’’तिपि वुच्चति. उप्पन्नमेघोति सकलचक्कवाळगब्भं पूरेत्वा उप्पन्नो महामेघो. वद्दलिकाति वुट्ठिया एव इत्थिलिङ्गवसेन नामं. या च सत्ताहं पवत्तत्ता सत्ताहवद्दलिकाति वुत्ताति आह ‘‘सत्ताहं अविच्छिन्नवुट्ठिका अहोसी’’ति. सीतवातेन दूसितं दिनमेतिस्सा वद्दलिकायाति सीतवातदुद्दिनीति आह ‘‘उदकफुसितसम्मिस्सेना’’तिआदि. उब्बिद्धता नाम दूरभावेन उपट्ठानन्ति आह ‘‘मेघविगमेन दूरीभूत’’न्ति. इन्दनीलमणि विय दिब्बति जोतेतीति देवो, आकासो.
एतमत्थं विदित्वाति विवेकस्स सुखभावं विदित्वा. सब्बसो असन्तुट्ठिसमुच्छेदकत्ता मग्गञाणानं ‘‘चतुमग्गञाणसन्तोसेना’’ति वुत्तं. अकुप्पनभावोति अकुज्झनसभावो.
राजायतनकथावण्णना
६. पच्चग्घेति अभिनवे. अयमेव अत्थो पसत्थो, न पुरिमो. न हि बुद्धा महग्घं पत्तं परिभुञ्जन्ति.
ब्रह्मयाचनकथावण्णना
७. आलीयन्ति सेवीयन्तीति आलया. पञ्च कामगुणाति आह ‘‘सत्ता…पे… वुच्चन्ती’’ति. सुट्ठु मुदिताति अतिविय पमुदिता. ठानं सन्धायाति ठान-सद्दं अपेक्खित्वा. इमेसन्ति सङ्खारादीनं फलानं. पाळियं सब्बसङ्खारसमथोतिआदीनि निब्बानवेवचनानि. अपिस्सूति सम्पिण्डनत्थे निपातो. न केवलं एतदहोसि, इमापि गाथा पटिभंसूति अत्थो.
किच्छेन मे अधिगतन्ति पारमिपूरणं सन्धाय वुत्तं, न दुक्खापटिपदं. बुद्धानञ्हि चत्तारो मग्गा सुखापटिपदाव होन्ति. ह-इति ब्यत्तं, एकंसन्ति द्वीसु अत्थेसु निपातो, ब्यत्तं, एकंसेन वा अलन्ति वियोजेन्ति. हलन्ति वा एको निपातो.
८. पाळियं सहम्पतिस्साति सो किर कस्सपस्स भगवतो सासने सहको नाम थेरो पठमज्झानभूमियं ब्रह्मपति हुत्वा निब्बत्तो, तेन नं ‘‘सहम्पती’’ति सञ्जानिंसु. अस्सवनताति अस्सवनताय, अस्सवनेनाति अत्थो. सवनमेव हि सवनता यथा देवताति.
धम्मो असुद्धोति मिच्छादिट्ठिधम्मो. समलेहीति पूरणकस्सपादीहि छहि सत्थारेहि. अपापुराति देसनाहत्थेन विवर. द्वारन्ति अरियमग्गं सन्धाय वदति.
सेलेति घनसिलामये. तथूपमन्ति एत्थ तथा-सद्दो तं-सद्दत्थे दट्ठब्बो. तेन सो सेलपब्बतो उपमा यस्स. तं तथूपमन्ति अत्थो. तेन वा पब्बतादिना पकारेन उपमा अस्सातिपि अत्थो. धम्ममयन्ति लोकुत्तरधम्मभूतं. उट्ठाहीति धम्मदेसनत्थाय चारिकचरणत्थं इमम्हा आसना कायेन, अप्पोस्सुक्कभावतो वा चित्तेन उट्ठेहि, अयमेव वा पाठो. तेनेव ‘‘विचर, देसस्सू’’ति दुविधेपि कायचित्तपयोगे नियोजेसि. वीरातिआदि चत्तारि थुतिवसेन सम्बोधनानि.
९. बुद्धचक्खुनाति इन्द्रियपरोपरियत्तञाणेन, आसयानुसयञाणेन च. इमेसञ्हि द्विन्नं ‘‘बुद्धचक्खू’’ति नामं. स्वाकाराति सद्धिन्द्रियादयोव आकारा सुन्दरा येसं, ते स्वाकारा, सुविञ्ञापया, परलोकञ्च वज्जञ्च भयतो दस्सनसीला चाति दट्ठब्बं. उप्पलानि एत्थ सन्तीति उप्पलिनीति गच्छलतापि पोक्खरणीपि वुच्चति. इध पन पोक्खरणी. एवमितरेसुपि. उदकानुग्गतानीति उदकतो अनुग्गतानि. अन्तो निमुग्गानेव हुत्वा पुसन्ति वड्ढन्ति, तानि अन्तोनिमुग्गपोसीनि. अच्चुग्गम्माति उदकं अतिक्कमनवसेन उग्गन्त्वा.
अपारुताति विवटा. तेसन्ति सउपनिस्सयानं सत्तानं. द्वाराति अरियमग्गद्वारानि. इदञ्च अत्तनो सयम्भुञाणेन सउपनिस्सयानं तेसं मग्गुप्पत्तिदिट्ठतं सन्धाय वदति. विहिंससञ्ञीतिआदीसु एवमत्थो दट्ठब्बो – ‘‘अहञ्हि अत्तनो पगुणं सुप्पवत्तितम्पि इमं पणीतं धम्मं अजानन्तेसु मनुजेसु देसनाय विहिंसा कायवाचाकिलमथो होती’’ति एवं विहिंससञ्ञी हुत्वा न भासिं भासितुं न इच्छिं. इदानि पन हेतुसम्पन्ना अत्तनो सद्धाभाजनं विवरन्तु, पूरेस्सामि नेसं सङ्कप्पन्ति.
पञ्चवग्गियकथावण्णना
१०. आळारोति नामं. कालामोति गोत्तं. भगवतोपि खो ञाणं उदपादीति किं इदानेव उदपादि, ननु बोधिमूले तेकालिका, कालविनिमुत्ता च सब्बे धम्मा सब्बाकारतो दिट्ठाति? सच्चं दिट्ठा, तथापि नामादिवसेन अविकप्पिता एकचित्तक्खणिकत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स. न हि एकेन चित्तेन सब्बधम्मानं नामजातिआदिकं पच्चेकं अनन्तं विभागं विकप्पेतुं सक्का विकप्पानं विरुद्धानं सहानुप्पत्तितो, सब्बविकप्पारहधम्मदस्सनमेव पनानेन सक्का कातुं. यथा दिट्ठेसु पन यथिच्छिताकारं आरब्भ विकप्पो उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणेन दिट्ठे चित्तपटे विय. इधापि आळारं निस्साय आवज्जनानन्तरमेव सब्बाकारञाणं उदपादि. न केवलञ्च तं, अथ खो पञ्चवग्गिया एव पठमं धम्मं जानिस्सन्ति, तप्पमुखा च देवता, आळारो कालं कत्वा आकिञ्चञ्ञायतने, उदको च नेवसञ्ञानासञ्ञायतने निब्बत्तोति एवमादिकं सब्बम्पि निस्साय ञाणं उप्पज्जति एव. तं पन खणसम्पत्तिया दुल्लभभावं दस्सेतुं कमेन ओलोकेत्वा देवताय वुत्ते ञाणं विय कत्वा वुत्तं. सद्दगतिया हि बन्धत्ता एकेन ञाणेन ञातम्पि वुच्चमानं कमेन ञातं विय पटिभाति, देवतापि च भगवता ञातमेवत्थं आरोचेसि. तेनेव ‘‘भगवतोपि खो ञाणं उदपादी’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एवमञ्ञत्थापि ईदिसेसु ‘‘लोकं वोलोकेन्तो असुकं अद्दस, तत्थ मयि गते किं भविस्सती’’ति एवमादिना सत्थु हितेसितासन्दस्सनवसप्पवत्तेसु. सब्बत्थ वचनगतियं कमवुत्तिते पञ्ञायमानेपि एकेनेव ञाणेन सकलावबोधो वेदितब्बो. बहुकारा खो मे पञ्चवग्गियाति उपकारस्सापि विज्जमानतं सन्धाय वुत्तं, न पन धम्मदेसनाय कारणत्तेन अनुपकारानम्पि देसनतो.
११. अन्तरा च गयं अन्तरा च बोधिन्ति गयाय, बोधिस्स च अन्तरे तिगावुते ठाने.
सब्बाभिभूति सब्बं तेभूमकधम्मं अभिभवित्वा ठितो. अनूपलित्तोति किलेसलेपेन अलित्तो. ततो एव सब्बञ्जहो. तण्हक्खये विमुत्तोति तण्हक्खये निब्बाने आरम्मणकरणवसएन विमुत्तो. एवं सयं सब्बधम्मे अत्तनाव जानित्वा. कमुद्दिसेय्यन्ति कं अञ्ञं ‘‘अयं मे आचरियो’’ति उद्दिसेय्यं.
कासिनं पुरन्ति बाराणसिं. आहञ्छन्ति आहनिस्सामि. अमताधिगमाय उग्घोसनतो अमतदुन्दुभिन्ति सत्थु धम्मदेसना वुत्ता, ‘‘अमतभेरिं पहरिस्सामी’’ति गच्छामीति अत्थो.
अरहसि अनन्तजिनोति अनन्तजिनोपि भवितुं युत्तोति अत्थो. अनन्तञाणताय अनन्तो जिनो च, अनन्तेन वा ञाणेन, अनन्तं वा दोसं जितवा, उप्पादवयन्तरहितताय वा अनन्तं निब्बानं अजिनि किलेसारयो मद्दित्वा गण्हीतिपि अनन्तजिनो.
हुपेय्यापीति एवम्पि भवेय्य, एवंविधे रूपकायरतने ईदिसेन ञाणेन भवितब्बन्ति अधिप्पायो. एवं नाम कथनञ्हिस्स उपनिस्सयसम्पन्नस्स अपरकाले दुक्खप्पत्तस्स भगवन्तं उपगम्म पब्बजित्वा मग्गफलपटिवेधाय पच्चयो जातो. तथाहेस भगवा तेन समागमत्थं पदसाव मग्गं पटिपज्जि.
१२. बाहुल्लिकोति पच्चयबाहुल्लिको. पधानविब्भन्तोति पधानतो दुक्करचरणतो परिहीनो. नत्थि एत्थ अगारियं, अगारस्स हितं कसिगोरक्खादिकम्मन्ति अनगारिया, पब्बज्जा, तं अनगारियं. पब्बजन्तीति उपगच्छन्ति. तदनुत्तरन्ति तं अनुत्तरं. ब्रह्मचरियपरियोसानन्ति मग्गब्रह्मचरियस्स परियोसानं, अरहत्तफलन्ति अत्थो. तस्स हि अत्थाय कुलपुत्ता पब्बजन्ति. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिं पच्चक्खे अत्तभावे. सयन्ति अपरप्पच्चया. अभिञ्ञा सच्छिकत्वाति अत्तनोव ञाणेन पच्चक्खं कत्वा. उपसम्पज्जाति पापुणित्वा.
इरियायाति दुक्करइरियाय. उत्तरिमनुस्सधम्मातिआदीसु मनुस्सधम्मतो लोकियञाणतो उपरि अरियं कातुं अलं समत्थो अलमरियो. ञाणदस्सनविसेसोति सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पुब्बभागं अधिप्पेतं. नोति नु. भासितमेतन्ति एवरूपमेतं वाक्यभेदन्ति अत्थो. ते च ‘‘यदि एस पधानकाले ‘अहं अरहा’ति वदेय्य, मयञ्च सद्दहाम, न चानेन तदा वुत्तं. इदानि पन विज्जमानमेव गुणं वदती’’ति एकपदेन सतिं लभित्वा ‘‘बुद्धो जातो’’ति उप्पन्नगारवा आवुसोवादं पहाय ‘‘नो हेतं, भन्ते’’ति आहंसु. अञ्ञा चित्तन्ति अञ्ञाय अरहत्तप्पत्तिया चित्तं.
१३. अन्ताति कोट्ठासा द्वे भागा. कामेसु कामसुखल्लिकानुयोगोति वत्थुकामेसु किलेसकामसुखस्स अनुभवो. किलेसकामा एव वा आमिससुखेन अल्लीयनतो कामसुखल्लिकाति वुत्ताति दट्ठब्बा. गम्मोति गामवासीनं सन्तको. अत्तकिलमथानुयोगोति अत्तनो किलमथस्स कण्टकसेय्यादिदुक्खस्स अनुयोगो. उभो अन्तेति यथावुत्ते लोभो वा सस्सतो वा एको अन्तो, दोसो वा उच्छेदो वा एकोति वेदितब्बो.
चक्खुकरणीतिआदीसु अत्तना सम्पयुत्तञाणचक्खुं करोतीति चक्खुकरणी. दुतियं तस्सेव वेवचनं. उपसमोति किलेसुपसमो. अभिञ्ञा, सम्बोधो च चतुसच्चपटिवेधोव. निब्बानं असङ्खतधातु. एतेसम्पि अत्थाय संवत्ततीति पटिपदं थोमेति. सम्मादिट्ठीति ञाणं. सम्मासङ्कप्पोति वितक्को. सेसं धम्मतो सुविञ्ञेय्यमेव.
१४. एवं चत्तारोपि मग्गे एकतो दस्सेत्वा इदानि तेहि मग्गेहि पटिविज्झितब्बानि चत्तारि अरियसच्चानि दस्सेतुं ‘‘इदं खो पन, भिक्खवे’’तिआदिमाह. जातिपि दुक्खातिआदीसु तत्थ तत्थ भवे निब्बत्तमानानं सत्तानं सब्बपठमं रूपारूपधम्मप्पवत्ति इध जाति नाम, सा च तत्थ तत्थ भवेसु उपलब्भमानानं दुक्खादीनं वत्थुभावतो दुक्खा, एवं जरादीसु दुक्खवत्थुकताय दुक्खता वेदितब्बा. पञ्चुपादानक्खन्धा पन दुक्खदुक्खविपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खवसेन दुक्खा एव. पोनोभविकाति पुनब्भवकरणं पुनब्भवो उत्तरपदलोपेन, पुनब्भवो सीलमेतिस्साति पोनोभविका. नन्दिरागसहगताति एत्थ रूपादीसु नन्दति पियायतीति नन्दी, सा एव रागोति नन्दिरागोति भावप्पधानोयं निद्देसो, नन्दिरागत्तन्ति अत्थो. तेन सहगतानि नन्दिरागसहगता. तत्र तत्राति तस्मिं तस्मिं भवे. रूपादीसु छसु आरम्मणेसु कामस्सादनवसेन पवत्ता कामतण्हा नाम. सस्सतदिट्ठिया सह पवत्ता भवतण्हा. उच्छेददिट्ठिया सह पवत्ता विभवतण्हा. असेसविरागनिरोधोतिआदिना निब्बानमेव वुच्चति. तत्थ विरज्जनं विगमनं विरागो. निरुज्झनं निरोधो. उभयेनापि सुट्ठु विगमोव वुच्चति. असेसायपि तण्हाय विरागो, निरोधो च येन होति, सो असेसविरागनिरोधो, निब्बानमेव. यस्मा च तं आगम्म तण्हं, वट्टञ्च चजन्ति पटिनिस्सज्जन्ति विमुच्चन्ति न अल्लीयन्ति, तस्मा चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयोति वुच्चति.
१५. चक्खुन्तिआदीनि ञाणवेवचनानेव.
१६. यावकीवञ्चाति यत्तकं कालं. तिपरिवट्टन्ति सच्चञाण, किच्चञाण, कतञाणसङ्खातानं तिण्णं परिवट्टानं वसेन तिपरिवट्टं ञाणदस्सनं. एत्थ च ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चं, इदं दुक्खसमुदय’’न्ति एवं चतूसु सच्चेसु यथाभूतञाणं सच्चञाणं नाम. तेसु एव ‘‘परिञ्ञेय्यं पहातब्बं सच्छिकातब्बं भावेतब्ब’’न्ति एवं कत्तब्बकिच्चजाननञाणं किच्चञाणं नाम. ‘‘परिञ्ञातं पहीनं सच्छिकतं भावित’’न्ति तस्स किच्चस्स कतभावजाननञाणं कतञाणं नाम. द्वादसाकारन्ति तेसमेव एकेकस्मिं सच्चे तिण्णं तिण्णं आकारानं वसेन द्वादसाकारं.
अभिसम्बुद्धोति पच्चञ्ञासिन्ति अभिसम्बुद्धो अरहत्तं पत्तोति एवं न पटिजानिं. यतो च खोति यतो बोधिमूले निसिन्नकालतो पट्ठाय. अथाहन्ति ततो परं अहं. ञाणञ्च पन मेति पच्चवेक्खणञाणं सन्धाय वदति. अकुप्पा मेतिआदि तस्स पवत्तिआकारदस्सनं. तत्थ अकुप्पा मे विमुत्तीति अरहत्तफलं तस्स मग्गसङ्खातकारणतो च आरम्मणतो च अकुप्पता वेदितब्बा.
इमस्मिं पन वेय्याकरणस्मिन्ति निग्गाथसुत्ते. भञ्ञमानेति भणियमाने. धम्मचक्खुन्ति इध चतुसच्चधम्मेसु चक्खुकिच्चकरणतो सोतापत्तिमग्गो अधिप्पेतो. यं किञ्चीतिआदि निब्बानारम्मणत्तेपि किच्चवसेन असम्मोहतो पवत्तिदस्सनत्थं वुत्तं.
१७. धम्मचक्कन्ति पटिवेधञाणधम्मञ्चेव देसनाञाणधम्मञ्च पवत्तनट्ठेन चक्कन्ति धम्मचक्कं. ओभासोति सब्बञ्ञुतञ्ञाणानुभावेन पवत्तो चित्तपच्चयउतुसमुट्ठानो दससहस्सिलोकधातुं फरित्वा ठितो ओभासो.
१८. दिट्ठो अरियसच्चधम्मो एतेनाति दिट्ठधम्मो. एस नयो सेसेसुपि. अत्तनो पच्चक्खतो अधिगतत्ता न परं पच्चेति, परस्स सद्धाय एत्थ न पवत्ततीति अपरप्पच्चयो. एहि भिक्खूति एत्तके वुत्तमत्ते पब्बज्जा, उपसम्पदा च सिज्झति, तेनेव तत्थ इति-सद्देन परिच्छेदो दस्सितोति वदन्ति. केचि पन ‘‘सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियायाति वचनपरियोसाने एव उपसम्पदा सिज्झति, अट्ठकथायं पन ‘एहि भिक्खूति भगवतो वचनेना’ति इदं एहिभिक्खुसद्दोपलक्खितवचनं एहिभिक्खुवचनन्तिआदिपदवसेन वुत्तं मुसावादवग्गोतिआदीसु विया’’ति वदन्ति, तदेतं पठमपाराजिकट्ठकथायं ‘‘भगवा हि…पे… एहि भिक्खु, चर ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियाया’’ति (पारा. अट्ठ. १.४५ भिक्खूपदभाजनीयवण्णना) इमिना वचनेन समेति. यत्तकञ्हि भगवता नियमेन वुच्चति, तत्तकं सब्बम्पि अङ्गमेव. सेक्खपुथुज्जनानञ्हि एतं परिपुण्णं वुच्चति, असेक्खानं पन ‘‘चर ब्रह्मचरिय’’न्ति परियोसानन्ति दट्ठब्बं सिक्खत्तयसमिद्धितो. लोकियसम्पदाहि उपरिभूता सेट्ठभूता सम्पदाति उपसम्पदा.
१९-२१. नीहारभत्तोति भिक्खूहि गामतो नीहरित्वा दिन्नभत्तो. कल्लं नूति युत्तं नु. एतं ममातिआदि यथाक्कमं तण्हामानदिट्ठिगाहानं दस्सनं.
२२-२३. तस्मा तिहाति एत्थ तिहाति निपातमत्तं, तस्माति अत्थो. निब्बिन्दतीति वुट्ठानगामिनिविपस्सनावसेन उक्कण्ठति. विरज्जतीति चतुन्नं मग्गानं वसेन न रज्जति. विमुच्चतीति फलवसेन विमुच्चति. विमुत्तस्मिन्तिआदि पच्चवेक्खणञाणदस्सनं. ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं. करणीयं चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि पच्चेकं कत्तब्बं परिञ्ञादिवसेन सोळसविधं किच्चं. नापरं इत्थत्तायाति इत्थभावाय सोळसकिच्चभावाय, किलेसक्खयाय वा अपरं पुन मग्गभावनाकिच्चं मे नत्थीति पजानाति. अथ वा इत्थत्तायाति इत्थभावतो वत्तमानक्खन्धसन्तानतो अपरं खन्धसन्तानं मय्हं न भविस्सतीति अत्थो.
पब्बज्जाकथावण्णना
१५. आळम्बरन्ति पणवं. विकेसिकन्ति विप्पकिण्णकेसं. विक्खेळिकन्ति विस्सन्दमानलालं. सुसानं मञ्ञेति सुसानं विय अद्दस सकं परिजनन्ति सम्बन्धो. उदानं उदानेसीति संवेगवसप्पवत्तं वचनं निच्छारेसि. उपस्सट्ठन्ति दुक्खेन सम्मिस्सं, दुक्खोतिण्णं सब्बसत्तकायजातन्ति अत्थो.
२६. इदं खो यसाति भगवा निब्बानं सन्धायाह. अनुपुब्बिं कथन्ति अनुपटिपाटिकथं. आदीनवन्ति दोसं. ओकारन्ति निहीनता निहीनजनसेवितत्ता. संकिलेसन्ति तेहि सत्तानं संकिलेसनं, संकिलेसविसयन्ति वा अत्थो. कल्लचित्तन्ति अरोगचित्तं. सामं अत्तनाव उक्कंसो उक्खिपनं एतिस्सन्ति सामुक्कंसिका, सच्चदेसना. तस्सा सरूपदस्सनं ‘‘दुक्ख’’न्तिआदि.
२७. अस्सदूतेति अस्सआरुळ्हे दूते. इद्धाभिसङ्खारन्ति इद्धिकिरियं. अभिसङ्खरेसि अकासि.
२८. यथादिट्ठन्ति पठममग्गेन दिट्ठं चतुस्सच्चभूमिं सेसमग्गत्तयेन पच्चवेक्खन्तस्स, पस्सन्तस्साति अत्थो. मातु नो जीवितन्ति एत्थ नोति निपातमत्तं, मातु जीवितन्ति अत्थो. यसस्स खीणासवत्ता ‘‘एहि भिक्खु, स्वाक्खातो धम्मो, चर ब्रह्मचरिय’’न्ति एत्तकेनेव भगवा उपसम्पदं अदासि. खीणासवानञ्हि एत्तकेनेव उपसम्पदा अनुञ्ञाता पुब्बेव दुक्खस्स परिक्खीणत्ता. चर ब्रह्मचरियन्ति सासनब्रह्मचरियसङ्खातं सिक्खापदपूरणं सन्धाय वुत्तं, न मग्गब्रह्मचरियं.
३०. सेट्ठानुसेट्ठीनन्ति सेट्ठिनो च अनुसेट्ठिनो च पवेणीवसेन आगता येसं कुलानं सन्ति, तेसं सेट्ठानुसेट्ठीनं कुलानं. ओरकोति लामको.
३२-३३. मा एकेन द्वेति एकेन मग्गेन द्वे भिक्खू मा अगमित्थ. विसुद्धे सत्ते, गुणे वा मारेतीति मारो. पापे नियुत्तो पापिमा.
सब्बपासेहीति सब्बकिलेसपासेहि. ये दिब्बा ये च मानुसाति ये दिब्बकामगुणनिस्सिता, मानुसककामगुणनिस्सिता च किलेसपासा नाम अत्थि, सब्बेहि तेहि. ‘‘त्वं बुद्धो’’ति देवमनुस्सेहि करियमानसक्कारसम्पटिच्छनं सन्धाय वदति.
अन्तलिक्खे चरन्ते पञ्चाभिञ्ञेपि बन्धतीति अन्तलिक्खचरो, रागपासो. मारो पन पासम्पि अन्तलिक्खचरं मञ्ञति. मानसोति मनोसम्पयुत्तो.
जानाति मन्ति सो किर ‘‘महानुभावो अञ्ञो देवपुत्तो निवारेतीति भीतो निवत्तिस्सति नु खो’’तिसञ्ञाय वत्वा ‘‘निहतो त्वमसि अन्तका’’ति वुत्ते ‘‘जानाति म’’न्ति दुम्मनो पलायि.
३४. परिवितक्को उदपादीति यस्मा एहिभिक्खुभावाय उपनिस्सयरहितानम्पि पब्बजितुकामता उप्पज्जिस्सति, बुद्धा च ते न पब्बाजेन्ति, तस्मा तेसम्पि पब्बज्जाविधिं दस्सेन्तो एवं परिवितक्केसीति दट्ठब्बं. उपनिस्सयसम्पन्ना पन भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एहिभिक्खुभावेनेव पब्बजन्ति. ये पटिक्खित्तपुग्गलाति सम्बन्धो. सयं पब्बाजेतब्बोति एत्थ ‘‘केसमस्सुं ओहारेत्वा’’तिआदिवचनतो केसच्छेदनकासायच्छादनसरणदानानि पब्बज्जा नाम, तेसु पच्छिमद्वयं भिक्खूहि एव कातब्बं, कारेतब्बं वा. ‘‘पब्बाजेही’’ति इदं तिविधम्पि सन्धाय वुत्तं. खण्डसीमं नेत्वाति भण्डुकम्मारोचनपरिहरणत्थं. भिक्खूनञ्हि अनारोचेत्वा एकसीमाय ‘‘एतस्स केसे छिन्दा’’ति अञ्ञं आणापेतुम्पि न वट्टति. पब्बाजेत्वाति केसादिच्छेदनमेव सन्धाय वुत्तं ‘‘कासायानि अच्छादेत्वा’’ति विसुं वुत्तत्ता. पब्बाजेतुं न लभतीति सरणदानं सन्धाय वुत्तं, अनुपसम्पन्नेन भिक्खुआणत्तिया दिन्नम्पि सरणं न रुहति.
यसस्सीति परिवारसम्पन्नो. निज्जीवनिस्सत्तभावन्ति ‘‘केसा नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातू’’तिआदिनयं सङ्गण्हाति, सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.३११) आगतनयेन गहेतब्बं. पुब्बेति पुब्बबुद्धुप्पादेसु. मद्दितसङ्खारोति विपस्सनावसेन वुत्तं. भावितभावनोति समथवसेनापि.
कासायानि तिक्खत्तुं वा…पे… पटिग्गाहापेतब्बोति एत्थ ‘‘सब्बदुक्खनिस्सरणत्थाय इमं कासावं गहेत्वा’’ति वा ‘‘तं कासावं दत्वा’’ति वा वत्वा ‘‘पब्बाजेथ मं, भन्ते, अनुकम्पं उपादाया’’ति एवं याचनपुब्बकं चीवरं पटिच्छापेति. अथापीतिआदि तिक्खत्तुं पटिग्गाहापनतो परं कत्तब्बविधिदस्सनं. अथापीति ततो परम्पीति अत्थो. केचि पन ‘‘चीवरं अप्पटिग्गाहापेत्वा पब्बजनप्पकारभेददस्सनत्थं ‘‘अथापी’’ति वुत्तं, अथापीति च अथ वाति अत्थो’’ति वदन्ति. ‘‘अदिन्नं न वट्टती’’ति इमिना पब्बज्जा न रुहतीति दस्सेति.
पादे वन्दापेत्वाति पादाभिमुखं नमापेत्वा. दूरे वन्दन्तोपि हि पादे वन्दतीति वुच्चति. उपज्झायेन वाति एत्थ यस्स सन्तिके उपज्झं गण्हाति, अयं उपज्झायो. आभिसमाचारिकेसु विनयनत्थं यं आचरियं कत्वा निय्यातेन्ति, अयं आचरियो. सचे पन उपज्झायो सयमेव सब्बं सिक्खापेति, अञ्ञस्मिं न निय्यातेति, उपज्झायोवस्स आचरियोपि होति, यथा उपसम्पदाकाले सयमेव कम्मवाचं वाचेन्तो उपज्झायोव कम्मवाचाचरियोपि होति.
अनुनासिकन्तं कत्वा दानकाले अन्तरा विच्छेदो न कातब्बोति आह ‘‘एकसम्बन्धानी’’ति.
‘‘आभिसमाचारिकेसु विनेतब्बो’’ति इमिना सेखियवत्तखन्धकवत्तेसु, अञ्ञेसु
च सुक्कविस्सट्ठिआदिलोकवज्जसिक्खापदेसु सामणेरेहि वत्तितब्बं, तत्थ अवत्तमानो अलज्जी, दण्डकम्मारहो च होतीति दस्सेति.
पब्बज्जाकथावण्णना निट्ठिता.
दुतियमारकथावण्णना
३५. पाळियं अनुत्तरं विमुत्तिं अनुपापुणाथाति ‘‘खीणासवा मयं, किं अम्हाकं पधानेना’’ति वासनादोसेन वोसानं अनापज्जित्वा पन्तेसु सेनासनेसु फलसमापत्तियाव वीतिनामनत्थं, तं दिस्वा अञ्ञेसम्पि दिट्ठानुगतिसमापज्जनत्थञ्च ओवदतीति वेदितब्बं.
दुतियमारकथावण्णना निट्ठिता.
भद्दवग्गियकथावण्णना
३६. इदं नेसं पुब्बकम्मन्ति तेसं तिंसजनानं एकतो अभिसमयस्स पुब्बकम्मं. अञ्ञम्पि तेसं पच्चेकं पुब्बबुद्धुप्पादेसु सद्धम्मस्सवनसरणगमनदानसीलसमाधिविपस्सनासमायोगवसेन बहुं विवट्टूपनिस्सयं कुसलं अत्थेवाति गहेतब्बं. इतरथा हि तदहेव पटिवेधो, एहिभिक्खुभावादिविसेसो च न सम्पज्जेय्य.
भद्दवग्गियकथावण्णना निट्ठिता.
उरुवेलपाटिहारियकथावण्णना
३७-३८. पाळियं अगरूति भारियं न सियाति अत्थो. उभिन्नं सजोतिभूतानन्ति उभोसु सजोतिभूतेसु. पत्ते पक्खिपीति तं नागं निहततेजं धम्मदेसनाय सन्तप्पेत्वा सरणसीलानि दत्वा सकलरत्तिं भगवन्तं पयिरुपासित्वा ठितं जटिलानं दस्सनत्थं पत्ते पक्खिपि, न अहितुण्डिको विय बलक्कारेनाति वेदितब्बं. यत्र हि नामाति यो नाम.
३९. अज्जण्होति अज्ज एकदिवसं. अग्गिसालम्हीति अग्यागारे. सुमनानं बुद्धानं मनसा सदिसो मनो अस्साति सुमनमनसो. अधिचित्तोति महाकरुणादीहि अधिचित्तो. उदिच्छरेति उल्लोकेसुं, परिवारेसुन्ति अत्थो. अनेकवण्णा अच्चियोति छब्बण्णरंसियो वुत्ता. अहं ते धुवभत्तेन पटिमाननं करिस्सामीति सेसो.
४०. अभिक्कन्ताय रत्तियाति परिक्खीणाय रत्तिया, मज्झरत्तिसमयेति अत्थो. अभिक्कन्तवण्णाति अभिरूपच्छविवण्णा. केवलकप्पन्ति एत्थ केवल-सद्दस्स अनवसेसत्थो, कप्प-सद्दस्स समन्तभावो, तस्मा अनवसेसं समन्ततो वनसण्डन्ति अत्थो. चतुद्दिसाति चतूसु दिसासु. यत्र हि नामाति यं नाम.
४३. अङ्गमगधाति अङ्गमगधरट्ठवासिनो. इद्धिपाटिहारियन्ति अभिञ्ञिद्धियेव पटिपक्खानं तित्थियानं, वेनेय्यसत्तगतदोसानञ्च हरणतो अपनयनतो पाटिहारियं, तं तं वा सत्तहितं पटिच्च हरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पटिहारियं, तदेव पाटिहारियं. इद्धि एव पाटिहारियं इद्धिपाटिहारियं.
४४. पंसुकूलं उप्पन्नं होतीति पुण्णाय दासिया सरीरं परिक्खिपित्वा छड्डितं साणमयं किमिकुलाकुलं परियेसनवसेन उप्पन्नं होति, यं भगवा भूमिं कम्पेन्तो पारुपित्वा पच्छा महाकस्सपत्थेरस्स अदासि, तं सन्धायेतं वुत्तन्ति वदन्ति. कत्थ नु खोतिआदिपरिवितक्को जटिलानं विविधपाटिहारियदस्सनत्थं कतो. पाणिना खणन्तो विय इद्धिया मत्तिकं अपनेत्वा दिन्नत्ता वुत्तं ‘‘पाणिना पोक्खरणिं खणित्वा’’ति.
४६. फालियन्तु, कस्सप, कट्ठानीति उरुवेलकस्सपेन निवेदिते एवमवोचाति दट्ठब्बं. एवं सेसेसुपि.
४९. अन्तरट्ठकासु हिमपातसमयेति एत्थ माघमासस्स अवसाने चतस्सो, फग्गुणमासस्स आदिम्हि चतस्सोति एवं उभिन्नं मासानं अन्तरे अट्ठरत्तियो अन्तरट्ठका नाम. तासु अन्तरट्ठकासु रत्तीसु हिमपातकाले. उम्मुज्जननिमुज्जनम्पि सहसा तदुभयकरणवसेन वुत्तं.
५०. उदकवाहकोति उदकोघो. रेणुहतायाति रजोकिण्णाय, अतिन्तायाति अत्थो. नावायाति कुल्लेन. इदं नु त्वं महासमणाति इध नु त्वं. ध-कारस्स द-कारं, अनुसारञ्च कत्वा ‘‘इदं नू’’ति वुत्तं ‘‘एकमिदाह’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.१६५, २६५) विय. ‘‘इमस्मिं पदेसे त्वं नु खो ठितोसी’’ति पुच्छि. अयमहमस्मीति अयमहं इध ठितोस्मीति अत्थो.
५१. चिरपटिकाति चिरकालतो पट्ठाय. केसमिस्सं सब्बं परिक्खारं उदके पवाहेत्वातिपि योजेतब्बं. अरणिकमण्डलुआदिका तापसपरिक्खारा खारी नाम, तंहरणककाजं खारिकाजं नाम. अग्गिहुतमिस्सन्ति अग्गिपूजोपकरणसहितं.
५२-३. उपसग्गोति उपद्दवो. ‘‘अड्ढुड्ढानि पाटिहारियसहस्सानी’’ति इदं नागदमनादीनि पन्नरस पाटिहारियानि वज्जेत्वा वुत्तं अप्पकमधिकं गणनूपगं न होतीति.
५४. गयायन्ति गयानामिकाय नदिया अदूरभवत्ता गामो इत्थिलिङ्गवसेन गया नाम जातो, तस्सं. गयासीसेति एवंनामके पिट्ठिपासाणे.
‘‘यमिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया…पे… सुखं वा’’तिआदिना चक्खुविञ्ञाणवीथिचित्तेसु सोमनस्सदोमनस्सउपेक्खावेदनामुखेन सेसारूपक्खन्धानम्पि आदित्ततं दस्सेति. एस नयो सेसेसुपि. मनोति भवङ्गचित्तं मनोद्वारस्स अधिप्पेतत्ता. मनोविञ्ञाणन्ति मनोद्वारवीथिपअयापन्नमेव गहितं.
उरुवेलपाटिहारियकथावण्णना निट्ठिता.
बिम्बिसारसमागमकथावण्णना
५५. यञ्ञा अभिवदन्तीति यागहेतु इज्झन्तीति वदन्ति. उपधीसूति एत्थ दुक्खसुखादीनं अधिट्ठानट्ठेन चत्तारो उपधी कामखन्धकिलेसअभिसङ्खारूपधीनं वसेन. तेसु खन्धूपधि इधाधिप्पेतोति आह ‘‘खन्धूपधीसु मलन्ति ञत्वा’’ति. यञ्ञाति यञ्ञहेतु. यिट्ठेति महायागे. हुतेति दिवसे दिवसे कत्तब्बे अग्गिपरिचरणे. किं वक्खामीति कथं वक्खामि.
५७-८. आसीसनाति मनोरथा. सिङ्गीसुवण्णनिक्खेनाति सिङ्गीसुवण्णस्स रासिना. सुवण्णेसु हि युत्तिकतं हीनं. ततो रसविद्धं सेट्ठं, ततो आकरुप्पन्नं सेट्ठं, ततो यंकिञ्चि दिब्बसुवण्णं सेट्ठं, तत्रापि चामीकरं, ततो सातकुम्भं, ततो जम्बुनदं, ततोपि सिङ्गीसुवण्णं सेट्ठं. तस्स निक्खं नाम पञ्चसुवण्णपरिमाणं. अट्ठसुवण्णादिभेदं अनेकविधम्पि वदन्ति. दससु अरियवासेसूति –
‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु पञ्चङ्गविप्पहीनो होति छळङ्गसमन्नागतो एकारक्खो चतुरापस्सेनो पणुन्नपच्चेकसच्चो समवयसट्ठेसनो अनाविलसङ्कप्पो पस्सद्धकायसङ्खारो सुविमुत्तचित्तो सुविमुत्तपञ्ञो’’ति (दी. नि. ३.३४८, ३६०; अ. नि. १०.१९) –
एवमागतेसु दससु अरियवासेसु. तत्थ पञ्चङ्गविप्पहीनोति पञ्चनीवरणेहि विप्पयुत्तता वुत्ता. छळङ्गसमन्नागतोति इट्ठादीसु छसु आरम्मणेसु सोमनस्सितादिपटिपक्खा छळङ्गुपेक्खा वुत्ता. एकारक्खोति उपट्ठितसतिता. सङ्खायसेवना अधिवासना परिवज्जना विनोदनासङ्खातानि चत्तारि अपस्सेना निस्सया एतस्साति चतुरापस्सेनो, एतेन च ते निस्सया दस्सिता. पणुन्नानि अपनीतानि दिट्ठिगतिकेहि पच्चेकं गहितानि दिट्ठिसच्चानि यस्स, सो पणुन्नपच्चेकसच्चो, तेन लोकियञाणेन दिट्ठिप्पहानं वुत्तं. कामेसना भवेसनाब्रह्मचरियेसनासङ्खाता एसना सम्मदेव अवया अनूना सट्ठा निसट्ठा अनेनाति समवयसट्ठेसनो. एतेन तिण्णं एसनानं अभावो वुत्तो. ‘‘अनाविलसङ्कप्पो’’ति इमिना कामवितक्कादीहि अनाविलचित्तता. ‘‘पस्सद्धकायसङ्खारो’’ति इमिना चतुत्थज्झानसमायोगेन विगतदरथता वुत्ता. ‘‘सुविमुत्तचित्तो’’ति इमिना मग्गो. ‘‘सुविमुत्तपञ्ञो’’ति इमिना पच्चवेक्खणञाणमुखेन फलञाणं वुत्तं. एते हि अरिया वसन्ति एत्थाति अरियवासाति वुच्चन्ति. ते पन वासा वुत्था वसिता सम्पादिता येन, सो वुत्थवासो, भगवा. दसबलोति दसहि कायबलेहि, ञाणबलेहि च उपेतो. यानि हेतानि –
‘‘काळावकञ्च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं;
गन्धमङ्गलहेमञ्च, उपोसथछद्दन्तिमे दसा’’ति. (म. नि. अट्ठ. १.१४८; सं. नि. अट्ठ. २.२.२२; अ. नि. अट्ठ. ३.१०.२१; विभ. अट्ठ. ७६०; उदा. अट्ठ. ७५; बु. व. अट्ठ. १.३९; चूळनि. अट्ठ. ८१; पटि. म. अट्ठ. २.२.४४) –
एवं वुत्तानि दसहत्थिकुलानि पुरिमपुरिमतो दसबलगुणोपेतानि, तेसु सब्बजेट्ठानं दसन्नं छद्दन्तानं बलानि भगवतो कायस्स दसबलानि नाम. तञ्च काळावकसङ्खातानं पकतिहत्थीनं कोटिसहस्सस्स, मज्झिमपुरिसानं पन दसन्नं कोटिसहस्सानञ्च बलं होति, तं ‘‘नारायनसङ्घातबल’’न्तिपि वुच्चति.
यानि पनेतानि पाळियं ‘‘इध, सारिपुत्त, तथागतो ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानाती’’तिआदिना (म. नि. १.१४८; अ. नि. १०.२१; विभ. ७६०; पटि. म. २.४४) वुत्तानि ठानाठानञाणबलं, कम्मविपाकञाणबलं, सब्बत्थगामिनिपटिपदाञाणबलं, अनेकधातुनानाधातुलोकञाणबलं, सत्तानं नानाधिमुत्तिकताञाणबलं, इन्द्रियपरोपरियत्तञाणबलं, झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं संकिलेसवोदानवुट्ठानञाणबलं, पुब्बेनिवासञाणबलं, दिब्बचक्खुञाणबलं, आसवक्खयञाणबलन्ति दसबलञाणानि, इमानि भगवतो दसबलानि नाम. दसहि असेक्खेहि अङ्गेहीति अरहत्तफलसम्पयुत्तेहि पाळियं ‘‘असेक्खा सम्मादिट्ठि…पे… असेक्खो सम्मासमाधि, असेक्खं सम्माञाणं, असेक्खा सम्माविमुत्ती’’ति (दी. नि. ३.३४८, ३६०) एवं वुत्तेहि दसहि असेक्खधम्मेहि समन्नागतो. एत्थ च दस्सनट्ठेन वुत्ता सम्मादिट्ठि एव जाननट्ठेन सम्माञाणन्तिपि वुत्ता, वुत्तावसेसा पन फलचित्तसम्पयुत्ता सब्बे फस्सादिधम्मा सम्माविमुत्तीति वुत्ताति दट्ठब्बं.
बिम्बिसारसमागमकथावण्णना निट्ठिता.
सारिपुत्तमोग्गल्लानपब्बज्जाकथावण्णना
६०. सारीब्राह्मणिया पुत्तो सारिपुत्तो. मोग्गलीब्राह्मणिया पुत्तो मोग्गल्लानो. छन्नपरिब्बाजकस्साति सेतवत्थेन हिरिकोपीनं छादेत्वा विचरणकपरिब्बाजकस्स, तेन ‘‘नायं नग्गपरिब्बाजको’’ति दस्सेति. ‘‘उपञ्ञात’’न्ति इमस्स विवरणं ञातो चेवाति. ‘‘मग्ग’’न्ति इमस्स विवरणं उपगतो च मग्गोति. तेन च उपञ्ञातन्ति एत्थ ञात-सद्दो ञाणपरियायो. मग्गन्ति लिङ्गविपल्लासेन मग्गोव वुत्तो. उपसद्दो च उपगमनत्थो मग्गसद्देनपि सम्बन्धितब्बोति दस्सेति. इदं वुत्तं होति – यस्मा पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धनं नाम अत्थिकेहि उपञ्ञातं उपगतञाणञ्चेव होति, तेहि उपगतो पटिपन्नो मग्गो च, तस्मा यंनूनाहं अनुबन्धेय्यन्ति. उपञ्ञातं निब्बानन्ति उपपत्तिया अनुमानेन ञातं निब्बानं. ‘‘मग्ग’’न्ति इमस्स विवरणं मग्गन्तोति, अनुमानेन ञातं पच्चक्खतो दस्सनत्थाय गवेसन्तोति अत्थो.
निरोधो च निरोधूपायो च एकसेसेन निरोधोति वुत्तोति दस्सेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. पटिपादेन्तोति निगमेन्तो.
इतो उत्तरीति इतो मया लद्धसोतापत्तितो उत्तरि इतरमग्गत्तयं यदिपि नत्थि, तथापि एसो एव मया गवेसितो निब्बानधम्मोति अत्थो.
६२-३. तदारम्मणायाति निब्बानारम्मणाय सोतापत्तिफलविमुत्तिया. तेसं आयस्मन्तानन्ति सपरिसानं तेसं द्विन्नं परिसानं तस्मिंयेव खणे भगवतो धम्मं सुत्वा अरहत्तं पापुणि, अग्गसावका पन अत्तनो ञाणकिच्चस्स महन्तताय कतिपाहच्चयेन. तेनाह ‘‘एव’’न्तिआदि. उसूयनकिरियाय कम्मभावं सन्धाय ‘‘उपयोगत्थेवा’’ति वुत्तं.
सारिपुत्तमोग्गल्लानपब्बज्जाकथावण्णना निट्ठिता.
उपज्झायवत्तकथावण्णना
६४. वज्जावज्जन्ति खुद्दकं, महन्तञ्च वज्जं. उत्तिट्ठपत्तन्ति एत्थ उत्तिट्ठं नाम पिण्डाय चरणं वुच्चति ‘‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्या’’तिआदीसु (ध. प. १६८) विय. उत्तिट्ठत्थाय गहितं पत्तं उत्तिट्ठपत्तं, तेनाह ‘‘पिण्डाय चरणकपत्त’’न्ति. तस्स उपनामे को दोसोति आह ‘‘तस्मिं ही’’तिआदि. तस्माति यस्मा मनुस्सा एतस्मिंयेव एते भुञ्जन्तीति उत्तिट्ठपत्ते उच्छिट्ठसञ्ञिनो, तस्मा उत्तिट्ठपत्तन्ति वुत्तं उत्तिट्ठ-सद्देनेव मनुस्सानं सञ्ञाय उच्छिट्ठतापि गम्मतीति. केचि पन ‘‘उच्छिट्ठसद्देन समानत्थो उत्तिट्ठसद्दो’’ति वदन्ति. ‘‘उत्तिट्ठा’’ति त्वापच्चयन्तोपि होतीति आह ‘‘उट्ठहित्वा’’ति. उपज्झायं गहेतुन्ति उपज्झायत्तं मनसा गहेतुं, याचनवचनेन तस्स अनुमतिं गहेतुन्ति वा अत्थो.
६५. पतिस्सयनं पतिस्सो, गरुं निस्साय वत्तनभावो, यंकिञ्चि गारवन्ति अत्थो. सह पतिस्सेन सप्पतिस्सो, परं जेट्ठं कत्वा तस्सोवादे वत्तनताति अत्थो. तेनाह ‘‘जेट्ठकभावञ्च उपट्ठपेत्वा’’ति. साहूति साधु सुन्दरं. लहूति अगरु, सुभरताति अत्थो. ओपायिकन्ति उपायपटिसंयुत्तं, एवं पटिपज्जनं नित्थरणूपायोति अत्थो. पतिरूपन्ति सामीचिकम्ममिदन्ति अत्थो. पासादिकेनाति पसादावहेन कायवचीपयोगेन सम्पादेहीति अत्थो. कायेनाति एतदत्थविञ्ञापकं हत्थमुद्दादिं दस्सेन्तो कायेन विञ्ञापेति. साधूति सम्पटिच्छनं सन्धायाति उपज्झायेन ‘‘साहू’’तिआदीसु वुत्तेसु सद्धिविहारिकस्स ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छनं वचनं सन्धाय ‘‘कायेन विञ्ञापेती’’तिआदि वुत्तन्ति अधिप्पायो. आयाचनदानमत्तेनाति सद्धिविहारिकस्स पठमं आयाचनमत्तेन, ततो उपज्झायस्स च ‘‘साहू’’तिआदिना वचनमत्तेनाति अत्थो.
६६. अस्साति सद्धिविहारिकस्स. द्वे चीवरानीति उत्तरासङ्गं, सङ्घाटिञ्च सन्धाय वदति. इतो पट्ठायाति ‘‘न उपज्झायस्स भणमानस्सा’’ति एत्थ न-कारतो पट्ठाय, तेन ‘‘नातिदूरे’’तिआदीसु न-कारपटिसिद्धेसु आपत्ति नत्थीति दस्सेति. सब्बत्थ दुक्कटापत्तीति आपदाउम्मत्तखित्तचित्तवेदनट्टतादीहि विना पण्णत्तिं अजानित्वापि वदन्तस्स गिलानस्सपि दुक्कटमेव. आपदासु हि अन्तरन्तरा कथा वत्तुं वट्टति. एवमञ्ञेसुपि न-कारपटिसिद्धेसु ईदिसेसु, इतरेसु पन गिलानोपि न मुच्चति. पाळियं ‘‘हेट्ठापीठं वा परामसित्वा’’ति इदं पुब्बे तत्थ ठपितपत्तादिना असङ्घट्टनत्थाय वुत्तं, चक्खुना ओलोकेत्वापि अञ्ञेसं अभावं ञत्वापि ठपेतुं वट्टति एव. आपत्तिया आसन्नन्ति आपत्तिकरणमेव.
गामेति अन्तोगामे तादिसे मण्डपादिम्हि. अन्तरघरेति अन्तोगेहे. पटिक्कमनेति आसनसालायं. धोतवालिकायाति उदकेन गतट्ठाने निरजाय परिसुद्धवालिकाय. निद्धूमेति जन्ताघरे जलियमानअग्गिधूमरहिते. जन्ताघरञ्हि नाम हिमपातबहुलेसु देसेसु तप्पच्चयरोगपीळादिनिवारणत्थं सरीरसेदापनट्ठानं. तत्थ किर अन्धकारपटिच्छन्नताय बहूपि एकतो पविसित्वा चीवरं निक्खिपित्वा अग्गितापपरिहाराय मत्तिकाय मुखं लिम्पित्वा सरीरं यावदत्थं सेदेत्वा चुण्णादीहि उब्बट्टेत्वा नहायन्ति. तेनेव पाळियं ‘‘चुण्णं सन्नेतब्ब’’न्तिआदि वुत्तं. उल्लोकन्ति उद्धं ओलोकनट्ठानं. उपरिभागन्ति अत्थो.
अञ्ञत्थ नेतब्बोति यत्थ विहरतो सासने अनभिरति उप्पन्ना, ततो अञ्ञत्थ कल्याणमित्तादिसम्पत्तियुत्तट्ठाने नेतब्बो. विसभागपुग्गलानन्ति लज्जिनो वा अलज्जिनो वा उपज्झायस्स अवड्ढिकामे सन्धाय वुत्तं. सचे पन उपज्झायो अलज्जी ओवादम्पि न गण्हाति, लज्जिनो च एतस्स विसभागा होन्ति, तत्थ उपज्झायं विहाय लज्जीहेव सद्धिं आमिसादिपरिभोगो कातब्बो. उपज्झायादिभावो हेत्थ न पमाणन्ति दट्ठब्बं. परिवेणं गन्त्वाति उपज्झायस्स परिवेणं गन्त्वा. ‘‘न सुसान’’न्ति इदं उपलक्खणं, उपचारसीमतो बहि गन्तुकामेन अनापुच्छा गन्तुं न वट्टति.
उपज्झायवत्तकथावण्णना निट्ठिता.
सद्धिविहारिकवत्तकथावण्णना
६७. सद्धिविहारिकवत्तकथायं सङ्गहेतब्बो अनुग्गहेतब्बोतिआदीसु अनादरियं पटिच्च धम्मामिसेहि असङ्गण्हन्तानं आचरियुपज्झायानं दुक्कटं वत्तभेदत्ता. तेनेव परिवारेपि ‘‘नदेन्तो आपज्जती’’ति (परि. ३२२) वुत्तं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
सद्धिविहारिकवत्तकथावण्णना निट्ठिता.
नसम्मावत्तनादिकथावण्णना
६८. नसम्मावत्तनादिकथायं वत्तं न पूरेय्याति ‘‘वत्तकरणकालो’’ति वत्थुविजाननवसेन ञत्वा मानकोसज्जादिवसेन वा उपज्झायादीसु अनादरेन वा ‘‘अकातुं न वट्टती’’ति अजाननताय वा न करेय्य, दुक्कटमेव. असञ्चिच्च असतियातिआदीहि च अकरोन्तस्स पन अनापत्ति. सब्बानि हि वत्तानि सेखियानेव, तस्मा सेखियेसु वुत्तनयेनेवेत्थ सब्बोपि विनिच्छयो वेदितब्बो. गेहस्सितपेमन्ति मेत्तापेमं.
सादियनं वा असादियनं वा न जानातीति ‘‘मयि सादियन्ते अकरोन्तानं आपत्ति होति, पटिक्खिपित्वा असादियन्ते आपत्ति न होती’’ति एवं न जानातीति अत्थो. ‘‘तेसु एको वत्तसम्पन्नो भिक्खु…पे… तेसं अनापत्ती’’ति वचनतो सचे कोचि ‘‘तुम्हाकं सद्धिविहारिके, अन्तेवासिके वा गिलाने उपट्ठहिस्सामि, ओवादानुसासनिआदिकं सब्बं कत्तब्बं करिस्सामी’’ति वदति, ते वा सद्धिविहारिकादयो ‘‘अप्पोस्सुक्का होथा’’ति वदन्ति, वत्तं वा न सादियन्ति, आचरियुपज्झायानम्पि अनापत्ति.
नसम्मावत्तनादिकथावण्णना निट्ठिता.
राधब्राह्मणवत्थुकथावण्णना
६९. राधब्राह्मणवत्थुस्मिं पाळियं उप्पण्डुप्पण्डुकजातोति सकलसरीरे सञ्जातपण्डुवण्णो. पण्डुवण्णस्स सकलसरीरे ब्यापितभावदस्सनत्थञ्हि विच्छावचनं कतं. अधिकारन्ति उपकारं. कतवेदिनोति अत्तनो कतं उपकारं पटिकिरियाय ञापका. उपसम्पदाकम्मवाचाय यं वत्तब्बं, तं परियोसाने वक्खाम. परिमण्डलेहीति परिपुण्णेहि.
७१-७३. पण्णत्तिवीतिक्कमन्ति सिक्खापदवीतिक्कमं. पाळियं पिण्डियालोपभोजनन्ति जङ्घपिण्डिमंसबलेन चरित्वा आलोपालोपवसेन परियिट्ठभोजनं. अतिरेकलाभोति भिक्खाहारतो अधिकलाभो. सङ्घभत्तादीनं विभागो सेनासनक्खन्धके आवि भविस्सति. विहारोति तिणकुटिकादिसहितो पाकारपरिच्छिन्नो सकलो सङ्घारामो. अड्ढयोगोति एकसालो दीघपासादो. हत्थिपिट्ठिगरुळसण्ठानो दीघपासादोतिपि वदन्ति. पासादोति चतुरस्सो उच्चो अनेकभूमकपासादो. हम्मियन्ति मुण्डच्छदनो चन्दिकङ्गणयुत्तो नातिउच्चो पासादो. गुहाति पब्बतगुहा. पूतिमुत्तन्ति गोमुत्तं.
राधब्राह्मणवत्थुकथावण्णना निट्ठिता.
आचरियवत्तकथावण्णना
७६. सहधम्मिकं वुच्चमानोति ‘‘एवं निवासेतब्ब’’न्तिआदिना सिक्खापदेन ओवदियमानो. वादं आरोपेत्वाति ‘‘ओलम्बित्वा निवासनादीसु को दोसो? यदि दोसो भवेय्य, परिमण्डलनिवासनादीसुपि दोसो सिया’’तिआदिना निग्गहं आरोपेत्वा. तंयेव तित्थायतनन्ति दिट्ठिसङ्खाततित्थमेव आयतनं दुक्खुप्पत्तिट्ठानन्ति तित्थायतनं. आयस्मतो निस्साय वच्छामीति आयस्मन्तं निस्साय वसिस्सामीति अत्थो.
आचरियवत्तकथावण्णना निट्ठिता.
पणामनाखमापनाकथावण्णना
८०. यं पुब्बे लक्खणं वुत्तं, तेनेव लक्खणेन निस्सयन्तेवासिकस्स आपत्ति न वेदितब्बाति सम्बन्धयोजना दट्ठब्बा. पोत्थकेसु पन ‘‘न तेनेव लक्खणेना’’ति एत्थ न-कारं छड्डेत्वा ‘‘तेनेव लक्खणेन निस्सयन्तेवासिकस्स आपत्ति वेदितब्बा’’ति लिखन्ति, तं पमादलिखितं. तथा हि तेनेव लक्खणेन आपत्तिभावे गय्हमाने निस्सयमुत्तकस्सापि अमुत्तकस्सापि आपत्ति एवाति वुत्तलक्खणेन आपत्तिं आपज्जेय्य. तथा च ‘‘निस्सयन्तेवासिकेन हि याव आचरियं निस्साय वसति, ताव सब्बं आचरियवत्तं कातब्ब’’न्ति इमिना अनन्तरवचनेन विरोधो सिया. विसुद्धिमग्गेपि च –
‘‘निस्सयाचरिय, उद्देसाचरिय, निस्सयन्तेवासिक, उद्देसन्तेवासिक, समानाचरियका पन याव निस्सयउद्देसा अनुपच्छिन्ना. ताव पटिजग्गितब्बा’’ति (विसुद्धि. १.४१) –
वुत्तं. तस्मा वुत्तनयेन इध परिगळितं न-कारं आनेत्वा तेनेव सद्धिविहारिकस्स वुत्तेनेव लक्खणेन निस्सयन्तेवासिकस्स आपत्ति न वेदितब्बाति एवमत्थो गहेतब्बो.
पणामनाखमापनाकथावण्णना निट्ठिता.
निस्सयपटिप्पस्सद्धिकथावण्णना
८३. निस्सयपटिप्पस्सद्धिकथायं ‘‘यो वा एकसम्भोगपरिभोगो, तस्स सन्तिके निस्सयो गहेतब्बो’’ति इमिना लज्जीसु एव निस्सयग्गहणं नियोजेति अलज्जीसु पटिक्खित्तत्ता. एत्थ च परिभोगसद्देन एककम्मादिको संवासो गहितो पच्चयपरिभोगस्स सम्भोग-सद्देन गहितत्ता, एतेन च सम्भोगसंवासानं अलज्जीहि सद्धिं न कत्तब्बतं दस्सेति. परिहारो नत्थीति आपत्तिपरिहारो नत्थि. तादिसोति यत्थ निस्सयो गहितपुब्बो, यो च एकसम्भोगपरिभोगो, तादिसो. तथा वुत्तन्ति ‘‘लहुं आगमिस्सामी’’ति वुत्तञ्चेति अत्थो. ‘‘चत्तारि पञ्च दिवसानी’’ति इदं उपलक्खणमत्तं. यदि एकाहद्वीहेन सभागता पञ्ञायति, ञातदिवसेन गहेतब्बोव. अथापि चतुपञ्चाहेनापि न पञ्ञायति, यत्तकेहि दिवसेहि पञ्ञायति, तत्तकानि अतिक्कमेतब्बानि. सभागतं ओलोकेमीति पन लेसो न कातब्बो.
दहरा सुणन्तीति एत्थ असुत्वापि आगमिस्सति, केनचि अन्तरायेन चिरायतीति सञ्ञाय सति लब्भतेव परिहारो. तेनाह ‘‘इधेवाहं वसिस्सामीति पहिणति, परिहारो नत्थी’’ति.
एकदिवसम्पि परिहारो नत्थीति गमने निरुस्साहं सन्धाय वुत्तं. सउस्साहस्स पन सेनासनपटिसामनादिवसेन कतिपाहे गतेपि न दोसो.
तत्रेव वसितब्बन्ति तत्र सभागट्ठाने एव निस्सयं गहेत्वा वसितब्बं. ‘‘तंयेव विहारं…पे… वसितुं वट्टती’’ति इमिना उपज्झाये सङ्गण्हन्तेयेव तंसमोधाने निस्सयपटिप्पस्सद्धि वुत्ता, तस्मिं पन कोधेन वा गणनिरपेक्खताय वा असङ्गण्हन्ते अञ्ञेसु गहितो निस्सयो न पटिप्पस्सम्भतीति दस्सेति.
आचरियम्हा निस्सयपटिप्पस्सद्धियं वुत्तो ‘‘कोचि आचरियो’’तिआदिको नयो उपज्झायपक्कमनादीसुपि नेत्वा तत्थ च वुत्तो इधापि नेत्वा यथारहं योजेतब्बो.
द्वे लेड्डुपाते अतिक्कम्म अञ्ञस्मिं विहारे वसन्तीति उपचारसीमतो बहि अञ्ञस्मिं विहारे अन्तेवासिकानं वसनट्ठानतो द्वे लेड्डुपाते अतिक्कम्म वसन्ति. तेन बहिउपचारेपि अन्तेवासिकादीनं वसनट्ठानतो द्विन्नं लेड्डुपातानं अन्तरे आसन्नपदेसे वसति, निस्सयो न पटिप्पस्सम्भतीति दस्सेति. अन्तोउपचारसीमायं पन द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वा वसतो निस्सयो न पटिप्पस्सम्भतेव.
निस्सयपटिप्पस्सद्धिकथावण्णना निट्ठिता.
उपसम्पादेतब्बपञ्चककथावण्णना
८४. उपज्झाचरियलक्खणकथायं न सामणेरो उपट्ठापेतब्बोति उपज्झायेन हुत्वा न पब्बाजेतब्बो. असेक्खस्स अयन्ति असेक्खो, लोकियलोकुत्तरो सीलक्खन्धो.
अन्तग्गाहिकायाति सस्सतुच्छेदकोट्ठासग्गाहिकाय. पच्छिमानि द्वेति अप्पस्सुतो होति, दुप्पञ्ञो होतीति इमानि द्वे अङ्गानि. पच्छिमानि तीणीति न पटिबलो उप्पन्नं कुक्कुच्चं धम्मतो विनोदेतुं, आपत्तिं न जानाति, आपत्तिया वुट्ठानं न जानातीति इमानि तीणि. कुक्कुच्चस्स हि पाळिअट्ठकथानयसङ्खातधम्मतो विनोदेतुं अपटिबलता नाम अब्यत्तता एव होतीति सापि आपत्तिअङ्गमेव वुत्ता.
अभिविसिट्ठो उत्तमो समाचारो आभिसमाचारो, वत्तपटिवत्तसीलं. तं आरब्भ पञ्ञत्ता खन्धकसिक्खापदसङ्खाता सिक्खा आभिसमाचारिका. सिक्खापदम्पि हि तं तत्थ पटिपूरणत्थिकेहि उग्गहणादिवसेन सिक्खितब्बतो ‘‘सिक्खा’’ति वुच्चति. मग्गब्रह्मचरियस्स आदिभूता कारणभूताति आदिब्रह्मचरियका सिक्खा, उभतोविभङ्गपरियापन्नसिक्खापदं. तेनेव विसुद्धिमग्गेपि ‘‘उभतोविभङ्गपरियापन्नसिक्खापदं आदिब्रह्मचरियकं, खन्धकवत्तपअयापन्नं आभिसमाचारिक’’न्ति (विसुद्धि. १.११) वुत्तं. तस्मा सेक्खपण्णत्तिय’’न्ति एत्थ सिक्खितब्बतो सेक्खा, भगवता पञ्ञत्तत्ता पण्णत्ति. सब्बापि उभतोविभङ्गपरियापन्ना सिक्खापदपण्णत्ति ‘‘सेक्खपण्णत्ती’’ति वुत्ताति गहेतब्बा. नामरूपपरिच्छेदेति एत्थ कुसलत्तिकादीहि वुत्तं जातिभूमिपुग्गलसम्पयोगवत्थारम्मणकम्मद्वारलक्खणरसादिभेदेहि वेदनाक्खन्धादिचतुब्बिधं सनिब्बानं नामं, भूतुपादायभेदं रूपञ्च परिच्छिन्दित्वा जाननपञ्ञा, तप्पकासको च गन्थो नामरूपपरिच्छेदो नाम. इमिना अभिधम्मत्थकुसलेन भवितब्बन्ति दस्सेति. सिक्खापेतुन्ति उग्गण्हापेतुं.
उपसम्पादेतब्बपञ्चककथावण्णना निट्ठिता.
अञ्ञतित्थियपुब्बवत्थुकथावण्णना
८६. तित्थियपरिवासकथायं आजीवकस्स वातिआदीसु अकिरियवादी आजीवको नाम, किरियवादिनो पन निगण्ठापि अञ्ञेपि नग्गतित्थिका अचेलकपदे सङ्गहिता. सब्बथा नग्गस्सेव तित्थियपरिवासो विहितो. सो च तेनेव नग्गवेसेन भिक्खूनं सन्तिकं आगतस्स, न पटिच्छादेत्वा आगतस्साति दस्सेतुं ‘‘सचे सोपी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सोपीति आजीवको.
आमिसकिञ्चिक्खसम्पदानं नाम अप्पमत्तकस्स देय्यधम्मस्स अनुप्पदानं. रूपूपजीविकाति अत्तनो रूपमेव निस्साय जीवन्तियो. वेसिया गोचरो बहुलं पवत्तिट्ठानं अस्साति वेसियागोचरो. एस नयो सब्बत्थ. योब्बन्नातीताति अनिविद्धा एव महल्लिकभावं पत्ता थुल्लकुमारी एवाति वुत्तं. आदायस्साति आदानस्स गहणस्स.
अञ्ञतित्थियपुब्बवत्थुकथावण्णना निट्ठिता.
पञ्चाबाधवत्थुकथावण्णना
८८-९. पञ्चाबाधादिवत्थूसु पाळियं सोम्हि अरोगो, विब्भमिस्सामीति सो अहं अरोगो, विब्भमिस्सामीति अत्थो. नखपिट्ठिप्पमाणन्ति कनिट्ठङ्गुलिनखपिट्ठि अधिप्पेता. ‘‘पटिच्छन्ने ठाने नखपिट्ठिप्पमाणं अवड्ढनकपक्खे ठितं होति, वट्टती’’ति वुत्तत्ता अप्पटिच्छन्नट्ठाने तादिसम्पि न वट्टति, पटिच्छन्नट्ठानेपि च वड्ढनकपक्खे ठितोपि न वट्टतीति सिद्धमेव होति. पाकटट्ठानेपि पन नखपिट्ठिप्पमाणतो ऊनतरं अवड्ढनकं वट्टतीति ये गण्हेय्युं, तेसं तं गहणं पटिसेधेतुं ‘‘मुखे पना’’तिआदि वुत्तं.
कोलट्ठिमत्तकोपीति बदरट्ठिप्पमाणोपि. अवड्ढनकपक्खे ठितोपि न वट्टतीति एत्थ पि-सद्देन कोलट्ठिमत्ततो खुद्दकतरोपि गण्डो न वट्टतीति दस्सेति. तेनाह ‘‘सच्छविं कारेत्वा’’ति, विज्जमानच्छविं कत्वाति अत्थो. ‘‘सञ्छवि’’न्ति वा पाठो, सञ्जातच्छविन्ति अत्थो. गण्डादीसु वूपसन्तेसुपि गण्डानं विवण्णम्पि होति, तं वट्टति.
पदुमपुण्डरीकपत्तवण्णन्ति रत्तपदुमसेतपदुमपुप्फदलवण्णं. कुट्ठे वुत्तनयेनेवाति पटिच्छन्नट्ठाने अवड्ढनकं वट्टति, अञ्ञत्थ न किञ्चिपि वट्टतीति वुत्तनयं दस्सेति. सोसब्याधीति खयरोगो. यक्खुम्मारोति कदाचि कदाचि आगन्त्वा भूमियं पातेत्वा हत्थमुखादिकं अवयवं भूमियं घंसनको यक्खोव रोगो.